सम्झना : मौनमा मोरिसन

ईश्वर बुढाथोकी

बाटो बिराएर सबभन्दा धेरै गल्ती सायद मृत्युले नै गर्छ  । नत्र त अगस्ट ५ को रात विश्वको साहित्यिक अकाशबाट टोनी मोरिसन नामको एउटा प्रकाशपुञ्ज सधैँका लागि अस्ताउने नै थिएन  ।

मोरिसनको मृत्यु ‘मृत्यु’ स्वयम्ले पनि सच्याउन नसक्ने गरी गरेको ‘गल्ती’ थियो । बाराक ओबामाको कार्यकालमा उनलाई स्वतन्त्रताको राष्ट्रपतीय मेडलद्वारा सम्मान गरिएको थियो । उनको मृत्युलगत्तै ओबामाले त्यही २०१२ को सम्मान कार्यक्रममा सँगै खिचिएको तस्बिर राख्दै गहिरो श्रद्धाञ्जली दिए । उनले ट्विटरमा लेखे, ‘मोरिसन एक राष्ट्रिय गहना थिइन् । उनी पृष्ठहरूमा जतिकै व्यक्तिगत रूपमा पनि मनमुग्ध पार्ने उत्तम कथाकार थिइन् । उनका लेखहरू सुन्दर र अर्थपूर्ण चुनौती थिए । हाम्रो विवेक तथा नैतिक कल्पनाका लागि एक छिन भए पनि उनले र मैले एउटै हावामा श्वास लिन पाउनु मेरो लागि ठूलो उपहार थियो ।’


अहिलेका राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको विषयमा भने अनलाइन सामाचारहरूमा व्यंग्यवाण सुरु भइसकेको छ— के ट्रम्पलाई टोनी मोरिसनको बारेमा थाहा छैन ? हुन पनि ट्रम्पको निर्वाचनको लगतै २०१६ मा ‘न्युयोर्कर’ मा प्रकाशित मोरिसनको एक निबन्धमा उनले धेरैले जस्तै राष्ट्रपति ट्रम्पले पनि हिंसात्मक तथा जातीय धारणाहरूलाई सुरक्षित किनारा लगाउने भविष्यवाणी गरेकी थिइन् । यो लेख तयार पार्दासम्म ट्रम्पको कुनै आधिकारिक धारणा सार्वजनिक भैसकेको छैन ।भावनालाई पनि आफ्नो भाषाको नियन्त्रणमा राख्न सक्ने बेग्लै शक्ति र सामर्थ भएकी मोरिसनले उज्यालोको मसीमा आफ्नो कलमलाई चोपेर अँध्यारोमा यसरी पोखेकी थिइन् मानौँ उनले पोखेको मसी तेलका ती चम्किला थोपाहरूजस्तै हुन् जो संसारलाई डुबाउने समुद्रमाथि पनि तैरिरहेका छन् । तिनलाई डुबाउने तागत समुद्रसँग त के कुनै सुनामीसित पनि छैन ।


आफ्नो अभिव्यक्तिलाई कलात्मक रूप दिने मामिलामा धेरै नै कहलिएकी यी अश्वेत लेखिकाको जन्म सन् १९१८ को फेब्रुअरी १८ मा अमेरिकाको ओहायो राज्यमा भएको थियो । यिनको वास्तविक नाम कोल अर्डेलिया उफर्ड थियो । आफ्नो समयकी अत्यत्तै प्रभावशाली लेखिका मोरिसनको प्रभाव पछिल्लो समयमा पनि उत्तिकै थियो । पुरस्कारको सन्दर्भमा पनि मोरिसन निकै भाग्यमानी लेखिका मानिन्थिन् । त्यो किनभने सन् १९९३ मा उनलाई नोबेल पुरस्कार दिँदा पुरस्कारका लागि मनोनीत हुनेको सूचीमा उनको नाम अटाएकै थिएन । तैपनि उनलाई अश्वेतहरूका जीवानुभवमाथि लेखेको भन्दै नोबेल पुरस्कार दिइएको थियो । त्यतिबेला उनको लेखनस्तरलाई ‘आश्चर्यजनक रूपमा श्रेष्ठ’ भनिएको थियो । तत्कालीन पुरस्कार समितिका सचिव स्टिभ एलनले भनेका थिए, ‘विश्वास नै हुँदैन एउटा लेखकका ६ वटा उपन्यास के कारणले समान रूपमा श्रेष्ठ हुन सक्छ ?’


उनको साहित्यिक हैसियतको उचाइको अघिल्तिर पुरस्कारको कद होचो थियो । त्यसैले पनि कसैले उनको विरोध गरेनन् । स्विडिस एकेडेमीको यो निर्णयलाई साहित्यिक दुनियाले पनि अनुमोदन गर्‍यो । सन् १९७७ मा प्रकाशित ‘सङ्ग अफ सोलोमन’ को प्रकाशन पछि उनी अत्यधिक पाठकको आँखामा परेकी थिइन् । श्वेत र अश्वेत दुवैथरीका पाठकले उनलाई खुब रुचाउन थालेका थिए । त्यसको एक दशकपछि उनको अर्को उपन्यास ‘बिलोभेड’ प्रकाशित भएको थियो । यो उपन्यास कतिसम्म लोकप्रिय भयो भने यस किताबलाई कुनै राष्ट्रिय पुरस्कार नदिएको भनेर खेद व्यक्त गर्दै ‘न्युयोर्क टाइम्स बुक रिभ्यु’ मा हज्जारौँ पाठकका पत्रको लस्कर नै लाग्यो । एउटा इमानदार लेखकका लागि योभन्दा ठूलो पुरस्कार अरू के हुन सक्ला ? यसपछि उनले पुलित्जर पुरस्कार पनि पाइन् । पाठकीय दबाब त थियो नै तर पुरस्कार समितिले सफाइ दिँदै भनेको थियो ‘उनलाई प्रचारको दबाबले होइन, रचनात्मक श्रेष्ठताको कारणले पुरस्कार दिइएको हो।’


कुनै बेला मोरिसनलाई पनि गरिबी र कष्टले खलपात्रले झैँ खेद्नुसम्म खेदेको थियो । तर उनले दृढता, मिहिनेत र इच्छा शक्तिले तिनलाई पराजित गरेकी थिइन् । जीवन निर्वाहका लागि भेटेसम्मका काम गर्दै लेखनमा होमिएकी थिइन् । वासिङ्टनको हावर्ड विश्वविद्यालय हुँदै कोर्नेल विश्वविद्यालयबाट उनले आफ्नो औपचारिक अध्ययन पूरा गरिन् । स्नातकोत्तर अध्ययनका क्रममा उनले बिलियम फाक्नर र भर्जिनिया उल्फका सिर्जनामा आत्महत्या गर्ने पात्रहरूमाथि शोधपत्र लेखेकी थिइन् । त्यसपछि टेक्सास र हावर्ड विश्वविद्यालयमा नै अंग्रेजी पढाउन थालेकी उनले हावर्डमै पढाउने क्रममा हेराल्ड मोरिसन नाम गरेका एक आर्किटेक इन्जिनियरसित विवाह गरिन् । दुई छोरा जन्मिएपछि उनीहरूको दाम्पत्य जीवन टुङ्गियो । उनले हावर्ड छोडिन् र न्युयोर्क आएर एक प्रकाशन गृहमा पाठ्यपुस्तकको सम्पादनको कार्य गर्न थालिन् । एकातिर जागिर अर्कोतिर लेखन र बालबच्चा । उनको व्यस्तता बढ्यो । उनी बिहान सबेरै उठ्थिन् र छोराहरू उठ्नुअघि नै लेख्न बस्थिन् । उनी आफ्नो सिर्जनालाई सकुन्जेल परिमार्जन गर्थिन् । सुन्दा अचम्म लाग्न सक्छ आफ्ना सिर्जनालाई ६ देखि १३ पटकसम्म परिमार्जन गर्न पनि उनी अल्छी मान्थिनन् ।


मोरिसनले आफ्ना कुनै पनि उपन्यासमा निजी जीवनकथालाई प्रतिविम्बित गरेकी छैनन् । बरु अश्वेत नारीहरूका सामाजिक स्थिति र तिनका अनुभव, अनुभूतिलाई उपन्यासमा उतारी रहिन् । उनले आफ्ना लेखनमा समाजका यथार्थ, संघर्ष तथा इच्छा आकांक्षालाई शक्तिशाली रूपमा प्रस्तुत गर्केी छन् । मोरिसनलाई नोबेल पुरस्कार दिने घोषणा भइरहँदा जर्मनीको फ्र्यांकफर्टमा विश्व पुस्तक मेला चलिरहेको थियो । मेलाका कुनै पनि स्टलमा उनका पुस्तकहरू राखिएका थिएनन् । पुरस्कारको घोषणा लगत्तै गोदामतिरै थन्किएका उनका पुस्तकलाई मेलामा लगिएको थियो । त्यसपछि प्रकाशकले थेग्नै नसक्ने गरी उनका किताबहरू बेचका थिए । बजारमा पनि उनका किताबको माग धेरै हुन थाल्यो । उनको तेस्रो पुस्तक ‘सङ्ग अफ सोलोमन’ लेख्नुअघिसम्म लेखन उनको प्राथमिकतामा परेकै थिएन । एउटी महिला त्यसमाथि अश्वेत वर्णको कारण उनी आफूलाई आत्मविश्वासका साथ लेखक हुँ भन्न पनि सक्दिनथिन् । सुरुआतका उनका पुस्तकहरू उनको रङकै कारण छापिएका थिए । किनभने श्वेत पाठकहरूको अलिअलि रुचि अश्वेत लेखकहरूप्रति देखिन थालेको थियो ।


सुरुसुरुमा त प्रकाशकहरूले उनलाई नाम मात्रको पारिश्रमिक दिएका थिए । त्यति बेला निस्किएका उनका किताबहरूमाथि ‘न्युयोर्क टाइम्स’ ले गरेका समीक्षा निरुत्साहित गर्ने खालका मात्र थिए । तर पनि उनले कहिल्यै हिम्मत हारिनन् । उनी प्रायःजसो सानो विचारबाटै अन्तर्मन्थन गर्थिन् र लेखनको पृष्ठभूमि तयार पार्थिन् । त्यो रोचक पनि हुन सक्थ्यो र पट्यारलाग्दो पनि । उनी त्यसको पनि हेक्का राख्थिन् । आफ्ना काल्पनिक पात्रलाई पूर्ण नियन्त्रणमा राख्न रुचाउने यी लेखिकाले एक अन्तर्वार्तामा ‘यौन र यौन सम्बन्धबारे लेख्नु कठिन हुने र यसलाई विस्तारमा लेख्न नहुने’ भन्ने भनाइ राखेकी थिइन् । ‘यौन भनेको यस्तो कुरा जसबारे थोरै मात्र लेखेर पाठकलाई आफैं उत्तेजनामा आउन दिनुपर्छ । कुनै महिलाको शारीरिक अंग वर्णन गर्नका लागि त्यसबारे विस्तारमा लेख्नेबित्तिकै लेखक, लेखक नभएर स्त्री रोग विशेषज्ञजस्तो हुन पुग्छ । कति लेखक अपशब्दको प्रयोग गरेर निकै रमाउँछन् । त्यस्ता लेखनको प्रभाव क्षणिक हुन्छ’ भन्ने उनको मान्यता थियो । आफ्नो लेखाइ त्यस्तो हुँदैन होस् भन्नेमा उनी प्रतिबद्ध थिइन् ।


यसरी अश्वेत नारीहरूको पीडा र मर्मलाई शब्दमा उतार्ने मोरिसन सन् १९८९ देखि प्रिन्सटन विश्वविद्यालयमा प्रोफेसर अफ हुम्यानेटिजका रूपमा कार्यरत थिइन् । पछिल्लो समय आफ्ना परिवारसित न्युयोर्कमा आफ्नो बुढेसकाल बिताइरहेकी उनी मृत्यु हुँदा ८८ वर्षकी थिइन् । खासगरी अश्वेत जिन्दगीका अनेकन विषम भोगाइहरूका जीवन्त अनुभूतिलाई आकार दिएर असंगतिबाट उत्पन्न स्थितिसँगै आफ्ना मौलिक संस्कृतिसँग सम्बन्धित विषयको उठानमा उनको कलम विश्व साहित्यिक फाँटमा दरिलो स्तम्भ भएर उभिरहनेछ ।
–एजेन्सीको सहयोगमा

प्रकाशित : श्रावण २५, २०७६ ११:४८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

समयले सच्याउन नसकेको गल्ती 

सम्झना
ईश्वर बुढाथोकी

काठमाडौँ — सायद पत्याइनसक्नुको शक्ति बोकेर हिँड्ने समयले पनि कहिलेकाहीं गल्ती गर्छ । नत्र त कोहीकोही विचित्र मानिस समयभन्दा अघि जन्मिने र बेलै नभई मर्ने थिएनन् । उर्दू साहित्यका अग्रणी एवम् प्रसिद्ध लेखक, कथाकार सआदत हसन मन्टो एक त्यस्तै प्रतिभा थिए जसलाई जन्माउन समयले निकै हतार गरेको थियो ।

सआदत हसन मन्टा

जतिबेला मन्टो जन्मिनुपथ्र्यो त्यतिबेला समयले उनलाई अतीत बनाइदिइसकेको थियो । सन् १९१२ मा पन्जाबको लुधियानामा जन्मिएका मन्टोले ४२ वर्षको अल्पायुमा जे जति लेखे ती तत्कालीन समाजका लागि धृष्टता या दुस्साहस बाहेक केही थिएनन् । मानौं, उनले त्यो समयमा ऐनाको आविष्कार गरे जतिखेरका धेरैजसो मानिसहरू कि त कुरूप थिए कि आँखै देख्दैनथे ।

मन्टो समयले सच्याउन नसकेको गल्ती नै थिए । हुन सक्छ त्यसैले पनि उनी जीवन र साहित्य दुवैमा हदैसम्म बदनाम भए । इज्जत र उनीबीच कोसौंको दूरी थियो । बिचरा रक्सी पिउन नपाए बिरामीझैं देखिन्थे । रक्सी उनलाई कतिसम्म मीठो चीज थियो भने जीवनको अन्तिम क्षणमा पनि उनले पानीको सट्टामा एक पेग ह्विस्की मागेका थिए । मन्टो आफ्नो जन्म, विवाह र लेखक बन्नुलाई जिन्दगीका तीन दुर्घटना मान्थे र जीवनलाई लापरबाहीपूर्ण तरिकाले बेफिक्रीका साथ जिउँथे । समाज एकातिर हुन्थ्यो उनी अर्कैतिर हुन्थे । समाजले जहिल्यै लुकाएर राख्ने यौनजस्तो विषयमा उनी खुलेर चर्चा गर्थे तर दिमागमा कहिल्यै बोकेर हिँड्थेनन् । सरदार जाफरी, कृस्नचन्दर, इस्मत चुगताई, उपेन्द्रनाथ अश्क, फैज अहमद, चर्चित अभिनेता अशोक कुमारजस्ता साथीहरूको सामीप्यमा रहे पनि मन्टोको दुनियाँ नितान्त अलग्गै थियो ।

मन्टोले कथासँगै नाटक, निबन्ध र व्यक्तिचित्र लेखे । अनुवाद र पत्रकारिता पनि गरे । उनी एकदमै जिद्दी र दम्भी लेखक थिए । उनको कलमको कुनै सीमा थिएन । उनी यस्तो लेख्न होला या नहोला भन्ने नै सोच्थेनन् । जस्तो लेख्थे, त्यही रूपमै प्रकाशन र प्रसारण गराउँथे । मन्टो अल इन्डिया रेडियोमा जागिरे छँदा एक पटक उनले लेखेको एउटा नाटकलाई काटछाँट गरेर मात्र प्रसारण गर्न खोजिएको थियो । यत्तिको निहुँमा उनले रेडियोको जागिरै छोडिदिए । मन्टोले केही फिल्मका लागि कथा र पटकथा पनि लेखे । फिल्म ‘आठ दिन’ मा त एक पागल सैनिक अफिसरको छोटो भूमिकामा अभिनय पनि गरे । संयोग पनि कस्तो भने उनै मन्टोले आफ्नो व्यक्तिगत जीवनमा दुई पटक बहुलाएर पागलखानामा उपचार गराउन पर्‍यो । आमाको असामयिक मृत्यु हुँदा परेको आघातले महिनौं विक्षिप्त भएका मन्टो आफ्नो नवजात छोरा वफातको मृत्युपछि त बेहोसीमै रहन थालेका थिए । दिमागी तार चुँडिनै लाग्दा पनि लेख्न भने नछाडेका मन्टोका बारे गुजरातीका लेखक विनोद भट्टले लेखेका छन्, ‘मन्टोको जिन्दगीमा होसको समय एकदम कम थियो । मन्टो बेहोसीमै पनि पूरा होसमा हुन्थे ।’

बालखैदेखि मन्टो पिताको छत्रछायाबाट वञ्चित थिए । तीन जना सौतेनी दाजुभाइ थिए जो विदेशमै पढे–लेखेर स्थापित भएका थिए । विदेशबाट दाजुले पठाइदिएको खर्चबाट मन्टोका आमा छोराले निकै दिन गुजारा गरेका थिए । मन्टो पढाइमा भने असाध्यै लद्दु थिए । उनका साथी सुप्रसिद्ध कवि फैज अहमद फैजले एमए उत्तीर्ण गरेर अमृतसर कलेजमा पढाउन थाल्दा उनीचाहिं म्याट्रिकमै अल्झिरहेका थिए । उर्दूका यी महान् कथाकार म्याट्रिकमा उर्दूमै फेल भएका थिए । म्याट्रिकमा हयाट्रिक गरेपछि बल्ल उत्तीर्ण भएका मन्टो उच्च शिक्षाका लागि अलिगढ विश्वविद्यालयमा भर्ना भएका थिए । तर क्षयरोग लागेको निहँुमा कलेजले निकालिदियो । पढाइमा कमजोर र कलेजबाट निष्कासित उनै मन्टोका किताबमाथि आज पीएचडीको थेसिस लेखिएको छ । गुजरातको सौरास्ट विश्वविद्यालयले मन्टोका कथाहरूलाई पाठयक्रममा राखेको छ । उनको जीवनीमाथि नै फिल्म बन्दै छ ।

मन्टोको परिहास
मन्टो जहाँ हुन्थे त्यहाँ लफडा पनि हुन्थ्यो । उनी नियतिले अमिलो दिए त्यसकै अचार बनाएर स्वाद लिने खालका थिए । उनी आफ्ना लेखक साथी उपेन्द्रनाथ अश्कलाई उडाउँदै भन्थे, ‘अश्क एकदम मख्खीचुस छ । उसले एउटा बिरालो पालेको छ जसलाई साँझबिहान यताउति यत्तिकै खुला छोडिदिन्छ जब बिरालो बाहिरबाट दूध पिएर आउँछ तब ऊ बिरालोलाई भुइँमा सुताएर सबै दूध निकाल्छ र त्यसैले चिया बनाएर पिउँछ । यो कुरा मैले कसैसँग सुनेको होइन । आफ्नै आँखाले देखेको हुँ र म आफूले पनि त्यो चिया पिइसकेको छु ।’ अश्कसित पछि उनको खटपट पनि पर्‍यो । उनीहरूबीच प्रेमघृणाको सम्बन्ध थियो । अश्कले ‘मन्टो मेरा दोस्त : मेरा दुश्मन’ पुस्तक नै लेखे ।

मन्टोको कथा ‘बू’ माथि जब मुद्दा चल्यो तब एक लेखकले उनलाई भनेछन्, ‘तपाईंको कथा बूको दुर्गन्ध टाढाटाढासम्म फैलियो भनेर गुनासो आएछ नि ।’ मन्टो के कम थिए र हाँस्दै जवाफ दिइहालेछन्, ‘केही छैन म एउटा कथा फिनाइल लेखेर त्यो गुनासोलाई ठीक गर्दिउँला ।’ अर्को एउटा कटाक्ष किस्सा यस्तो छ, एक पटक सीआईडीका एक अधिकारी मन्टोको घर पुगे । मन्टोलाई लाग्यो लाहोरबाट गिरफ्तारीको वारेन्ट लिएर प्रहरी आयो । मन्टोले ती अधिकारीलाई सोधे, ‘भन्नोस् अब मेरो कुन कथाले सास्ती दियो ?’ ती अधिकारीले भने, ‘म यहाँ यो कुराको जाँच गर्न आएको हुँ तपार्इंको नाम कम्युनिस्ट पार्टीको रजिस्टरमा लेखिएको छ, भन्नुस् त त्यससँग तपाईंको के सम्बन्ध छ ?’ मन्टोले सोधे, ‘रजिस्टरसित कि कम्युनिस्टसित ?’ दाहोरो संवादमा ती अधिकारीको केही लागेन र उक्त प्रकरण त्यहीं रोकियो ।

‘ठन्डा गोस्त’ कथामाथि मुद्दा चलिरहेका बेला एक पटक मन्टो आफ्नो साथी नसिरसित ट्रेन चढेका थिए । उनीहरूसित बियरको बोतल पनि थियो । रेलको जुन डिब्बामा उनी बसेका थिए । त्यही डिब्बामा एक मौलवी हातमा माला जपेर बसिहेका थिए । मन्टोले त्यी मौलवीलाई भगाउन आफ्नो साथीलाई भने, ‘बियरको बोतल निकाल ।’ तुरुन्तै नसिरले सिट मुन्तिरबाट सिसी निकालेर मन्टोलाई दिए । केहीक्षणमै मौलवी अर्को स्टेसनमै झरे । त्यहीं अर्का एक सज्जन मानिस आफ्नी श्रीमतीसित बसिरहेका थिए । मन्टोले ती सज्जनलाई भने, ‘हेर्नोस्, हामी त पर्‍यौं जँड्याहा । हामीसँग बियरको बोतल पनि छ । यसलाई पिएपछि हामी अन्टसन्ट बक्न थाल्छौं । तपाईं सज्जन हुनुहुन्छ । फेरि श्रीमती पनि साथै हुनुहुन्छ । त्यसैले अर्को डिब्बामा गएर आरामले बस्नोस् ।’ ती सज्जन बाहिर गए र स्टेसन म्यानेजर जो मन्टोका पुराना सहपाठी पनि थिए, उनलाई भने डिब्बामा दुई जना बदमास बसेका छन् । म्यानेजरले भने अहँ त्यो डिब्बामा सआदत हसन मन्टो बसेका छन् जो अत्यन्तै सज्जन छन् । तर ती यात्रीले पत्याएनन् र श्रीमतीलाई लिएर अर्कै डिब्बामा बस्न गए ।

मन्टोले एक पटक रक्सी छाडे । तर केही समयपछि त्यो रक्सीले छोडेजस्तो सावित भयो । मन्टोले रक्सी छोड्न सकेनन् । एक जना मित्रले भने ‘तपाईंले रक्सी छोडे भन्दा म निकै खुसी थिएँ तर अहिले फेरि पिउन थाल्नुभएछ । मलाई दु:ख लागेको छ ।’ परिहासमा उत्तिकै सिपालु मन्टोले भनेछन्, ‘तपाईंले सत्य भन्नुभयो अहिले फरक के छ भने त्यतिबेला तपाईं खुसी हुनुहुन्थ्यो । आज म खुसी छु ।’

अदालतमा मन्टो
मन्टोका पाँच कथामाथि अदालतमा मुद्दा चले । तीनवटा भारतमा र दुईवटा पाकिस्तानमा । ती कथाहरू क्रमश: ‘काली सलवार’, ‘धूवाँ’, ‘बू’, ‘ठन्डा गोस्त’, र ‘उपर, निचे और दरमियान’ हुन् । सन् १९४५ ताका पन्जाबको ‘खैयाम’ पत्रिकामा मन्टोको ‘बू’ कथा छापियो । छापिनेबित्तिकै यस कथाको खुब आलोचना भयो । पन्जाब सरकारले कथा छापिएको पत्रिकै जफत गर्‍यो । कथा ‘बू’ माथिको मुुद्दामा राजेन्द्रसिंह वेदी, कन्हैयालाल कपुर, खान बहादुर, अब्दुल रहमानलगायतका उर्दूका विशिष्ट लेखकहरूले कथा अश्लील नभएको, यसलाई पढेर पाठकमा खराब विचार नआउने भन्दै मन्टो पक्षमा बयान दिए । यो मुद्दा मन्टोले जिते ।

‘ठन्डा गोस्त’ छाप्ने पत्रिकाले जरिवाना तिर्नु मात्र परेन यसले निकै हलचलै मच्चायो । अदालतमा यस कथाका पक्ष र विपक्षमा अनेकन दलिलहरू प्रस्तुत भए । लाहोरका मनोविज्ञान विभागका वरिष्ठ प्राध्यापक डा. लतिफले मन्टोको उक्त कथाको विरोधमा भनेका थिए, ‘मैले ठन्डा गोस्त कथा भर्खर पढें । यो गलत ठाउँमा छापिएको छ । मेरो भनाइको तात्पर्य के हो भने यो कथा कुनै साइन्टिफिक म्यागजिनको केस हिस्ट्रीका लागि पुरुषत्व र नामर्दीको पक्षमा या विरोधमा छापिएको भए त्यसमा अश्लीलताको आरोप लाग्ने थिएन । जुन शब्दको प्रयोग त्यहाँ भएको छ । त्यो निकै घिनलाग्दो छ । ती शब्दको महत्त्व केस हिस्ट्रीमा धेरै हुन्छ ।’ यस मुद्दामा मन्टो पक्षमा चार वकिलले बहस गरेका थिए । अन्तत: अदालतले तीन महिनाको जेल सजाय र तीन सय रुपैयाँ जरिवानाको फैसला सुनायो । तल्लो अदालतको फैसलाको विरुद्धमा मन्टो माथिल्लो अदालतमा अपिल गर्न पुगे र छुटे ।

मन्टोको अर्को कथा ‘उपर, निचे और दरमियान’ लाई लिएर लाहोरको अदालतमा मुद्दा चलिरहेको थियो । अदालतमा मन्टो ढिलो गरी पुगेपछि न्यायाधीशले सोधे, ‘किन ढिलो गरी आउनुभयो ?’ मन्टो भन्छन्, ‘योर अनर, म बिरामी छु ।’ त्यसो भए डाक्टरको पुर्जी पठाइदिएको भए हुन्थो त ? मन्टोले भने, ‘म यत्ति बिरामी थिएँ कि मेडिकल रिपोर्ट पठाउने कुरा पनि सोच्नै सकिनँ ।’ न्यायाधीशले मन्टोलाई ‘तपार्इं के चाहनुहुन्छ’ भनेर सोध्दा मन्टोले आफूले छुट्कारा चाहेको बताए । न्यायाधीशले कथा पढेरमा फैसला सुनाउने कुरा गरे । भालिपल्ट मन्टो अदालतमा हाजिर भए । न्यायाधीशले मैले फैसला लेखें भन्दै गोजीबाट एक कागत झिकेर सहयोगीलाई सोधे, ‘आज कति तारिख हो ?’ सहयोगीले पच्चीस के भनेका थिए । कानको एन्टेनाले त्यति काम नगरिरहेका मन्टोले पच्चीस रुपैयाँ जरिवाना गरेको ठानेर फयाट्ट भने, ‘योर अनर, पच्चीस रुपैयाँ जरिवाना !’ यति थोरै रकमको जरिवाना होला भनेर मन्टोले कल्पनै गरेका थिएनन् । खासमा न्यायाधीशले ५०० रुपैयाँ जरिवाना गरेका थिए । तर मन्टोको कुरा सुनेपछि उनले ५०० को पछाडिको दुइटा शून्यलाई मेटेर ५ को अघि २ थपिदिए । मन्टोले झमेला सस्तोमै टर्‍यो भन्ने ठाने ।
ती न्यायाधीश थिए मेहेन्दी अली सिद्की जो मन्टोका कथाका प्रशंसक थिए । उनले मन्टोलाई बेग्लै भेटेर कुराकानी गरेका थिए । भेटमा मन्टोले मेरो प्रशंसक थियौ भने मलाई किन जरिवाना गर्‍यौ भनेर सोध्दा न्यायाधीशले यसको जवाफ म एक वर्षपछि दिन्छु भनेका थिए तर त्यसको वर्षदिन पूरा नहुँदै मन्टोको देहान्त भयो । न्यायाधीशले ‘मन्टो मेरो अदालतमा’ शीर्षकको लेख लेखे र मन्टोसित गरेको वाचा पूरा गर्न नसकेकोमा ग्लानि व्यक्त गरे ।

सन् १९४८ मा हिन्दुस्तान भारत र पाकिस्तानमा विभाजित हुँदा मन्टोले पाकिस्तान राजेका थिए । भनिन्छ, यसैबेलादेखि मन्टो पनि दुई भागमा बाँडिएँ । सआदत हसन पाकिस्तान गए भने मन्टो भारतमै बसे । सन् १९५५ मा मन्टो सधैंका लागि धरतीमा मिसिन गए । १९३५ मा ‘आतिशपारे’ कथासङ्ग्रहसहित राजकमल पाकेट बुक्सबाट ‘दस्ताबेज’ शीर्षकमा मन्टोका सम्पूर्ण रचना पाँच खण्डमा प्रकाशित छ । मन्टोले समाज बिगार्ने वा चर्चा पाउनका लागि भनेर लेखेका थिएनन् । यदि आज उनी हुँदा हुन् त उनी लेखेरै सेलिब्रेटी हुन्थे होलान् ।
(विनोद भट्टकृत ‘मन्टो एक बदनाम लेखक’ र मन्टोको संस्मरणात्मक ‘मीनाबजार’ लगायत कृतिका आधारमा)

प्रकाशित : फाल्गुन १२, २०७४ ०९:०९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्