कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

माओवादको विश्व–यात्रा

सोभियत संघको नेताको रूपमा ख्रुस्चेव आफूलाई कम्युनिस्टको सर्वमान्य ठान्थे । स्टालिनको मृत्युपछि माओ आफूलाई कम्युनिस्टहरूको एकमात्र नेता मान्न थालेका थिए । माओलाई भियतनामका हो ची मिन्हसँग पनि भय थियो ।
राम लोहनी

नेपालको वामवृत्तमा माओ–त्से–तुङले चीनमा अपनाएको पद्धति ‘माओवाद’ हो वा ‘माओ विचारधारा’ हो भन्ने विवाद अझै कायम छ  ।

माओवादको नाममा भएको हिंसात्मक विद्रोहले नेपालको राजनीतिक कलेवर नै फेरिदिएको यथार्थ पनि हाम्रोसामु छ । माओ नेतृत्वको चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीले दीर्घकालीन जनयुद्धलाई साम्यवादी क्रान्तिको रणनीतिको रूपमा अपनाएको थियो । माओवाद भने पनि, माओ विचारधारा भने पनि, औद्योगीकरण नभइसकेको समाजमा कसरी समाजवाद लागू गर्ने भन्ने चिनियाँ क्रान्तिको नमुनाले बीसौँ शताब्दीको उत्तरार्द्धको विश्वलाई राम्रै गरी प्रभावित भने पारेको थियो ।


माओ शस्त्रास्त्रमा मात्र होइन, शस्त्रास्त्र समात्ने हातमा अझ बढी भर गर्थे । प्रतिरोधका लागि ‘मानव बाढी’ माओको चर्चित रणनीति नै थियो । विशाल जनसंख्या भएको मुलुकमा ‘केही’ मानिसको हताहत सम्भवतः सामान्य नै हुन्थ्यो होला । तर, माओको ‘मानव बाढी’ को रणनीतिले कोरिया युद्ध र भियतनाम युद्ध हताहत हुनेको संख्या तुलनात्मक रूपले बढ्न पनि पुग्यो । माओ नेतृत्वको चीनले विश्वका विभिन्न मुलुकमा निर्यात गर्ने प्रयास गरेको ‘माओवाद’ यस्तै रणनीतिसहितको थियो । माओको देहावसान भएपछि भने माओवाद र क्रान्ति निर्यात गर्ने चिनियाँ विदेश नीतिमा अंकुश लाग्यो । चीनको सहयोग नरहँदा पनि विभिन्न मुलुकमा माओवादको नाममा विद्रोह हुन भने छाडेन । जुलिया लोभेलको ‘माओइज्म ः अ ग्लोबल हिस्ट्री’ विश्वका विभिन्न मुलुकहरूमा चीनको अनुभवलाई दोहोर्‍याउन अभ्यास गरिएका प्रयासहरूको दस्तावेज हो ।


माओ ल्याटिन अमेरिका, अफ्रिका र दक्षिण पूर्वी एसियाका मुलुकहरूमा सोभियत संघमा अभ्यास गरिएको युरोपेली मोडेलको साम्यवाद उपयोगी हुँदैन भन्ने तर्क गर्थे । चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको माओवाद मूलतः राष्ट्रवादी चरित्रको थियो । सोभियत संघले स्थापना गरेको कम्युनिस्ट इन्टरनेसनलसँग यसको सहमति थिएन । कम्युनिस्ट चीनको राष्ट्रिय मुक्तिको नाराले उत्तरऔपनिवेशिक राष्ट्रका साम्यवाद समर्थकलाई अतिरिक्त आकर्षण गर्‍यो । क्रान्तिपछि माओले चीनमा ‘क्रान्ति विश्वविद्यालय’ सञ्चालन गरेका थिए । ‘विश्वविद्यालय’ मा चिनियाँ नेताहरू विश्वका विभिन्न मुलुकबाट आएका प्रशिक्षार्थीहरूलाई चीनको अनुभव बाँड्थे । चीनले गुरिल्ला युद्धको तालिमका लागि अनुभवी प्रशिक्षकहरू गोप्य रूपमा विभिन्न मुलुकमा पठायो पनि । आर्थिक र विभिन्न प्राविधिक सहयोगमार्फत क्रान्ति निर्यात गर्ने रणनीति पनि चीनले अपनायो ।


लोभेलको पुस्तक माओवादको परिभाषाबाट उठान भएको छ । उनका अनुसार ‘माओवाद’ सिद्धान्तभन्दा पनि रणनीति हो । विभिन्न सामाजिक तथा वैचारिक पहलुहरू र रणनीतिक सवालहरूमा माओको चिन्तन सूत्रात्मक पाइन्छन् । शक्ति बन्दुकको नालबाट निस्किन्छ, क्रान्ति कुनै भोजभतेर होइन, सत्यको एकमात्र कसी व्यवहार हो, महिलाहरूले आधा आकाश ढाकेका हुन्छन्, त्रुटिलाई नलुकाऊ तर कमजोरीको आलोचना गर, साम्राज्यवाद कागजी बाघ मात्र हो, विद्रोह कहिल्यै गलत हुँदैनजस्ता व्यावहारिक सूत्रको सहायताद्वारा लोभेलले माओवादको सार खिच्न खोजेकी छन् । यस्ता सूत्रहरू खास गरेर सामान्य मानिसहरूलाई प्रभावित गर्न बढी नै उपयोगी हुन्थे । वास्तवमा माओको बल भनेकै सर्वसाधारण जनता थिए । माओका कतिपय उक्तिहरू परम्परागत सैद्धान्तिक चिन्तनलाई चुनौती दिने खालका पनि हुन्थे । उदाहरणका लागि, शास्त्रीय मार्क्सवादले साम्राज्यवादलाई पुँजीवादको अनिवार्य परिणति मान्छ । तर माओ साम्राज्यवाद हौवा मात्र हो, यसलाई सजिलै परास्त गर्न सकिन्छ भन्ने ठान्थे । माओको यस्तै उक्ति नै माओप्रतिको विश्वासको आधार थियो ।


दोस्रो पाठमा माओलाई अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान दिलाउने पुस्तक ‘रेड स्टार ओभर चाइना’ को चर्चा छ । १९३८ मा अमेरिकी पत्रकार एड्गर स्नोको अंग्रेजीमा छापिएको उक्त पुस्तक तुरुन्तै चिनियाँ र विश्वका विभिन्न भाषामा अनुवाद पनि भयो । लोभेलका अनुसार स्नोले माओलाई चीनको आकाशमा उदाएको चम्किलो तारा उपमा दिएर लेखेको उक्त पुस्तकले दुईवटा लक्ष्य प्राप्त गर्‍यो । पहिलो, पश्चिमी जगत्लाई माओ त्से तुङको परिचय दियो । दोस्रो, तेस्रो विश्वका शोषित–पीडितलाई माओले नै मुक्ति दिलाउन सक्छन् भन्ने सन्देशको प्रचार गर्‍यो । त्यसताक माओ ‘लङ मार्च’ पछि चीनको उत्तरपश्चिमी इलाका येनानमा थिए । कम्युनिस्टहरूको नियन्त्रणमा रहेको उक्त क्षेत्रमा तीन महिना जति बस्दा माओसँग स्नोले लिएको अन्तर्वार्ता र अवोलकन नै पुस्तकको रूपमा प्रकाशित भएको थियो । स्नोको उक्त किताब प्रकाशित नभएको भए माओको घरेलु तथा अन्तर्राष्ट्रिय दुवै व्यक्तित्वको कल्पना गर्नु कठिन हुन सक्थ्यो (पृ. ६२) ।


१९४९ को डिसेम्बरमा च्याङ काई सेक भागेर ताइवान पुगेपछि माओले चीनलाई कम्युनिस्ट मुलुक घोषणा गरेका थिए । चीनमा कम्युनिस्टहरूको उदयले शीतयुद्धको प्रारम्भमै अमेरिकालाई ठूलो झट्का लाग्यो । उता भियतनाममा फ्रान्सविरुद्ध हो ची मिन्हको नेतृत्वमा स्वतन्त्रता युद्ध चलिरहेको थियो । इन्डोनेसियामा सुकार्नोको उदय भएको थियो र सुकार्नोले सोभियत संघबाट समर्थन पाएका थिए । कोरियामा पनि युद्ध भड्कियो । यो पृष्ठभूमिमा अमेरिकी प्रशासन पूरै आतंकित भयो र एसिया पूरै कम्युनिस्टहरूको नियन्त्रणमा आउन लागेको ठहर गर्‍यो । अमेरिकालाई दक्षिण पूर्वी एसिया तथा प्रशान्त क्षेत्रमा आफ्नो स्थान सुरक्षित गर्नु थियो । अमेरिका आफ्नो सरकारको नीतिको विपक्षमा भए गरेका सबै कुरालाई स्वतन्त्रताविरोधी ठान्थ्यो । अमेरिकी सरकार तथा प्रेस अमेरिका र स्वतन्त्रताको विरोधमा चीनको कम्युनिस्ट सरकारले मनोवैज्ञानिक युद्ध सुरु गरेको निष्कर्षमा पुग्यो । अमेरिकी प्रोपगन्डाअनुसार माओ नेतृत्वको चीनले सर्वसाधारण जनताको ‘ब्रेनवास’ गर्थ्यो । मानिसहरूको दिमागलाई नियन्त्रण गर्ने कम्युनिस्ट प्रविधिको अनुसन्धान गर्न अमेरिकाले करोडौँ डलर लगानी गर्‍यो र आफ्नै प्रकारको प्रतिरोध कार्यक्रमहरूको प्रचार–प्रसार पनि गर्न थाल्यो । प्रस्तुत पुस्तकको तेस्रो पाठ चिनियाँ ब्रेनवास र अमेरिकी प्रतिरोधी कार्यक्रमको चर्चामा केन्द्रित छ ।


यसैबीच चिनियाँ गुरिल्ला युद्ध कोरियन प्रायद्वीप र मलायामा विस्तारित भैसकेको थियो । उत्तरकोरियामा किम इल सुङको उदय भयो भने मलायामा चिन पेङको नेतृत्वमा बेलायती उपनिवेशविरुद्ध युद्ध सुरु भयो । यस प्रकार प्रशान्त महासागरको यो किनारा कम्युनिस्टहरूको रातो रङले आच्छादित बन्न पुग्यो । कम्युनिस्टहरूको रातो रङभित्र भने पारस्परिक प्रतिस्पर्धाको कीटाणु संक्रमित भैसकेको थियो । सोभियत संघको नेताको रूपमा ख्रुस्चेव आफूलाई कम्युनिस्टहरूको सर्वमान्य नै ठान्थे । स्टालिनको मृत्युपछि माओ आफूलाई कम्युनिस्टहरूको एक मात्र नेता मान्न थालेका थिए । कोरियाका किमले छुट्टै जुछे विचारको प्रादुर्भाव गरेका थिए । माओलाई भियतनामका हो ची मिन्हसँग पनि भय थियो । पचासको दशकमा कोरिया, मलायालगायतका फ्रन्टहरूमा चीन र पश्चिमा मुलुक आमने–सामने हुँदाका परिदृश्यलाई पनि पुस्तकको तेस्रो च्याप्टरले समेटेको छ ।


चौथो पाठ माओको विश्व नेता बन्ने प्रयासको वरिपरि केन्द्रित छ । यसका लागि माओले कसरी सोभियत संघ र ख्रुस्चेवसँग द्वन्द्व सिर्जना गरे भन्ने विस्तृत चर्चा छ । माओ आफूलाई कहाँ उभ्याउनुपर्ने हो, सो स्थान पहिचान गरेर त्यहाँ झगडाको बीउ रोप्ने गर्थे भन्ने लोभेलको ठहर छ । साठीको दशकमा चीनको स्थितिको चित्रण र अमेरिकी तथा सोभियत साम्राज्यवादविरुद्ध चीनले तेस्रो विश्वमा आफूलाई विस्तार गर्न खोजेको प्रयास यो च्याप्टरको विषयवस्तु हुन् । माओले आफू तेस्रो विश्वका गरिबहरूको मात्र होइन, अमेरिकालगायतका देशहरूमा गोराहरूको उत्पीडनमा परेका कालाहरूको पनि तारणहार भएको सन्देश दिने प्रयास गरे । यता आफ्नो मुलुकभित्र पनि कोही प्रतिस्पर्धी नरहून् र सम्पूर्ण चीन, चिनियाँ जनता र कम्युनिस्ट पार्टीमा आफ्नो एकछत्र राज रहोस् भन्ने विषयमा माओ अत्यन्त सजग रहने गर्थे । लोभेल ‘महान् फड्को’, ‘सांस्कृतिक क्रान्ति’ आदि नाममा भएका आन्तरिक राजनीतिक तथा सामाजिक उथलपुथल यिनै सजगताका परिणति हुन् भन्ने तर्क गर्छिन् ।


पाँचौँदेखि एघारौँ पाठहरूमा विभिन्न मुलुकमा भएका माओवादप्रेरित क्रान्ति तथा अन्य वैचारिक घटनाहरूको संक्षिप्त चर्चा गरिएका छन् । यिनमा इन्डोनेसिया, भियतनाम, कम्बोडिया, तान्जानिया, कंगो, जिम्बावे, पेरू, भारत, नेपाल, संयुक्त राज्य अमेरिका, फ्रान्स आदि मुलुक पर्छन् । इन्डोनेसियामा प्रत्यक्ष रूपले चिनियाँ मोडेलको सशस्त्र क्रान्ति भएको होइन । इन्डोनेसिया डचहरूको साम्राज्यमा थियो र विश्वयुद्धको समयमा जापानको आक्रमणमा परेको थियो । विश्वयुद्ध समाप्तिको लगत्तै सुकार्नोले शासन हातमा लिएका थिए । सुकार्नो कम्युनिस्ट सिद्धान्तसँग नजिक त थिए तर कम्युनिस्ट थिएनन् । सुकार्नोले इन्डोनेसियामा एकदलीय तानाशाही नै लागू गरेका थिए । कम्युनिस्ट पार्टीको विस्तारप्रति उदार पनि बन्दै गएका थिए । चीनको समर्थनमा दीपा नुसनतारा आइदित नेतृत्वको इन्डोनेसियन कम्युनिस्ट पार्टी बिस्तारै शासन हत्याउने योजनामा थियो । चिनियाँ सल्लाहको बाबजुद आइदितले जनसेना निर्माण गरेका थिएनन् । अन्ततः आफ्नो सेना नहुनु नै आइदितका लागि प्रत्युत्पादक ठहरियो । चीनको प्रभाव, शारीरिक अस्वस्थता र लम्पट चरित्रसमेतको कारण सुकार्नो कम्युनिस्ट पार्टीको नियन्त्रणमा पुगिसकेका थिए । त्यही क्रममा १९६५ मा कम्युनिस्टहरूले सात जनरलहरूको हत्या गरेर सुकार्नोलाई अपदस्त गर्न गरेको प्रयास सफल भएन । त्यही निहुँमा अर्का जनरल सुहार्तोले शासन हातमा लिए र आइदितलगायत कम्युनिस्ट र कम्युनिस्ट समर्थकहरूको ठूलो संख्यामा हत्या गराए । इन्डोनेसिया चिनियाँ मोडेलेको सत्ता स्थापनाको असफल प्रयास सावित भयो ।

अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिका युरोपेली बजारका लागि कामदार निर्यात गर्ने थलो थियो । युरोपको उपनिवेश रंगभेदी नीतिले कालाहरू आक्रान्त थिए । चीनले आफूहरू पहेँलो वर्णका भएकाले कालाहरूसँग नजिक रहेको बताउँदै यही मितेरी साइनोमार्फत क्रान्ति निर्यात गर्ने प्रयास गर्‍यो । लामो समयदेखि प्रताडित अफ्रिकीहरू चिनियाँ मोडेलको मुक्तिकथाबाट प्रभावित नहुने कुरै थिएन । अफ्रिकी स्तन्त्रताका नेता नेल्सन मन्डेला पनि माओबाट प्रभावित भएका थिए । ठूलाठूला योजनामा चिनियाँ लगानीको बाढी नै आयो । अफ्रिकी टोलीलाई चीनमा निमन्त्रणा गरेर भ्रमण तथा तालिम दिने, अफ्रिकी विद्यार्थीहरूलाई छात्रवृत्ति दिने आदि योजनाहरू लागू भए । यस क्रममा जन्जिबारका कम्युनिस्ट नेता मोहम्मद बाबु, घानाका क्वामे न्क्रुमाह्, तान्जानियाका जुलियस न्येरेरेलगायत क्यामरुन, जिम्बावे, कंगो, जाम्बियाजस्ता मध्यअफ्रिकी मुलुकका नेताहरू चिनियाँ क्रान्ति मोडेलबाट प्रत्यक्ष प्रभावित थिए ।


चीनको अफ्रिकामा लगानी गर्ने नीति यथार्थमा सोभियत संघसँगको प्रतिस्पर्धाबाट बढी प्रेरित रहेको लोभेलको निष्कर्ष छ । वास्तवमा चीन अफ्रिकामा क्षमताभन्दा ठूलो लगानी गरिरहको थियो । माओको मृत्युसँगै चीनको लगानीमा भारी कटौती हुन थाल्यो । अफ्रिकीहरू पनि अपेक्षित रूपले चीनसँग नजिक रहिरहन सकेनन् । भौगोलिक दूरी र चीनकै आन्तरिक स्थिति पनि अफ्रिकामा क्रान्ति सफल नहुनुका कारण देखिन्छन् । स्वतन्त्र विश्लेषकहरूका अनुसार अफ्रिकामा चीनको रणनीति अन्य साम्राज्यवादी मुलुकहरूको भन्दा खासै भिन्न हुन सकेको पनि थिएन । एकपछि अर्को गर्दै रुस, चीन, कोरिया र भियतनामका घटनाहरूले अमेरिकाको ‘डोमिनो थिअरी’ को पुष्टि हुँदै थियो । डोमिनो थिअरीअनुसार कुनै मुलुकमा कम्युनिस्टको सत्ता स्थापना भयो भने छिमेकी मुलुकहरूमा त्यसको प्रभाव स्वाभाविक रूपले विस्तार हुन्छ । विश्वयुद्धपछि भियतनामलाई स्वतन्त्र घोषणा गर्दा हो ची मिन्हले अमेरिकी स्वतन्त्रताको घोषणाका हरफहरू दोहोर्‍याएका थिए । तर अमेरिकाले त्यस क्षेत्रबाट फ्रान्सलाई हटाइहाल्न चाहेन । चीन र सोभियत संघमा लामो समय बिताएका हो स्टालिन र माओप्रति नतमस्तक थिए । अमेरिकी सहयोगको अपेक्षा गरिरहेकाले उनी खुलेर आफूलाई कम्युनिस्ट भन्न पनि तयार थिएनन् । भियतनामी प्रतिरोधबाट पराजित भएपछि फ्रान्स इन्डोचाइना छाड्न बाध्य भयो । भियतनामलाई विभाजन गर्ने पश्चिमाहरूको योजनामा चीनले सुँढेनीको काम गर्‍यो । ताइवानलाई विशाल चीनमा एकीकरण नगर्दै कोरियामा विद्रोह सुरु गरेकोमा किमसँग असन्तुष्ट माओ कोरिया एकीकरणमा जसरी उदासीन भएका थिए, त्यसैगरी भियतनामी जनताको एकीकृत भियतनामको चाहनाप्रति पनि उदासीन नै रहे ।


होलगायत भियतनामका कम्युनिस्टहरूको ठूलो समूह चीनमा प्रशिक्षित थियो । हो नेतृत्वको उत्तरी भियतनामलाई धेरथोर चिनियाँ सहयोगचाहिँ प्राप्त भइरह्यो । होले चिनियाँ मोडेलको भूमिसुधार पनि लागू गर्ने प्रयास गरे । तर माओ भियतनामी नेता आफूभन्दा अगाडि नबढून् भन्ने चाहन्थे । फ्रान्सले छाडेर गएपछि अमेरिकासँग भियतनामको युद्ध भएरै छाड्यो । अमेरिकाले इन्डोचाइना छोड्दासम्म चीन र भियतनामको द्वन्द्व उत्कर्षमा पुगिसकेको थियो । भियतनाम चीनको नीतिलाई साम्राज्यवादी नीति ठान्थ्यो । कम्बोडिया भियतनामलाई साम्राज्यवादी ठान्थ्यो । चीन पोल पोट र इएङ सारी नेतृत्वको कम्बोडियाली क्रान्तितर्फ आकर्षित थियो । १९७५ मा कम्बोडियामा विद्रोह सफल भएपछि पहिलो पटक माओवाद निर्यात सफल भएकोमा चीनले खुसी पनि मनायो । पोल पोटको कम्बोडिया भियतनामविरुद्ध आक्रामक थियो । कम्बोडियामा कम्युनिस्ट सत्ता स्थापना भएको तीन वर्षपछि भियतनामले नोम पेनमा आक्रमण गरेर पोल पोटलाई अपदस्त गर्‍यो । माओ स्वयंले खुसी मनाएको चीनबाहिरको पहिलो माओवाद चार वर्षमै समाप्त भयो ।


माओ नेतृत्वको सांस्कृतिक क्रान्तिको ज्वरोले पश्चिमा मुलुकका पढे–लेखेका जमातलाई पनि प्रभावित गर्न सुरु गर्‍यो । अमेरिकामा रोबर्ट विलियम, माल्कोम एक्सजस्ता अश्वेत नेताहरू माओवादी क्रान्तिले काला जातिलाई गोराहरूको भेद्भावबाट मुक्त तुल्याउने सपना देख्न थाले । सांस्कृतिक क्रान्तिले परम्परागत मूल्य मान्यतामाथि प्रश्न मात्र उठाएको थिएन, त्यसलाई पूर्ण रूपले विस्थापित गर्ने प्रयास गरेको थियो । सांस्कृतिक क्रान्तिको यो आदर्श पश्चिममा लोकप्रिय भयो । तर युरोप, अमेरिकाका युवाहरू चालीस, पचासको दशकका चिनियाँ जनताजस्ता थिएनन् । भियतनाम युद्धले निम्त्याएको चरम निराशालाई माओवादले आकर्षण त गर्‍यो तर सांस्कृतिक क्रान्तिको मूल्यविरोधी चिन्तनले युवाहरूलाई व्यक्तिगत स्वच्छन्दता र निस्पृह जीवनतर्फ प्रेरित गर्न थाल्यो । फ्रान्स, जर्मनीजस्ता मुलुकमा खडा भएका माओवादी संगठनहरू मध्यमवर्गीय पढे–लेखेका जमातको असन्तुष्टि पोख्ने माध्यममा सीमित भए । तत्कालीन पश्चिम जर्मनी र अमेरिकामा माओवादको नाममा केही आतंकवादी समूहहरू पनि जन्मिए । सांस्कृतिक क्रान्तिको नाममा हुने हिंसात्मक राजनीतिको झिल्काले लगाएको डढेलोको अवशेष अझै पनि छिटपुट देख्न पाइन्छ (पृ. ३०४) ।


पेरूका माओवादीहरू देङ सियाओ पिङलाई संशोधनवादी भनेर तिरस्कार गर्थे । क्युबामार्फत हुँदै गरेको सोभियत प्रभावलाई तटस्थीकरण गर्न माओ ल्याटिन अमेरिकी मुलुकहरूमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्ने प्रयासमा थिए । तर माओको जीवनकालमा ल्याटिन अमेरिकी क्षेत्रमा कुनै त्यस्तो उल्लेखनीय विद्रोह जन्मिन सकेन । नब्बेको दशकमा पुगेर मात्र पेरूमा विद्रोहले उत्कर्ष लियो । साइनिङ पाथका नाममा पेरूका कम्युनिस्ट सशस्त्र आन्दोलनमा होमिए । विद्रोहको नेतृत्व आबिमेल गुज्म्यान गोन्जालोले लिएका थिए । जसरी माओ पूर्वको चम्किलो तारा भनेर प्रचारित थिए, आबिमेल पश्चिमी आकाशको चम्किलो तारा बन्ने दौडमा थिए । संसारका अन्य कम्युनिस्ट नेताहरूले जस्तै आबिमेलले पनि चीनको भ्रमण गरेका थिए । सायद चीनलाई आबिमेलसँग धेरै अपेक्षा थिएन । त्यसैले उनलाई माओले भेट दिएनन्, टाढाबाट एक झल्को मात्र देखे । ‘डढेलोका लागि एक झिल्का आगो नै काफी हुन्छ’ भन्ने माओको भनाइजस्तै माओको एक झलक नै गोन्जालोका लागि प्रेरक थियो । स्थानीय आदिवासी क्वेचुआभाषीहरूलाई गोलबन्द गर्दै गाउँबाट सहर घेराउ गर्ने रणनीतिअनुरूप विद्रोह उत्तरोत्तर हिंसात्मक बन्दै थियो । अल्बर्टो फुजिमोरीको सरकारले आबिमेललाई पक्राउ गरेपछि राजधानी लिमासम्मै आइपुगेको विद्रोह एकाएक सेलायो ।


चीन र भारतको परिस्थिति लगभग उस्तै थियो । धर्म तथा जातिको बहुलता र विभेद भारतमा अझ चर्को छ । तर भारतमा माओवाद अपेक्षाकृत ढिलो आइपुग्यो । माओवादको पहिलो विद्रोह पश्चिम बंगालको नक्सलबाडीलाई केन्द्र बनाएर चारु मजुमदारको नेतृत्वमा भयो । तेलांगाना, झारखण्ड र छत्तीसगढ तीन नयाँ राज्यको स्थापनाको पछाडि माओवादी विद्रोह नै थियो । बेलाबेलामा हुने गरेको भारतीय कम्युनिस्ट पार्टीको विभाजनले माओवादी आन्दोलनलाई पनि प्रभावित पार्‍यो । भारत–चीनको सीमा द्वन्द्वको बाबजुद भारतीय माओवादीहरू माओलाई आफ्नो पनि अध्यक्ष मान्थे । माओको राष्ट्रिय स्वतन्त्रताको नाराले भारतमा क्षेत्रीय र जातीय स्वायत्तताको रूप लिएको थियो । नेपाली माओवादी पार्टीको उभारको राजनीतिक आधार पनि जातीय उत्पीडन र भेद्भाव नै बनेको थियो । राजनीतिक कारण देखाई चीनले बंगलादेशको स्वतन्त्रताविरुद्ध पाकिस्तानको समर्थन गरेपछि भारतीय माओवादी आन्दोलन दिग्भ्रमित हुन थाल्यो । माओको माओवादको वास्तविक उद्देश्यलाई लिएर भारतीय कम्युनिस्ट पार्टीमा विवाद पैदा हुन थाल्यो । चारु मजुमदारसँग विवाद भई अलग्गिएका कानु सन्यालले २०१० मा आत्महत्या गरेपछि माओवादी आन्दोलनको इतिहास र औचित्यमाथि नै प्रश्न उठेको छ । दिल्लीले विद्रोहलाई विभिन्न हथकण्डा अपनाएर दबाउने प्रयास गरिरहकै छ । अहिले माओवादी पार्टीहरू विशेषगरेर झारखण्ड र छत्तीसगढको आदिवासी क्षेत्रमा ज्यादा केन्द्रित छन् ।


पछिल्लो समय नेपालको राजनीतिक परिवर्तनमा माओवादी आन्दोलनको योगदानलाई पनि लोभेलको किताबले समेटेको छ । सशस्त्र क्रान्तिको आडमा सत्ता कब्जा गर्ने रणनीति लिएको माओवादी पार्टी संसदीय पार्टीहरूसँग सम्झौता गरेर सत्तामा पुगेको छ । नेपालमा माओवादी पार्टी शान्तिपूर्ण अवतरणबाट शक्तिमा पुगेको उदाहरणलाई लोभेलले महत्त्वका साथ उल्लेख गरेकी छन् । तर नेपाली माओवादी विद्रोहका गतिविधिको अपेक्षाकृत चर्चा पुस्तकले समेटेको छैन । नक्सलाइट विद्रोहबाट प्रेरित भएर १९७० को दशकमा नेपालको पूर्वी सीमाक्षेत्रमा भएको विद्रोहलाई पनि लोभेलले उल्लेख गरेकी छैनन् । पुस्तक बाह्रौं भागमा फेरि चीनतिरै फर्किएको छ । देङ सियाओ पिङको उदय भएपछि चीनले अपनाएको वि–माओवादीकरण र पछिल्लो समय सी चिनफिङको नेतृत्वमा फस्टाउन लागेको नव–माओवादी प्रवृत्तितर्फ संकेत गर्दै पुस्तक टुंगिएको छ । यो बीचमा माओवादको नाममा भएका विद्रोहहरूमा चीनको समर्थन नरहेकोसम्म स्पष्टीकरण दिनुपर्ने स्थिति आएको थियो । यसप्रकार, प्रस्तुत पुस्तकलाई विश्व राजनीतिक परिवेशमा माओवादको यात्राको संक्षेपीकृत दस्तावेजको रूपमा लिन सकिन्छ । पुस्तकले माओ र माओवादबाट प्रभावित भएका मसिना प्रसंगहरूलाई उठाएको छैन । उदाहरणका लागि माओको चीन र अल्बानियाका एनबर होजाबीचको सम्बन्धको आरोह–अवरोह पुस्तकको सीमाभन्दा बाहिरै परेको छ । लाओस, मंगोलिया, बर्मा, थाइल्यान्ड आदि मुलुकमा भएका कम्युनिस्ट विद्रोह र तिनमा माओवादको प्रभावलाई पनि पुस्तकले छोएको छैन ।


पुस्तक मूलतः वर्णनात्मक छ । समाज र मानव विकासको विश्लेषण गर्ने छुट्टै दार्शनिक आधार विकास गर्न नसकेको ‘माओवाद’ को भविष्य बदलिँदो विश्व परिवेशमा कस्तो होला भन्ने प्रश्न अनुत्तरित नै छ । अर्धऔपनिवेशिक र अर्धसामन्ती रूपमा विश्लेषण गरिएको चालीसको दशकको चीनको जस्तो समाज अहिले पक्कै पनि छैन । पेरू, भारत, नेपालको उदाहरणले फरक मुलुकमा समाजको वर्गीय चरित्र पनि फरक भएको देखिएको थियो । फरक सामाजिक संरचनामा माओको रणनीति जस्ताको तस्तै लागू हुन नसक्नेतर्फ लोभेलको पुस्तकले संकेत गरेको छ । तर, स्वयम् चीनमा कम्युनिज्मको भविष्य कस्तो होला भन्ने प्रश्नको उत्तर दिनुचाहिँ पक्कै पनि सजिलो छैन । प्रकाशित : श्रावण १८, २०७६ ०९:४८

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कोहलीको महाभारत

राम लोहनी

महाभारत’ को मोटामोटी कथा धेरैलाई थाहा छ  । तीमध्ये कतिपयलाई कथाको बृहत् रूप पनि जानकारी छ  ।

अझ कतिपयलाई कथाका कुनाकाप्ची, आरोह, अवरोहको ज्ञान मात्र होइन, त्यसको विवेचनामा पनि विज्ञता छ । सर्वसाधारणका लागि महाभारत कथा सरल छैन, मिथ र अलंकारको गुत्थी सजिलै खुल्दैनन्, दार्शनिक रूपले दुरूह छ, पात्र धेरै छन्, घटनाहरू जेलिएका छन्, कथाहरू गाँसिएका छन् । सबभन्दा ठूलो समस्या, कथा र उपकथाभित्र प्रशस्त ‘ग्याप’ छन् । कथा जोड्ने सेतु अनगिन्ती ठाउँमा भत्केका छन् ।


महाभारत अध्ययन गर्ने एउटा प्रवृत्तिले यसलाई साहित्यिक ग्रन्थ मानेर कथाको विश्लेषण, पात्रहरूको चरित्र चित्रण गर्ने प्रयास गर्छ । त्यस्तै, महाभारतलाई तत्कालीन समाजको प्रतिविम्ब ठानेर हेर्ने ऐतिहासिक दृष्टि पनि बलशाली छ । महाभारतले समाजको ठूलो हिस्सामाझ धार्मिक ग्रन्थको हैसियत प्राप्त गरिसकेको छ । घटना र पात्रहरूमाथि प्रश्न उठाउनेभन्दा पनि तिनलाई जस्ताको तस्तै विश्वास गर्नुलाई आफ्नो कर्तव्य ठान्ने जमात हो यो । महाभारतलाई उपजीव्य ग्रन्थ मानेर यसका उपकथा र खास पात्र वा घटनालाई विस्तार गरेर नयाँ साहित्यिक रचना तयार गर्ने साहित्यकारहरू पनि प्रशस्तै छन् । पछिल्लो समय, महाभारतजस्ता ग्रन्थमा आधारित रहेर काव्य, नाटक वा आख्यान तयार पार्दा कथालाई सन्दर्भ प्रदान गर्ने र समसामयिक पाठकको चेतनास्तरलाई सुहाउने गरी नयाँ ढंगले प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्ति स्थापित हुँदै गएको छ । आधुनिक पाठकहरू कथाको सरल प्रवाहलाई अवरुद्ध पार्ने घटना र दैवी तथा चामत्कारिक मिथलाई यथारूपमा कथाको अंग मान्न तयार छैनन् । उनीहरूको चासो मूलकथामा रहेका छिद्रता र दुरूह मिथहरूलाई लेखकले कसरी सम्बोधन गरेका छन् भन्नेमा बढी केन्द्रित देखिन्छ । उदाहरणका लागि भीष्मले आजीवन ब्रह्मचर्यमा रहने संकल्प गर्दा भीष्मको मनमा के कस्तो तर्क वितर्क चलेको थियो भनेर महाभारतको कथाले भन्दैन, यो पाठकको कल्पनामै भर पर्छ । कर्णको पितृत्वको निराकरण पनि रहस्यकै विषय हो । कवच, कुण्डलसहित जन्मनु के प्राकृतिक हुन सक्छ ? द्रौपदीको चीरहरणमा कृष्णको उपस्थितिलाई कुन कोणले व्याख्या गर्दा आजका पाठक र श्रोताले सजिलै पत्याउँछ ? उही कथाको पुनर्कथन त जसले पनि गर्न सक्ला । तर यस्ता ‘अप्ठ्यारा’ खड्प्वाललाई भरेर कथालाई पुनर्जिवित गर्नु सजिलो कुरा होइन । कतिपय लेखकहरू सर्वसाधारणको विश्वास र आस्थाको सम्मान गर्ने नाममा यस्ता मिथहरूलाई विमथकीकरण गर्ने आँट गरिहाल्दैनन् पनि !


नरेन्द्र कोहलीद्वारा लिखित कुल चार हजार पृष्ठभन्दा बढीको महासमर (१–९) शृंखला यही परम्पराको एउटा चुनौतीपूर्ण प्रयास हो । कोहलीले महाभारतका मुख्य मुख्य पात्रमाथि छुट्टाछुट्टै आख्यान पनि लेखेका छन् । यो शृंखलाचाहिँ महाभारतको मुख्य कथाको आख्यानीकृत स्वरूप हो । सामान्यतया महाभारत कथा भन्नेबित्तिकै कौरव (धृतराष्ट्र पुत्र) र पाण्डव (पाण्डुपुत्र) बीच हस्तिनापुर राज्यको उत्तराधिकारलाई लिएर भएको द्वन्द्वको सम्झना हुन्छ । बीसौँ शताब्दीको विश्वयुद्धलाई छोडेर महाभारतमा चर्चा गरिएबमोजिमको व्यापक नरसंहार भएको र त्यति धेरै संख्यामा राज्यहरू सहभागी भएको यस्तो बृहत् युद्ध इतिहासमा भएको रेकर्ड पनि छैन । महाभारतजस्ता कथामाथिको आख्यान पढ्दा पाठकलाई पैदा हुने जिज्ञासा अन्य आख्यान पढ्दाको भन्दा फरक हुन्छ । कथाबारे पाठक पहिल्यै जानकार हुनु नै लेखकहरूलाई पहिलो चुनौती हो । यस्ता नवआख्यानहरूप्रति पाठकको मुख्य चासो लेखकको शैली र कथाको पुनर्निर्माणप्रति नै रहन्छ । उदाहरणको लागि राजेश्वर देवकोटाद्वारा लिखित ‘द्वन्द्वको अवसान’ लाई लिन सकिन्छ । महाभारत कथाको एकसरो कथासँग जानकार पाठकले कर्णमा एक प्रकारको खलनायकत्व नै देखेको हुन्छ । तर देवकोटाकृत यो सानो उपन्यासले कर्णप्रतिको दृष्टिकोण नै परिवर्तन गरिदिन सक्छ । त्यस्तै प्रतिभा रायले द्रौपदीमाथि लेखेको आख्यान ‘याज्ञसेनी’ (नेपालीमा ‘द्रौपदी’ शीर्षकमा अनूदित) र चित्रा बनर्जी दिवकरुनीको ‘प्यालेस अफ इल्युजन’ मा द्रौपदीको कर्णप्रतिको अनुराग महाभारतको मूलकथा मात्र पढ्ने पाठकको लागि पूर्णतः अपरिचित दृष्टिकोण हो । दुर्योधनप्रति आम महाभारत पाठकको दृष्टि सकारात्मक भएको पाइँदैन । तर आनन्द नीलकण्ठनले दुई भागमा लेखेको ‘अजय’ (रोल अफ द डायस र राइज अफ कली) मा दुर्योधनको नायकत्व र युधिष्ठिर आदिको खलनायकत्वलाई पढ्दा त्यो पनि महाभारतको वैकल्पिक पठन हो भन्न पाठक बाध्य हुन्छ । शिवाजी सावंतको ‘मृत्युञ्जय’ मा कर्णलाई कृष्णसँग गरिएको तुलना पनि महाभारतको एकांगी पाठकको लागि नयाँ दृष्टिकोण हो । उसो त, महाभारतजस्ता विशाल ग्रन्थको अंशलाई लिएर छुट्टै कृति लेख्‍ने परम्परा नयाँ भने होइन । कोहलीको ‘महासमर’ लाई यही परम्पराको एउटा महत्त्वाकांक्षी कडीको रूपमा लिनुपर्छ ।


कोहलीको महासमर
कोहलीले महाभारतको कथालाई भीष्मबाट सुरु गरेर भीष्ममै अन्त गरेका छन् । कौरव–पाण्डव द्वन्द्वको बीजापरोण गंगापुत्र देवव्रतले राज्यको उत्तराधिकारबाट आफूलाई अलग्ग राख्‍ने घोषणा गरेसँगै भएको विश्वास गरिन्छ । कोहलीले पनि यो घटनालाई महाभारतको उठानको रूपमा लिएका छन् । पिता शान्तनुलाई सत्यवतीसँग विवाह गराइदिएर देवव्रतले आजीवन ब्रह्मचर्यमा रहने प्रतिज्ञा गरेर उत्तराधिकारबाट पन्छिएका हुन् । आजीवन ब्रह्चर्यमा रहने र शासकीय इच्छाबाट पूर्ण रूपले तिरोहित रहने संकल्पसँगै देवव्रतलाई भीष्म भन्न थालिएको हो । तर शान्तनुले भीष्मसँग हस्तिनापुरको संरक्षण गर्ने वचन लिए । पाण्डुको मृत्युपछि सत्यवती पनि भीष्मलाई हस्तिनापुर सुम्पिएर व्याससँग वनवासी भइन् । शान्तनु र सत्यवतीको आग्रहबाट भीष्म हस्तिनापुरको संरक्षण गर्ने र योग्य व्यक्तिले राज्य नसम्हाल्दासम्म मुलुकको संरक्षक बन्नुपर्ने बन्धनमा बाँधिए । महासमर शृंखलाको पहिलो खण्ड ‘बन्धन’ को कथावस्तु यही हो । आठौँ खण्ड हो ‘निर्बन्ध’, अर्थात बन्धनमुक्ति । युद्धसँगै धृतराष्ट्रपुत्रहरूको अवसान हुन्छ र युधिष्ठिरको राज्याभिषेक हुन्छ । कृष्णका अनुसार हस्तिनापुरले युधिष्ठिरजस्तो योग्य शासक पाएकोले भीष्म बन्धनबाट मुक्त । भीष्म कर्तव्यबाट बाँधिनुलाई धर्म ठान्थे । कृष्णचाहिँ भीष्मले आफ्नो धर्म निर्वाह गरेकाले बन्धनमुक्त भएको ठान्थे ।


दोस्रो खण्ड ‘अधिकार’ हस्तिनापुरको वास्तविक उत्तराधिकारी को हो भन्ने विषयमा केन्द्रित छ । विचित्रवीर्यको जेठा छोराको हैसियतले धृतराष्ट्र गद्दीको उत्तराधिकारी हुनुपर्ने हो । तर यिनी जन्मान्ध भएकाले अर्का पुत्र पाण्डु राजा तुल्याइए । तर पाण्डु राज्य त्यागेर वनमा लागेपछि भने धृतराष्ट्रलाई नै राजा तुल्याइयो । युवराजाधिराज घोषित गर्नुपर्ने समयमा हस्तिनापुरको वास्तविक राजा को हो त भन्ने जटिल अवस्था पैदा भयो । धृतराष्ट्र अयोग्य थिए भने पछि किन राजा बनाइए ? पछि राजा बनाउन मिल्थ्यो भने पहिल्यै किन बनाइएन ? गद्दीनसीन राजाका छोरा र दिवंगत राजाका छोरामा उत्तराधिकारीको अधिकार कसको रहन्छ ? यो परिस्थितिबाट गुज्रिएका धृतराष्ट्र र गान्धारीको महत्त्वाकांक्षालाई कोहलीले बडो सुन्दर ढंगबाट केलाएका छन् । उनीहरू आफूलाई हस्तिनापुरको वैधानिक उत्तराधिकारी ठान्छन् र आफूहरूलाई अन्याय भए पनि आफ्ना छोरा दुर्योधनचाहिँ सजिलै राजा बनोस् भन्ने चाहन्छन् । धृतराष्ट्र गद्दीमा बसे पनि मुकुट त पाण्डुकै हो भन्ने तर्क पनि त्यत्तिकै बलियो देखिन्छ । यही मौकामा जन्मले पनि जेठा युधिष्ठिर हस्तिनापुर आएपछि दुर्योधनमा पाण्डुपुत्रहरूप्रति द्वेष पैदा हुन्छ । कथामा कोहलीले युधिष्ठिरको आनृशंसता, धर्मभीरू स्वभाव र शास्त्रज्ञानको उच्च प्रशंसा गराएका छन् भने दुर्योधनको खलनाकत्वको त्यही दाँजोमा तिरस्कार पनि । द्वन्द्व र प्रतिस्पर्धाको माझ युधिष्ठिर युवराज घोषित भएको घटनासँगै दोस्रो खण्ड समाप्त हुन्छ ।


युवराज घोषित भैसकेपछि पनि युधिष्ठिर र उनका भाइहरूको हस्तिनापुर बसाइ सहज हुन सकेन । दुर्योधन, शकुनि र कर्णको षड्यन्त्रको तानाबानामा उनीहरू फसिरहनुप‍र्‍यो । पृष्ठभूमिमा धृतराष्ट्रको सहयोग त छँदै थियो । कोहली यसलाई उनीहरूको कर्मको खेलको रूपमा चर्चा गर्छन् तेस्रो खण्ड ‘कर्म’ मा । षड्यन्त्रको अंगस्वरूप पाण्डवहरूलाई वारणावतमा जलाएर मार्ने योजना बन्यो । त्यसबाट बचेर निस्केका पाण्डवहरूले द्रौपदीलाई पत्‍नीको रूपमा प्राप्त गरेर हस्तिनापुर फर्केपछि राज्य विभाजन भएको सम्मका घटनाहरूलाई यो खण्डले समेटेको छ । विभाजनबाट पाण्डवहरूलाई खाण्डववनको दुर्गम र जंगली क्षेत्र प्राप्त भयो । युधिष्ठिर त्यसलाई कृतज्ञतापूर्वक स्विकार्छन् र कृष्णको सहायताले इन्द्रप्रस्थ राज्य स्थापना पनि गर्छन् । युधिष्ठिरको यो राज्य धर्मशास्त्रको नियमअनुसार चलेको अनुपम राज्य बन्न पुग्छ । चौथो खण्ड ‘धर्म’ मा युधिष्ठिर र पाण्डवले निर्वाह गरेको धर्मको व्यापकता भेटिन्छ । कृष्ण युधिष्ठिर र इन्द्रप्रस्थ मार्फत पृथ्वीमा धर्मराज्य स्थापना गर्ने उद्योगमा प्रवृत्त हुन्छन् । जरासन्ध र शिशुपालजस्ता बलिया राजाहरूको वध तथा युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञ धर्मराज्य स्थापनाका प्रारम्भिक घटना हुन् । तर सम्पूर्ण पृथ्वीमा धर्म स्थापना हुनुअघि दुर्योधनसहित कौरवको नष्ट हुनु अनिवार्य थियो । त्यसका लागि दुर्योधनको पापको घडा अझै भरिएको थिएन । द्वेष र कपटबाट निर्देशित दुर्योधन नेतृत्वको हस्तिनापुरले पाण्डवको राज्य मात्र अपहरण गरेन, उनीहरूलाई १३ वर्षको निर्वासनको लागि पनि बाध्य पार्‍यो । शकुनिको कपटपूर्ण जुवा, द्रौपदी चीरहरणसहितका घटनाहरूलाई कोहलीले यही चौथो खण्डमा समावेश गरेका छन् ।


निर्वासनअन्तर्गत धृतराष्ट्रले पाण्डवलाई १२ वर्षको वनबास र १ वर्षको गुप्तबासको सजाय दिएका थिए । पाचौँ खण्ड ‘अन्तराल’ पाण्डवहरूको वनबासको कथा हो । द्वैतवन र काम्यक वनमा पाण्डवहरूको दिनचर्या, शस्त्रास्त्र संकलनका लागि अर्जुनको हिमालय यात्रा पाचौँ खण्डमा परेका मुख्य विषय हुन् । यता दुर्योधनको उद्योग भने पाण्डवहरूको कष्ट र पीडालाई बढाउनुमै थियो । कर्ण र शकुनि यो उद्योगका प्रमुख सल्लाहकार थिए । जलविहारको नाममा आफ्नो वैभव देखाउने, दुर्वासा ऋषि मार्फत दुःख दिने, जयद्रथलाई द्रौपदी हरण गर्न प्रेरित गर्ने आदि कार्य दुर्योधनको नेतृत्वमा भए । यी वृत्तान्तसहित मत्स्यदेश विराटनगरमा पाण्डवहरूको गुप्तवासलाई छैटौं खण्ड ‘प्रच्छन्न’ ले चर्चा गरेको छ । ‘प्रच्छन्न’ लाई कोहलीले एक प्रकारको गुप्तयुद्धको रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजेका छन् । पाण्डवहरू अज्ञात बासमा पनि ऊर्जा संकलित गर्दै रहन्छन् भने कुन्ती हस्तिनापुरमै ‘तपस्यारत’ छिन् । कहिल्यै छोराहरूबाट अलग नबसेकी कुन्ती यो १३ वर्ष हस्तिनापुरमै बसिन् । कुन्ती हस्तिनापुरमा आफ्नो उपस्थितिलाई धृतराष्ट्र र धार्तराष्ट्रहरूको अनधिकार चेष्टामाथिको मौन धावाको रूपमा मान्छिन् । यो उनको प्रच्छन्न तपस्या थियो ।


सफलतापूर्वक गुप्तबास पूरा गरिसकेपछि पनि पाण्डवहरूले इन्द्रप्रस्थ फिर्ता पाएनन् । अन्ततः युद्ध अनिवार्य भयो । सातौँ खण्ड ‘प्रत्यक्ष’ मा युद्धको उद्योग र युद्धको पहिलो दस दिन अर्थात् भीष्म पर्वको वर्णन छ । युद्ध रोक्‍न र युद्धमा पाण्डवलाई विजयी बनाउन कृष्णको प्रच्छन्न भूमिका यो खण्डको आकर्षक पक्ष हो । कृष्णले अर्जुनलाई युद्ध मैदानमा दिएको उपदेश गीताको चर्चा पनि यसै खण्डमा छ । पारिवारिक विवादले उग्ररूप लिएर हुन लागेको महासंग्राममा राजाहरू कसरी पक्ष–विपक्षमा विभाजन भए, शस्त्रास्त्र तथा सेना संकलनको होडबाजी कस्तो रह्यो, युद्ध हाँक्‍ने महारथीहरूको मनोभाव कस्तो रह्यो आदि कुरालाई कोहलीले मिहीन रूपले केलाउने प्रयास गरेका छन् । युद्धको उत्तरार्द्ध अर्थात् दोस्रो आठ दिन र युधिष्ठिरको राज्याभिषेकसम्मको वर्णन आठौँ खण्ड ‘निर्बन्ध’ को अंश बनेको छ । दसौँ दिनमा भीष्म ढलेपछि क्रमशः द्रोणाचार्य, कर्ण र शल्यको सेनापतित्वमा युद्ध भयो । दुर्योधन र भीमको गदायुद्ध तथा अश्वत्थामाले सुतिरहेका द्रौपदीपुत्र, धृष्टद्युम्‍न, शिखण्डीसमेतको हत्या गरिदिएपछि महाभारत युद्धमैदानमा उत्रिएकामध्ये केवल दस जना मात्र बचेको त्रासदीलाई कोहलीले कलात्मक रूपले प्रस्तुत गरेका छन् ।


शृंखलाको नवौँ खण्ड ‘आनुषंगिक’ कथाको अंश नभएर कथाको पृष्ठभूमि हो । यसमा कोहलीले महाभारतप्रति आफ्नो आलोचनात्मक दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेका छन् । महाभारत कथालाई लेखकले कसरी लिएका रहेछन्, महाभारतको कुन कुरालाई लेखकले स्विकारेका रहेछन्, कुन कुराप्रति लेखकको संशय रहेछ, कुन कुरा चाहेर पनि पुनर्व्याख्या गर्न सकेनन् आदि प्रसंग यो खण्डमा छन् । वास्तवमा महाभारत कथाको पुनर्कथन एउटा ठूलो चुनौती हो । यो चुनौतीलाई कोहलीले कसरी पार लगाएका रहेछन् भन्ने जिज्ञासाको समाधान शृंखलाको सबै भाग आद्योपान्त पढेपछि मात्र हुन्छ । कथाको अंगको रूपमा राख्‍न नसकेका प्रसंगहरूको तर्कसंगत चर्चाले नवौँ खण्ड अतिरिक्त रूपले आकर्षक बनेको छ । आख्यान नभएर विवेचना भएकाले अघिल्ला खण्डहरू पढ्न नचाहनेहरूका लागि पनि उपयुक्त पठन हुन सक्छ नवौँ खण्ड । जस्तो कि, कर्णलाई व्यासले महाभारतमा र कोहलीले आफ्नो आख्यानमा सूर्यपुत्र नै बताएका छन् । यो खण्डमा आएर कोहली कर्ण वास्तवमा दुर्वासाकै पुत्र हुन सक्‍नेतर्फ संकेत गर्छन् । कथाभित्र जस्ताको तस्तै अपनाइएका मिथहरूलाई पनि वैकल्पिक विवेचना गर्नुपर्नेतर्फ कोहलीको अभिमत देखिन्छ ।


विमर्श
महाभारत कथाको रचनाकार भनेर वेदव्यासलाई मानिन्छ । महाभारत कथा व्यासले पहिले आफ्ना चार शिष्यलाई सुनाएका थिए । तिनै चार शिष्यमध्ये एक वैषम्पायनले अर्जुनको पनाति जन्मेजयलाई सुनाएपछि महाभारत सार्वजनिक भएको हो । जन्मेजय आफ्ना पुर्खाबारे ज्ञानशून्य थिए । त्यही कथा व्यासका अर्का शिष्य रोमहर्षणका पुत्र उग्रश्रवाले नैमिषारण्यका शौनकादि ऋषिहरूलाई सुनाएका थिए । यसरी महाभारतको कथाको विभिन्न संस्करण भएको तर्फ स्वयम् महाभारतले स्विकारेको छ । वैषम्पायन र उग्रश्रवाले सुनाएका महाभारतमा फरक थियो भन्ने प्रस्ट छ । जय र भारत हुँदै महाभारतको स्वरूप तयार भएको तथ्य स्वयम् महाभारतमै उल्लेख छ । यसकारण महाभारतलाई अन्तिम रूप दिने ‘व्यास’ र महाभारतको पहिलो लेखक ‘व्यास’ एकै व्यक्ति होइनन् भन्ने लगभग प्रस्ट भैसकेको छ । बीचमा कस कसले के–के अंश थपघट गरे भन्ने अनुसन्धानको विषय हो । वेदव्यासका अरू तीन शीष्यका पनि आआफ्ना महाभारत संस्करण रहेको बताइन्छ । तर जैमिनीको ‘जैमिनी महाभारत’ को सानो अंशबाहेक अरू संस्करणहरू भने प्राप्त हुन सकेका छैनन् ।


महाभारतजस्तो स्थापित कथामाथि आख्यान तयार गर्दा लेखक निश्चित आग्रहले प्रेरित हुने सम्भावना रहिरहन्छ । कथाका उत्कर्ष र घुम्तीहरू पहिल्यै निर्धारित भइसकेकाले पात्रका मनोदशाको वर्णनमा पछिल्ला घटनाको पश्चदर्शी प्रभाव पर्ने सम्भावना पनि उत्तिकै रहन्छ । ‘महासमर शृंखला’ पढ्दै गर्दा कोहली पनि यस्ता समस्याको चपेटाबाट मुक्त भएको भान हुँदैन । समकालीन मनोविज्ञानद्वारा त्यो समाजका पात्रहरूको मनोदशालाई विश्लेषण गर्ने प्रयास पुनर्कथनको अर्को समस्या हो । सत्यवतीमा सौतेनी द्वेषको उत्कर्ष देखिनु समकालीन समाजको प्रतिविम्ब हो कि त्यो समाजको चित्रण हो भन्ने प्रश्न उठ्छ । पाण्डुपत्‍नीद्वय माद्री र कुन्तीमा पनि प्रच्छन्न रूपले सौतेनी आग्रह देखाइएको छ । द्रौपदीमा पनि सौतेनी द्वेषको झिल्का देखिन्छ । सौताको अवधारणा त्यो समाजमा कस्तो थियो भन्ने प्रश्नलाई लेखकको आग्रहले छायामा पारिदिएको त होइन ? सत्यवतीले व्यासको जन्म र कुन्तीले कर्णको जन्मलाई किन गोप्य राख्‍नुपरेको ? सत्यवतीले पराशरसँग सम्बन्ध राखेको घटनालाई सत्यवतीकी आमा छोरीको शत्रुवत् व्यवहार बताउँछिन् । सत्यवतीले पराशरसँग सम्बन्ध राख्‍नुपर्नाको के बाध्यता के थियो भन्ने कुरालाई रहस्यको अस्पष्ट पर्दाभित्रै राखिदिएका छन् लेखकले ।
केवटहरूको समाजमा कौमार्यलाई ज्यादै महत्त्व दिइन्थ्यो भन्ने अड्कल लेखकको देखिन्छ । जबकि कृष्णले कर्णसँगको संवादमा कानिन पुत्र (विवाहअघि जन्मेको सन्तान)को वैधानिकताको वकालत गरेका छन्, कुन्तीले पनि कर्णलाई ज्येष्ठ पाण्डव हुन पाउने लोभ देखाएकी थिइन् ! सत्यवतीले आफूबाट जन्मेको सन्तानलाई उत्तराधिकारी बनाउने हठ गरेको कुरालाई लेखकले सत्यवतीको क्रूरताको स्तरसम्म पु‍र्‍याएका छन् । विश्वामित्रले मेनकाबाट जन्मिएकी शकुन्तलालाई त्यागेको घटनालाई उल्लेख गरिएको छ । तर पराशरले व्यासलाई अपनाएको घटना र विश्वामित्रले शकुन्तलालाई त्यागेको घटना छोरा र छोरीप्रतिको विभेद हो नभनेर लेखकले मेनकालाई दोषी करार गर्न खोजेको भान हुन्छ ।


लेखकले ‘महासमर’ शब्दलाई दोहोरो अर्थमा प्रयोग गरेका छन् । पहिलो अर्थ द्वन्द्वयुद्ध हो, जसमा पक्ष विपक्षमा जम्मा भएका सैन्य समूहबीच स्पर्धा र विजयको उद्देश्य हुन्छ । सामान्य समरमा युद्धरत समूह पनि सानो हुन्छ । तर महासमरमा सबै राजा, सबै शासक, सबै सेना एक वा अर्को कारणले बाध्य भएर पक्ष विपक्षमा उभिनुपरेको हुन्छ । अर्को महासमर व्यक्तिभित्रको आधिभौतिक युद्ध हो । यसमा व्यक्ति आफ्नो अस्तित्वका लागि आफूबाहेक संसारका प्रत्येक जीवसँग युद्धरत हुन्छ (खण्ड ४, पृ.४५०(४५१) । व्यक्तिले आफूभित्रको महासमर समाप्त नगरेसम्म बाह्य संसारको समरमा सहभागी हुन सक्दैन भन्दै कोहली महाभारतको निचोड प्रस्तुत गर्न पुग्छन् ।


महाभारतको कथालाई सूक्ष्म रूपले केलाएर हेर्दा यसले वंश भनेर रगतको नातालाई मात्र स्विकारेको छैन । पितृसत्ताले प्रजननमाथि आफ्नो अधिकार स्थापना गरेको तथ्य छर्लंग देखिन्छ । सत्यवतीले विचित्रवीर्यका पत्‍नीहरूमा गर्भाधानका लागि आफ्नै छोरा व्यासलाई गुहारिन् । तर पाण्डुपुत्रसम्म आइपुग्दा सत्यवतीको रगत वंशमा प्रसारण भएन । शान्तनुको रगत त अघिल्लै पुस्ताबाट रोकिइसकेको थियो । महाभारतका केही पात्रहरूको आयु असाधारण देखिन्छ । कोहलीले यो पाटोलाई यथारूपमा स्विकारेका छन् । उमेरको यो समस्याले लेखक केही ठाउँमा अलमलिएका पनि छन् ।


महाभारतभित्र कथाहरूको प्रवाह र संगतिमा प्रशस्त समस्या छ । कोहलीले कतिपय छिद्रहरूलाई टाल्न खोजेका छन् भने कतिपयलाई जस्ताको तस्तै स्विकारेका छन्, मूल कथामा भएका अन्तरविरोधलाई छिचोल्ने प्रयास पनि गरेका छैनन् । नवौँ खण्डमा उल्लेख गरिएका स्वीकारोक्तिको सापेक्षमा हेर्दा लेखक कथाभित्र स्वच्छन्द रूपले सक्रिय हुन नखोजेको हो कि भन्ने भान पर्छ । महाभारतका पात्रमाथिका लेखकका छुट्टाछुट्टै प्रकाशित कृति र प्रस्तुत शृंखलाका अंशहरू हुबहु दोहोरिएका छन् । फुटकर कृति पढिसकेका पाठकलाई यो शृंखला पढ्दा ती ठाउँमा झर्को लाग्‍न सक्छ । तथापि महाभारतजस्तो भयंकर कथा र तिनका पात्रलाई सुहाउँदो परिवेश खडा गरेर सरलतम ढंगबाट प्रस्तुत गर्नु असाधारण लेखनीको परिणाम हो भन्नेमा चाहिँ कुनै द्विविधा छैन । लेखकले परिवेश र संवादलाई आकर्षक ढंगले पुनर्निर्माण गरेका छन् । व्यावहारिक जीवनका कटु सत्यलाई सुन्दरतम ढंगबाट उजागर गरिएका प्रशस्त दृष्टान्त भेटिन्छन् । महाभारतको पुनर्कथन अन्य ग्रन्थहरूको सहयोगबिना एक्लो महाभारतबाट मात्र सम्भव हुने कुरा होइन । यस अर्थमा प्रस्तुत ‘महासमर’ शृंखलालाई नरेन्द्र कोहलीको असाधारण सिर्जना भनेर स्विकार्नु अत्युक्ति हुँदैन ।

प्रकाशित : असार २१, २०७६ १०:२८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×