माओवादको विश्व–यात्रा

सोभियत संघको नेताको रूपमा ख्रुस्चेव आफूलाई कम्युनिस्टको सर्वमान्य ठान्थे । स्टालिनको मृत्युपछि माओ आफूलाई कम्युनिस्टहरूको एकमात्र नेता मान्न थालेका थिए । माओलाई भियतनामका हो ची मिन्हसँग पनि भय थियो ।
राम लोहनी

नेपालको वामवृत्तमा माओ–त्से–तुङले चीनमा अपनाएको पद्धति ‘माओवाद’ हो वा ‘माओ विचारधारा’ हो भन्ने विवाद अझै कायम छ  ।

माओवादको नाममा भएको हिंसात्मक विद्रोहले नेपालको राजनीतिक कलेवर नै फेरिदिएको यथार्थ पनि हाम्रोसामु छ । माओ नेतृत्वको चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीले दीर्घकालीन जनयुद्धलाई साम्यवादी क्रान्तिको रणनीतिको रूपमा अपनाएको थियो । माओवाद भने पनि, माओ विचारधारा भने पनि, औद्योगीकरण नभइसकेको समाजमा कसरी समाजवाद लागू गर्ने भन्ने चिनियाँ क्रान्तिको नमुनाले बीसौँ शताब्दीको उत्तरार्द्धको विश्वलाई राम्रै गरी प्रभावित भने पारेको थियो ।


माओ शस्त्रास्त्रमा मात्र होइन, शस्त्रास्त्र समात्ने हातमा अझ बढी भर गर्थे । प्रतिरोधका लागि ‘मानव बाढी’ माओको चर्चित रणनीति नै थियो । विशाल जनसंख्या भएको मुलुकमा ‘केही’ मानिसको हताहत सम्भवतः सामान्य नै हुन्थ्यो होला । तर, माओको ‘मानव बाढी’ को रणनीतिले कोरिया युद्ध र भियतनाम युद्ध हताहत हुनेको संख्या तुलनात्मक रूपले बढ्न पनि पुग्यो । माओ नेतृत्वको चीनले विश्वका विभिन्न मुलुकमा निर्यात गर्ने प्रयास गरेको ‘माओवाद’ यस्तै रणनीतिसहितको थियो । माओको देहावसान भएपछि भने माओवाद र क्रान्ति निर्यात गर्ने चिनियाँ विदेश नीतिमा अंकुश लाग्यो । चीनको सहयोग नरहँदा पनि विभिन्न मुलुकमा माओवादको नाममा विद्रोह हुन भने छाडेन । जुलिया लोभेलको ‘माओइज्म ः अ ग्लोबल हिस्ट्री’ विश्वका विभिन्न मुलुकहरूमा चीनको अनुभवलाई दोहोर्‍याउन अभ्यास गरिएका प्रयासहरूको दस्तावेज हो ।


माओ ल्याटिन अमेरिका, अफ्रिका र दक्षिण पूर्वी एसियाका मुलुकहरूमा सोभियत संघमा अभ्यास गरिएको युरोपेली मोडेलको साम्यवाद उपयोगी हुँदैन भन्ने तर्क गर्थे । चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको माओवाद मूलतः राष्ट्रवादी चरित्रको थियो । सोभियत संघले स्थापना गरेको कम्युनिस्ट इन्टरनेसनलसँग यसको सहमति थिएन । कम्युनिस्ट चीनको राष्ट्रिय मुक्तिको नाराले उत्तरऔपनिवेशिक राष्ट्रका साम्यवाद समर्थकलाई अतिरिक्त आकर्षण गर्‍यो । क्रान्तिपछि माओले चीनमा ‘क्रान्ति विश्वविद्यालय’ सञ्चालन गरेका थिए । ‘विश्वविद्यालय’ मा चिनियाँ नेताहरू विश्वका विभिन्न मुलुकबाट आएका प्रशिक्षार्थीहरूलाई चीनको अनुभव बाँड्थे । चीनले गुरिल्ला युद्धको तालिमका लागि अनुभवी प्रशिक्षकहरू गोप्य रूपमा विभिन्न मुलुकमा पठायो पनि । आर्थिक र विभिन्न प्राविधिक सहयोगमार्फत क्रान्ति निर्यात गर्ने रणनीति पनि चीनले अपनायो ।


लोभेलको पुस्तक माओवादको परिभाषाबाट उठान भएको छ । उनका अनुसार ‘माओवाद’ सिद्धान्तभन्दा पनि रणनीति हो । विभिन्न सामाजिक तथा वैचारिक पहलुहरू र रणनीतिक सवालहरूमा माओको चिन्तन सूत्रात्मक पाइन्छन् । शक्ति बन्दुकको नालबाट निस्किन्छ, क्रान्ति कुनै भोजभतेर होइन, सत्यको एकमात्र कसी व्यवहार हो, महिलाहरूले आधा आकाश ढाकेका हुन्छन्, त्रुटिलाई नलुकाऊ तर कमजोरीको आलोचना गर, साम्राज्यवाद कागजी बाघ मात्र हो, विद्रोह कहिल्यै गलत हुँदैनजस्ता व्यावहारिक सूत्रको सहायताद्वारा लोभेलले माओवादको सार खिच्न खोजेकी छन् । यस्ता सूत्रहरू खास गरेर सामान्य मानिसहरूलाई प्रभावित गर्न बढी नै उपयोगी हुन्थे । वास्तवमा माओको बल भनेकै सर्वसाधारण जनता थिए । माओका कतिपय उक्तिहरू परम्परागत सैद्धान्तिक चिन्तनलाई चुनौती दिने खालका पनि हुन्थे । उदाहरणका लागि, शास्त्रीय मार्क्सवादले साम्राज्यवादलाई पुँजीवादको अनिवार्य परिणति मान्छ । तर माओ साम्राज्यवाद हौवा मात्र हो, यसलाई सजिलै परास्त गर्न सकिन्छ भन्ने ठान्थे । माओको यस्तै उक्ति नै माओप्रतिको विश्वासको आधार थियो ।


दोस्रो पाठमा माओलाई अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान दिलाउने पुस्तक ‘रेड स्टार ओभर चाइना’ को चर्चा छ । १९३८ मा अमेरिकी पत्रकार एड्गर स्नोको अंग्रेजीमा छापिएको उक्त पुस्तक तुरुन्तै चिनियाँ र विश्वका विभिन्न भाषामा अनुवाद पनि भयो । लोभेलका अनुसार स्नोले माओलाई चीनको आकाशमा उदाएको चम्किलो तारा उपमा दिएर लेखेको उक्त पुस्तकले दुईवटा लक्ष्य प्राप्त गर्‍यो । पहिलो, पश्चिमी जगत्लाई माओ त्से तुङको परिचय दियो । दोस्रो, तेस्रो विश्वका शोषित–पीडितलाई माओले नै मुक्ति दिलाउन सक्छन् भन्ने सन्देशको प्रचार गर्‍यो । त्यसताक माओ ‘लङ मार्च’ पछि चीनको उत्तरपश्चिमी इलाका येनानमा थिए । कम्युनिस्टहरूको नियन्त्रणमा रहेको उक्त क्षेत्रमा तीन महिना जति बस्दा माओसँग स्नोले लिएको अन्तर्वार्ता र अवोलकन नै पुस्तकको रूपमा प्रकाशित भएको थियो । स्नोको उक्त किताब प्रकाशित नभएको भए माओको घरेलु तथा अन्तर्राष्ट्रिय दुवै व्यक्तित्वको कल्पना गर्नु कठिन हुन सक्थ्यो (पृ. ६२) ।


१९४९ को डिसेम्बरमा च्याङ काई सेक भागेर ताइवान पुगेपछि माओले चीनलाई कम्युनिस्ट मुलुक घोषणा गरेका थिए । चीनमा कम्युनिस्टहरूको उदयले शीतयुद्धको प्रारम्भमै अमेरिकालाई ठूलो झट्का लाग्यो । उता भियतनाममा फ्रान्सविरुद्ध हो ची मिन्हको नेतृत्वमा स्वतन्त्रता युद्ध चलिरहेको थियो । इन्डोनेसियामा सुकार्नोको उदय भएको थियो र सुकार्नोले सोभियत संघबाट समर्थन पाएका थिए । कोरियामा पनि युद्ध भड्कियो । यो पृष्ठभूमिमा अमेरिकी प्रशासन पूरै आतंकित भयो र एसिया पूरै कम्युनिस्टहरूको नियन्त्रणमा आउन लागेको ठहर गर्‍यो । अमेरिकालाई दक्षिण पूर्वी एसिया तथा प्रशान्त क्षेत्रमा आफ्नो स्थान सुरक्षित गर्नु थियो । अमेरिका आफ्नो सरकारको नीतिको विपक्षमा भए गरेका सबै कुरालाई स्वतन्त्रताविरोधी ठान्थ्यो । अमेरिकी सरकार तथा प्रेस अमेरिका र स्वतन्त्रताको विरोधमा चीनको कम्युनिस्ट सरकारले मनोवैज्ञानिक युद्ध सुरु गरेको निष्कर्षमा पुग्यो । अमेरिकी प्रोपगन्डाअनुसार माओ नेतृत्वको चीनले सर्वसाधारण जनताको ‘ब्रेनवास’ गर्थ्यो । मानिसहरूको दिमागलाई नियन्त्रण गर्ने कम्युनिस्ट प्रविधिको अनुसन्धान गर्न अमेरिकाले करोडौँ डलर लगानी गर्‍यो र आफ्नै प्रकारको प्रतिरोध कार्यक्रमहरूको प्रचार–प्रसार पनि गर्न थाल्यो । प्रस्तुत पुस्तकको तेस्रो पाठ चिनियाँ ब्रेनवास र अमेरिकी प्रतिरोधी कार्यक्रमको चर्चामा केन्द्रित छ ।


यसैबीच चिनियाँ गुरिल्ला युद्ध कोरियन प्रायद्वीप र मलायामा विस्तारित भैसकेको थियो । उत्तरकोरियामा किम इल सुङको उदय भयो भने मलायामा चिन पेङको नेतृत्वमा बेलायती उपनिवेशविरुद्ध युद्ध सुरु भयो । यस प्रकार प्रशान्त महासागरको यो किनारा कम्युनिस्टहरूको रातो रङले आच्छादित बन्न पुग्यो । कम्युनिस्टहरूको रातो रङभित्र भने पारस्परिक प्रतिस्पर्धाको कीटाणु संक्रमित भैसकेको थियो । सोभियत संघको नेताको रूपमा ख्रुस्चेव आफूलाई कम्युनिस्टहरूको सर्वमान्य नै ठान्थे । स्टालिनको मृत्युपछि माओ आफूलाई कम्युनिस्टहरूको एक मात्र नेता मान्न थालेका थिए । कोरियाका किमले छुट्टै जुछे विचारको प्रादुर्भाव गरेका थिए । माओलाई भियतनामका हो ची मिन्हसँग पनि भय थियो । पचासको दशकमा कोरिया, मलायालगायतका फ्रन्टहरूमा चीन र पश्चिमा मुलुक आमने–सामने हुँदाका परिदृश्यलाई पनि पुस्तकको तेस्रो च्याप्टरले समेटेको छ ।


चौथो पाठ माओको विश्व नेता बन्ने प्रयासको वरिपरि केन्द्रित छ । यसका लागि माओले कसरी सोभियत संघ र ख्रुस्चेवसँग द्वन्द्व सिर्जना गरे भन्ने विस्तृत चर्चा छ । माओ आफूलाई कहाँ उभ्याउनुपर्ने हो, सो स्थान पहिचान गरेर त्यहाँ झगडाको बीउ रोप्ने गर्थे भन्ने लोभेलको ठहर छ । साठीको दशकमा चीनको स्थितिको चित्रण र अमेरिकी तथा सोभियत साम्राज्यवादविरुद्ध चीनले तेस्रो विश्वमा आफूलाई विस्तार गर्न खोजेको प्रयास यो च्याप्टरको विषयवस्तु हुन् । माओले आफू तेस्रो विश्वका गरिबहरूको मात्र होइन, अमेरिकालगायतका देशहरूमा गोराहरूको उत्पीडनमा परेका कालाहरूको पनि तारणहार भएको सन्देश दिने प्रयास गरे । यता आफ्नो मुलुकभित्र पनि कोही प्रतिस्पर्धी नरहून् र सम्पूर्ण चीन, चिनियाँ जनता र कम्युनिस्ट पार्टीमा आफ्नो एकछत्र राज रहोस् भन्ने विषयमा माओ अत्यन्त सजग रहने गर्थे । लोभेल ‘महान् फड्को’, ‘सांस्कृतिक क्रान्ति’ आदि नाममा भएका आन्तरिक राजनीतिक तथा सामाजिक उथलपुथल यिनै सजगताका परिणति हुन् भन्ने तर्क गर्छिन् ।


पाँचौँदेखि एघारौँ पाठहरूमा विभिन्न मुलुकमा भएका माओवादप्रेरित क्रान्ति तथा अन्य वैचारिक घटनाहरूको संक्षिप्त चर्चा गरिएका छन् । यिनमा इन्डोनेसिया, भियतनाम, कम्बोडिया, तान्जानिया, कंगो, जिम्बावे, पेरू, भारत, नेपाल, संयुक्त राज्य अमेरिका, फ्रान्स आदि मुलुक पर्छन् । इन्डोनेसियामा प्रत्यक्ष रूपले चिनियाँ मोडेलको सशस्त्र क्रान्ति भएको होइन । इन्डोनेसिया डचहरूको साम्राज्यमा थियो र विश्वयुद्धको समयमा जापानको आक्रमणमा परेको थियो । विश्वयुद्ध समाप्तिको लगत्तै सुकार्नोले शासन हातमा लिएका थिए । सुकार्नो कम्युनिस्ट सिद्धान्तसँग नजिक त थिए तर कम्युनिस्ट थिएनन् । सुकार्नोले इन्डोनेसियामा एकदलीय तानाशाही नै लागू गरेका थिए । कम्युनिस्ट पार्टीको विस्तारप्रति उदार पनि बन्दै गएका थिए । चीनको समर्थनमा दीपा नुसनतारा आइदित नेतृत्वको इन्डोनेसियन कम्युनिस्ट पार्टी बिस्तारै शासन हत्याउने योजनामा थियो । चिनियाँ सल्लाहको बाबजुद आइदितले जनसेना निर्माण गरेका थिएनन् । अन्ततः आफ्नो सेना नहुनु नै आइदितका लागि प्रत्युत्पादक ठहरियो । चीनको प्रभाव, शारीरिक अस्वस्थता र लम्पट चरित्रसमेतको कारण सुकार्नो कम्युनिस्ट पार्टीको नियन्त्रणमा पुगिसकेका थिए । त्यही क्रममा १९६५ मा कम्युनिस्टहरूले सात जनरलहरूको हत्या गरेर सुकार्नोलाई अपदस्त गर्न गरेको प्रयास सफल भएन । त्यही निहुँमा अर्का जनरल सुहार्तोले शासन हातमा लिए र आइदितलगायत कम्युनिस्ट र कम्युनिस्ट समर्थकहरूको ठूलो संख्यामा हत्या गराए । इन्डोनेसिया चिनियाँ मोडेलेको सत्ता स्थापनाको असफल प्रयास सावित भयो ।

अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिका युरोपेली बजारका लागि कामदार निर्यात गर्ने थलो थियो । युरोपको उपनिवेश रंगभेदी नीतिले कालाहरू आक्रान्त थिए । चीनले आफूहरू पहेँलो वर्णका भएकाले कालाहरूसँग नजिक रहेको बताउँदै यही मितेरी साइनोमार्फत क्रान्ति निर्यात गर्ने प्रयास गर्‍यो । लामो समयदेखि प्रताडित अफ्रिकीहरू चिनियाँ मोडेलको मुक्तिकथाबाट प्रभावित नहुने कुरै थिएन । अफ्रिकी स्तन्त्रताका नेता नेल्सन मन्डेला पनि माओबाट प्रभावित भएका थिए । ठूलाठूला योजनामा चिनियाँ लगानीको बाढी नै आयो । अफ्रिकी टोलीलाई चीनमा निमन्त्रणा गरेर भ्रमण तथा तालिम दिने, अफ्रिकी विद्यार्थीहरूलाई छात्रवृत्ति दिने आदि योजनाहरू लागू भए । यस क्रममा जन्जिबारका कम्युनिस्ट नेता मोहम्मद बाबु, घानाका क्वामे न्क्रुमाह्, तान्जानियाका जुलियस न्येरेरेलगायत क्यामरुन, जिम्बावे, कंगो, जाम्बियाजस्ता मध्यअफ्रिकी मुलुकका नेताहरू चिनियाँ क्रान्ति मोडेलबाट प्रत्यक्ष प्रभावित थिए ।


चीनको अफ्रिकामा लगानी गर्ने नीति यथार्थमा सोभियत संघसँगको प्रतिस्पर्धाबाट बढी प्रेरित रहेको लोभेलको निष्कर्ष छ । वास्तवमा चीन अफ्रिकामा क्षमताभन्दा ठूलो लगानी गरिरहको थियो । माओको मृत्युसँगै चीनको लगानीमा भारी कटौती हुन थाल्यो । अफ्रिकीहरू पनि अपेक्षित रूपले चीनसँग नजिक रहिरहन सकेनन् । भौगोलिक दूरी र चीनकै आन्तरिक स्थिति पनि अफ्रिकामा क्रान्ति सफल नहुनुका कारण देखिन्छन् । स्वतन्त्र विश्लेषकहरूका अनुसार अफ्रिकामा चीनको रणनीति अन्य साम्राज्यवादी मुलुकहरूको भन्दा खासै भिन्न हुन सकेको पनि थिएन । एकपछि अर्को गर्दै रुस, चीन, कोरिया र भियतनामका घटनाहरूले अमेरिकाको ‘डोमिनो थिअरी’ को पुष्टि हुँदै थियो । डोमिनो थिअरीअनुसार कुनै मुलुकमा कम्युनिस्टको सत्ता स्थापना भयो भने छिमेकी मुलुकहरूमा त्यसको प्रभाव स्वाभाविक रूपले विस्तार हुन्छ । विश्वयुद्धपछि भियतनामलाई स्वतन्त्र घोषणा गर्दा हो ची मिन्हले अमेरिकी स्वतन्त्रताको घोषणाका हरफहरू दोहोर्‍याएका थिए । तर अमेरिकाले त्यस क्षेत्रबाट फ्रान्सलाई हटाइहाल्न चाहेन । चीन र सोभियत संघमा लामो समय बिताएका हो स्टालिन र माओप्रति नतमस्तक थिए । अमेरिकी सहयोगको अपेक्षा गरिरहेकाले उनी खुलेर आफूलाई कम्युनिस्ट भन्न पनि तयार थिएनन् । भियतनामी प्रतिरोधबाट पराजित भएपछि फ्रान्स इन्डोचाइना छाड्न बाध्य भयो । भियतनामलाई विभाजन गर्ने पश्चिमाहरूको योजनामा चीनले सुँढेनीको काम गर्‍यो । ताइवानलाई विशाल चीनमा एकीकरण नगर्दै कोरियामा विद्रोह सुरु गरेकोमा किमसँग असन्तुष्ट माओ कोरिया एकीकरणमा जसरी उदासीन भएका थिए, त्यसैगरी भियतनामी जनताको एकीकृत भियतनामको चाहनाप्रति पनि उदासीन नै रहे ।


होलगायत भियतनामका कम्युनिस्टहरूको ठूलो समूह चीनमा प्रशिक्षित थियो । हो नेतृत्वको उत्तरी भियतनामलाई धेरथोर चिनियाँ सहयोगचाहिँ प्राप्त भइरह्यो । होले चिनियाँ मोडेलको भूमिसुधार पनि लागू गर्ने प्रयास गरे । तर माओ भियतनामी नेता आफूभन्दा अगाडि नबढून् भन्ने चाहन्थे । फ्रान्सले छाडेर गएपछि अमेरिकासँग भियतनामको युद्ध भएरै छाड्यो । अमेरिकाले इन्डोचाइना छोड्दासम्म चीन र भियतनामको द्वन्द्व उत्कर्षमा पुगिसकेको थियो । भियतनाम चीनको नीतिलाई साम्राज्यवादी नीति ठान्थ्यो । कम्बोडिया भियतनामलाई साम्राज्यवादी ठान्थ्यो । चीन पोल पोट र इएङ सारी नेतृत्वको कम्बोडियाली क्रान्तितर्फ आकर्षित थियो । १९७५ मा कम्बोडियामा विद्रोह सफल भएपछि पहिलो पटक माओवाद निर्यात सफल भएकोमा चीनले खुसी पनि मनायो । पोल पोटको कम्बोडिया भियतनामविरुद्ध आक्रामक थियो । कम्बोडियामा कम्युनिस्ट सत्ता स्थापना भएको तीन वर्षपछि भियतनामले नोम पेनमा आक्रमण गरेर पोल पोटलाई अपदस्त गर्‍यो । माओ स्वयंले खुसी मनाएको चीनबाहिरको पहिलो माओवाद चार वर्षमै समाप्त भयो ।


माओ नेतृत्वको सांस्कृतिक क्रान्तिको ज्वरोले पश्चिमा मुलुकका पढे–लेखेका जमातलाई पनि प्रभावित गर्न सुरु गर्‍यो । अमेरिकामा रोबर्ट विलियम, माल्कोम एक्सजस्ता अश्वेत नेताहरू माओवादी क्रान्तिले काला जातिलाई गोराहरूको भेद्भावबाट मुक्त तुल्याउने सपना देख्न थाले । सांस्कृतिक क्रान्तिले परम्परागत मूल्य मान्यतामाथि प्रश्न मात्र उठाएको थिएन, त्यसलाई पूर्ण रूपले विस्थापित गर्ने प्रयास गरेको थियो । सांस्कृतिक क्रान्तिको यो आदर्श पश्चिममा लोकप्रिय भयो । तर युरोप, अमेरिकाका युवाहरू चालीस, पचासको दशकका चिनियाँ जनताजस्ता थिएनन् । भियतनाम युद्धले निम्त्याएको चरम निराशालाई माओवादले आकर्षण त गर्‍यो तर सांस्कृतिक क्रान्तिको मूल्यविरोधी चिन्तनले युवाहरूलाई व्यक्तिगत स्वच्छन्दता र निस्पृह जीवनतर्फ प्रेरित गर्न थाल्यो । फ्रान्स, जर्मनीजस्ता मुलुकमा खडा भएका माओवादी संगठनहरू मध्यमवर्गीय पढे–लेखेका जमातको असन्तुष्टि पोख्ने माध्यममा सीमित भए । तत्कालीन पश्चिम जर्मनी र अमेरिकामा माओवादको नाममा केही आतंकवादी समूहहरू पनि जन्मिए । सांस्कृतिक क्रान्तिको नाममा हुने हिंसात्मक राजनीतिको झिल्काले लगाएको डढेलोको अवशेष अझै पनि छिटपुट देख्न पाइन्छ (पृ. ३०४) ।


पेरूका माओवादीहरू देङ सियाओ पिङलाई संशोधनवादी भनेर तिरस्कार गर्थे । क्युबामार्फत हुँदै गरेको सोभियत प्रभावलाई तटस्थीकरण गर्न माओ ल्याटिन अमेरिकी मुलुकहरूमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्ने प्रयासमा थिए । तर माओको जीवनकालमा ल्याटिन अमेरिकी क्षेत्रमा कुनै त्यस्तो उल्लेखनीय विद्रोह जन्मिन सकेन । नब्बेको दशकमा पुगेर मात्र पेरूमा विद्रोहले उत्कर्ष लियो । साइनिङ पाथका नाममा पेरूका कम्युनिस्ट सशस्त्र आन्दोलनमा होमिए । विद्रोहको नेतृत्व आबिमेल गुज्म्यान गोन्जालोले लिएका थिए । जसरी माओ पूर्वको चम्किलो तारा भनेर प्रचारित थिए, आबिमेल पश्चिमी आकाशको चम्किलो तारा बन्ने दौडमा थिए । संसारका अन्य कम्युनिस्ट नेताहरूले जस्तै आबिमेलले पनि चीनको भ्रमण गरेका थिए । सायद चीनलाई आबिमेलसँग धेरै अपेक्षा थिएन । त्यसैले उनलाई माओले भेट दिएनन्, टाढाबाट एक झल्को मात्र देखे । ‘डढेलोका लागि एक झिल्का आगो नै काफी हुन्छ’ भन्ने माओको भनाइजस्तै माओको एक झलक नै गोन्जालोका लागि प्रेरक थियो । स्थानीय आदिवासी क्वेचुआभाषीहरूलाई गोलबन्द गर्दै गाउँबाट सहर घेराउ गर्ने रणनीतिअनुरूप विद्रोह उत्तरोत्तर हिंसात्मक बन्दै थियो । अल्बर्टो फुजिमोरीको सरकारले आबिमेललाई पक्राउ गरेपछि राजधानी लिमासम्मै आइपुगेको विद्रोह एकाएक सेलायो ।


चीन र भारतको परिस्थिति लगभग उस्तै थियो । धर्म तथा जातिको बहुलता र विभेद भारतमा अझ चर्को छ । तर भारतमा माओवाद अपेक्षाकृत ढिलो आइपुग्यो । माओवादको पहिलो विद्रोह पश्चिम बंगालको नक्सलबाडीलाई केन्द्र बनाएर चारु मजुमदारको नेतृत्वमा भयो । तेलांगाना, झारखण्ड र छत्तीसगढ तीन नयाँ राज्यको स्थापनाको पछाडि माओवादी विद्रोह नै थियो । बेलाबेलामा हुने गरेको भारतीय कम्युनिस्ट पार्टीको विभाजनले माओवादी आन्दोलनलाई पनि प्रभावित पार्‍यो । भारत–चीनको सीमा द्वन्द्वको बाबजुद भारतीय माओवादीहरू माओलाई आफ्नो पनि अध्यक्ष मान्थे । माओको राष्ट्रिय स्वतन्त्रताको नाराले भारतमा क्षेत्रीय र जातीय स्वायत्तताको रूप लिएको थियो । नेपाली माओवादी पार्टीको उभारको राजनीतिक आधार पनि जातीय उत्पीडन र भेद्भाव नै बनेको थियो । राजनीतिक कारण देखाई चीनले बंगलादेशको स्वतन्त्रताविरुद्ध पाकिस्तानको समर्थन गरेपछि भारतीय माओवादी आन्दोलन दिग्भ्रमित हुन थाल्यो । माओको माओवादको वास्तविक उद्देश्यलाई लिएर भारतीय कम्युनिस्ट पार्टीमा विवाद पैदा हुन थाल्यो । चारु मजुमदारसँग विवाद भई अलग्गिएका कानु सन्यालले २०१० मा आत्महत्या गरेपछि माओवादी आन्दोलनको इतिहास र औचित्यमाथि नै प्रश्न उठेको छ । दिल्लीले विद्रोहलाई विभिन्न हथकण्डा अपनाएर दबाउने प्रयास गरिरहकै छ । अहिले माओवादी पार्टीहरू विशेषगरेर झारखण्ड र छत्तीसगढको आदिवासी क्षेत्रमा ज्यादा केन्द्रित छन् ।


पछिल्लो समय नेपालको राजनीतिक परिवर्तनमा माओवादी आन्दोलनको योगदानलाई पनि लोभेलको किताबले समेटेको छ । सशस्त्र क्रान्तिको आडमा सत्ता कब्जा गर्ने रणनीति लिएको माओवादी पार्टी संसदीय पार्टीहरूसँग सम्झौता गरेर सत्तामा पुगेको छ । नेपालमा माओवादी पार्टी शान्तिपूर्ण अवतरणबाट शक्तिमा पुगेको उदाहरणलाई लोभेलले महत्त्वका साथ उल्लेख गरेकी छन् । तर नेपाली माओवादी विद्रोहका गतिविधिको अपेक्षाकृत चर्चा पुस्तकले समेटेको छैन । नक्सलाइट विद्रोहबाट प्रेरित भएर १९७० को दशकमा नेपालको पूर्वी सीमाक्षेत्रमा भएको विद्रोहलाई पनि लोभेलले उल्लेख गरेकी छैनन् । पुस्तक बाह्रौं भागमा फेरि चीनतिरै फर्किएको छ । देङ सियाओ पिङको उदय भएपछि चीनले अपनाएको वि–माओवादीकरण र पछिल्लो समय सी चिनफिङको नेतृत्वमा फस्टाउन लागेको नव–माओवादी प्रवृत्तितर्फ संकेत गर्दै पुस्तक टुंगिएको छ । यो बीचमा माओवादको नाममा भएका विद्रोहहरूमा चीनको समर्थन नरहेकोसम्म स्पष्टीकरण दिनुपर्ने स्थिति आएको थियो । यसप्रकार, प्रस्तुत पुस्तकलाई विश्व राजनीतिक परिवेशमा माओवादको यात्राको संक्षेपीकृत दस्तावेजको रूपमा लिन सकिन्छ । पुस्तकले माओ र माओवादबाट प्रभावित भएका मसिना प्रसंगहरूलाई उठाएको छैन । उदाहरणका लागि माओको चीन र अल्बानियाका एनबर होजाबीचको सम्बन्धको आरोह–अवरोह पुस्तकको सीमाभन्दा बाहिरै परेको छ । लाओस, मंगोलिया, बर्मा, थाइल्यान्ड आदि मुलुकमा भएका कम्युनिस्ट विद्रोह र तिनमा माओवादको प्रभावलाई पनि पुस्तकले छोएको छैन ।


पुस्तक मूलतः वर्णनात्मक छ । समाज र मानव विकासको विश्लेषण गर्ने छुट्टै दार्शनिक आधार विकास गर्न नसकेको ‘माओवाद’ को भविष्य बदलिँदो विश्व परिवेशमा कस्तो होला भन्ने प्रश्न अनुत्तरित नै छ । अर्धऔपनिवेशिक र अर्धसामन्ती रूपमा विश्लेषण गरिएको चालीसको दशकको चीनको जस्तो समाज अहिले पक्कै पनि छैन । पेरू, भारत, नेपालको उदाहरणले फरक मुलुकमा समाजको वर्गीय चरित्र पनि फरक भएको देखिएको थियो । फरक सामाजिक संरचनामा माओको रणनीति जस्ताको तस्तै लागू हुन नसक्नेतर्फ लोभेलको पुस्तकले संकेत गरेको छ । तर, स्वयम् चीनमा कम्युनिज्मको भविष्य कस्तो होला भन्ने प्रश्नको उत्तर दिनुचाहिँ पक्कै पनि सजिलो छैन ।

प्रकाशित : श्रावण १८, २०७६ ०९:४८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

यशोधराको बुद्धत्व !

सरला गौतम

प्रभातकाल छ  । रवि पूर्वमा लालिमा छरेर मुस्कुराइरहेछन् । गाइरहेछन् गीत चराहरू । खुलिरहेका छन् फूलका पत्र पत्र पनि । ‘अप्पो दिप्पो भव’ बुद्ध वाणीले झंकृत भएको छ मन । यही धर्म वाणी त हो जसले सहरको बिष शरीरका कोषहरूमा भरिएर पनि उज्यालो हुन सिकाउँछ ।

केही खोज्दै थिएँ म आफैंभित्र । रित्तो रित्तो मनमा खोज्दै थिएँ एक मुठी उज्यालो । ‘बालेर दीप हृदयमा हुनेछौ तिमी धपक्क । बन्नेछौ स्वावलम्बी ।’ आफ्नै प्रकाशमा हिँड्न सिकाउने बुद्ध ज्ञानको यो सार मलाई निकै मन पर्छ । यही सारको खोजमा बिहानी बन्दै थियो एक दिव्य समय । छेउमै थियो एउटा पुस्तक । भनेसा ससोनको उपन्यास ‘यशोधरा ।’


पानाहरू पल्टाउन थालें । पहिलो दृश्यमा तलाउमा खुट्टा चोपलेर बसिरहेछन् सातवर्षे राहुल । नजिकै उभिएकी छन् उनकी आमा यशोधरा । पुस्तकको ऐतिहासिक दृश्यमा सुटुक्क पस्छु म । फट्के किनाराको साक्षी बनेर । तलाउमा खुट्टा चोपलेर बसेका राहुललाई नजरभरि प्रीत भरेर हेर्छिन् यशोधरा । छरिएका केशराशिले अनुहार छोपेर मुर्झाएको सन्तानको मुहार । समेल्छिन कपाल, बनाइदिन्छिन् जुरो । यसै त गर्थिन् उनी सधैं । केही क्षणमै भुइँभरि हुनेछन् उनले स्याहारेका पुत्रका केशराशिहरू । सम्झेरैं काँप्छ यशोधराको मन । सोध्छिन् आफ्नो पुत्रलाई ‘तिमीलाई ठीक छ’ भनी । बालक राहुल आमालाई हेर्छन्, टाउको हल्लाउँछन् र भन्छन्, ‘ठीक छ।’ आमाको हृदयमा उम्लेको करुणाको लाभा, वाणीभरि सोहोरेर उनी भन्छिन्, ‘तिमी डराउन पाउँछौ । ठीक हुनु पर्दैन ।’ छातीमै टाँसिन्छन् बालक राहुल । यशोधरा पनि त डराएकी छन् । लैजाँदै छन् उनको एक हृदयको एक टुक्रा गेरुवस्त्रधारीहरूले ।


अहो ! हुँदै छ वियोग केही बेरमै । त्रस्त थिए आमा छोरा हुँदैन कि भेट यो जुनीमा भनी । राहुल भन्दै थिए, ‘आमा म तिमीसँगै बस्न चाहन्छु । म गएँ भने तिमीलाई भेट्न पाउँछु कि पाउँदिनँ होला ।’ सम्झाउँदै थिइन् यशोधरा छोरालाई अनि आफ्नै मनलाई, होला नि फेरि भेट भनी । समेटिन् सानो मान्छेलाई, बाँधिन् अंगालोमा, सोहोरेर पुत्र सुगन्ध हृदयभरि । यो जबरजस्ती थोपरिएको वियोग, ज्ञान प्राप्तिको एक नियम, जसलाई मानिसहरू बुद्धिमताको नाम दिँदै थिए । यशोधरालाई यही नै सबैभन्दा नमीठो लाग्छ । आफ्नो प्यारो टुक्रालाई छातीमा लुकाएर छलाएर नजर सबैको भागूँ भागूँ लाग्छ । तर सक्दिनन् उनी यसो गर्न । दुःखी थिइन् आमा । निराश थिए छोरा । मूल फुटेको आँसुको भेल आँखैको डिलमा रोकेर हेरिरहिन् यशोधराले । परपर हुँदै गए राहुल । बाबु सिद्धार्थ गौतमको सान्निध्यमा रही ज्ञान आर्जनका लागि । बगिरह्यो यशोधराको आँसु । यस्तो लाग्यो, के एकै छिनअघि मैले खोजिरहेको हृदयको दीप यशोधराको आँसुले बलेको थियो ? बुद्धत्वको प्रकाशले प्रज्वलित इतिहासले किन खर्चेन एक झिल्को यशोधराको कथाका लागि । मेरो मनमा हुरी चल्यो । करायो एउटा काग बाहिरको आकाशमा । के ल्यायो होला समाचार । यस्तो लाग्यो, उधिनेर ल्यायो कि एउटा खबर इतिहासमै हराएको ।

सानी यशोधरा
सानी यशोधरा कौतूहल छन् । चञ्चल छन् । पानीमा नाच्न खोज्छिन् । उनकी आमाले रोक्दिनन् । उनकी आमा पनि पानीमा नाचेकी थिइन् सानी यशोधरालाई काखमा लिएर । झरीमा नाचिरहेकी आमालाई उनले काखमै लुकेर हेरेकी पो थिइन् । यशोधरा र सिद्धार्थको जन्म एकै दिन भएको हुन्छ । सिद्धार्थकी आमा मायाको मृत्यु भएकाले राजा शुद्धोधन गहिरो पीडामा डुब्छन् । पुत्र जन्मपछिको उत्सव रोकिन्छ । तर एक दिन सबै गाउँलेहरू झरीको परवाह नगरी राजाको दरबारवरिपरि जम्मा हुन्छन् । महामन्त्रीले राजालाई सम्झाउँछन्, ‘अब जनता उत्सवको मुडमा पुगिसके । शोकको घडी धेरै लम्बियो । उत्सव मनाउन दिनुपर्‍यो ।’ राजाको आदेशबिना सबै ठप्प हुन्छ । सारा प्रजा पानीमा कुँजिएर बसेका हुन्छन् । सोही भीडमा नाबालक यशोधरालाई च्यापेर उनकी आमा पनि उभिएकी हुन्छिन् ।


झरीले मनमा उमंग ल्याउँछ । यशोधराकी मातालाई नाचूँ नाचूँ लाग्छ । छेउमै उनका पति हुन्छन् । परवाह गर्दिनन् केही कुराको । ‘बाँकी कुरा गर्न नपाए पनि हामीलाई झरीमा नाच्न कसैले रोक्न सक्दैन’ भन्दै उनका पाइताला छमछमाउन थाल्छन् । अनि माहोलमा उल्लास छाउँछ । बालक यशोधरा आमाकै पाइतालाको नाचको तालमा काखमा लुट्पुटिएकी हुन्छिन् । झरीले गीत गाएको, आमा छमछमाएको एउटा चित्र, समयले उनको हृदयमा थमाएर जान्छ । राजा शुद्धोधनको दरबारमा उनी आफ्नी आमासँग गइरहन्छिन् बेला बेलामा । एक दिन खाना खान निम्तो मान्न गएका हुन्छन् । खानेकुरा टेबलभरि हुन्छ । भोकी यशोधरालाई वासनाले नै लोभ्याउँछ । खाना टेबलमा आएपछि उनले चाख्छिन् । आमाले कुनामा लएर सम्झाउँछिन् । राजाले नखाई खानु हुँदैन भनेर । सानी मान्छेको मन द्रवित हुन्छ । यत्तिकैमा राजकुमार सिद्धार्थ आउँछन् र उस्तै गरी खान्छन् । उनलाई त कसैले रोक्दैन । बालक सिद्धार्थको चकचकेपनमा रमाइलो भाव देखाउँछन् सबैले । यशोधराको मनमा प्रश्न उभिन्छ । यस्तो किन ? यो प्रश्नको जवाफ उनकी आमासँग पनि हुँदैन । यो मापदण्ड यशोधरालाई मान्य हुँदैन । उनको बाल मनमा प्रश्नको पहिलो बीउ रोपिन्छ । भविष्यमा आउन सक्ने अनेकौं प्रश्नलाई पर्खिएर जरा फैलाउँछ । दरबारभित्र केटा साथीहरूसँग तारो हान्ने खेलमा बुद्धका भाइ देवदत्त र उनका साथीहरूले यशोधराको खिल्ली उडाउँछन् । हामीबिना तिमीहरू सुरक्षित हुनै सक्दैनौ भनिदिन्छन् । यशोधराको स्त्री ईख त्यही बेला जाग्छ । तारो हान्ने खेलमा जुध्न जान्छिन् ।


बेलुका आमासँग सबै कुरा बिसाउँछिन् । आमाले दुर्गाको शक्तिबारे बताउँछिन्, ‘आइमाईको शक्ति भनेको कसैलाई हतियार लिएर मार्नुमा मात्र हुँदैन । परेमा त्यहाँ पनि उनीहरूको शक्ति उभिन्छ ।’ यसो भनेर व्याख्या गरिदिन्छन्, दुर्गाको असीमित शक्तिको बारेमा । आमाले थप्छिन्, ‘पुरुषको शक्ति मांसपेशीमा देखिन्छ । आइमाईको शक्ति शरीरमा लुकेर रहेको हुन्छ र यसले अग्निको राप बोकेको हुन्छ ।’ यति थाहा पाएपछि यशोधराको आक्रोशको ज्वाला मन्द हुन्छ । र आफ्नो नाभि मुसारेर शक्तिको प्रवाह महसुस गर्छिन् । आफ्नो शक्तिको सम्भावनामा सीमा बाँधेको, कर्ममा सीमा बाँधेको मन पर्दैन उनलाई । फैलन खोज्छिन् सानी यशोधरा अनन्त । के थाहा त्यो सानी केटीलाई आफ्नो जीवन दरबारका ठूला पर्खालहरूभित्र कैद हुनेछ एक दिन भनेर ।


रामायणको नाटक हेर्दै गर्दा बद्नामी त सुर्पणखाप्रति उनको सहानुभूति जाग्छ । राम र लक्ष्मणलाई मन पराउनु सुर्पणखाको गल्ती थिएन । बरु लक्ष्मणले सुर्पणखाको नाक कान काटिदिनु अमानवीय थियो । यही अन्यायको जमिनमा रामायणको युद्धको बीजारोपण हुन्छ । न्यायमूर्ति भनेर पुजिएका रामले सुर्पणखा र स्वयम् आफ्नी पत्नीमाथि गरेको अन्यायमा प्रश्न उभ्याउँछिन् यशोधरा । न्यायको मूल्यमा चुकेको मानिस नियमको मूल्यमा खरो उत्रँदैमा हुँदैन आदर्श । यशोधराले नियालेको नाटकमा यस्तै देखिन्छ रामायण ।


युवराज सिद्धार्थ र यशोधरा किशोरकिशोरी बन्छन् । सँगै खेल्दाखेल्दै एक अर्काको सामीप्य महसुस गर्न थाल्छन् । तन्नेरी युवराज सिद्धार्थको बिहेको कुरा चल्न थाल्छ । एक दिन सबै राज्यका राजकुमारीहरू सजिएर उनको दरबारमा जानुपर्ने हुन्छ । दरबारमा गएर छानिनका लागि उभिनु यशोधरालाई आत्मसम्मानको खिलाफ लाग्छ । बरकतले भ्याएसम्म उनी विरोधमा उभिन्छिन् । अन्ततः बाआमाको जिद्दी टार्न नसकेर जान्छिन् । सिद्धार्थ र यशोधराको मनमा एक अर्काका लागि पहिले नै घण्टी बजिसकेको हुन्छ । सँगै उभिएर एकअर्कालाई रोज्न पाएपछि उनको आत्मसम्मानले न्याय पाउँछ । यशोधराको सुख धेरै दिन टिक्दैन । यशोधराको बाबुले राजकुमारको क्षमतामा शंका गर्छन् । राजकुमारले क्षमताको परीक्षा दिनुपर्ने हुन्छ । यशोधराको घरमा तारो हान्ने प्रतियोगिता हुन्छ । सारा राज्यको राजकुमार जम्मा हुन्छन् । केटाकेटीले एकअर्कालाई रोजिसकेपछि बाबुहरूको हठको कारण यस्तो प्रतियोगिता चल्नु यशोधरालाई न्यायको खिलाफ लाग्छ । राजकुमार सिद्धार्थले नै प्रतियोगिता जितेनन् भने के हुन्थ्यो ? के हुन्थ्यो आफ्नो मन परेको मानिस छोडेर अर्कैलाई रोज्नुपरेको भए ? यस्तो समारोहलाई उनले केटीले वर छान्न पाउने अवसरको रूपमा लिन्नन् । यो त विजेतालाई केटी उपहार दिने प्रतियोगिताजस्तो लाग्छ उनलाई । आफू कुनै उपहारका लागि टक्राइने वस्तु होइन भन्नेमा उनी प्रस्ट छन् । विरोधका बाबजुद उनले यो सबै झेल्नुपर्छ । संयोगले सिद्धार्थ विजेता हुन्छन् । यशोधराले फेरि रोजेकै मानिसको साथ हुन पाउँछिन् । उनको खुसी फर्कर उनकै पोल्टामा हाजिर हुन्छ । आत्मसमानको लडाइँमा आँखा जुधाउने यशोधराको आभाले एउटा युगलाई एक झिल्को उज्यालो दिएर जान्छ ।

एक झिल्को उज्यालो
किशोरी यशोधराको स्वागतमा राजकुमारको दरबारले मखमली मुलायमता भरिदिन्छ । सेवा सुविधा उनको पाउमा हाजिर हुन्छन् । बतासको चालमा नाच फैलाएर उनैलाई खोज्दै आउँछन् खुसीहरू । मन परेको मानिस, बगैंचा र फूलहरू । मायाको मूल उनकै नाममा फुटिदिन्छ सबैको हृदयमा । स्वर्गको एक टुक्रा उनकै सामुन्ने छ । पलहरूमा फूलको सौन्दर्य छ । हावाहरूमा मायाको सुवास मात्र छ । हराउँछिन् यशोधरा यो मायावी संसारमा केही समय । दिनहरू बित्छन् । बिस्तारै बिस्तारै यी सबै कुरा दरबारको नियमितता प्रतीत हुन थाल्छ । दरबारको बडा बडा पर्खालमा टक्क रोकिन्छन् यशोधराका आँखाहरू । हराएझैं केही लाग्छ उनलाई । खोज्न मन लागेझैं हुन्छ । कहाँ हरायो उनका खुलेका पंखहरूका मयूरी नाच । अचानक खोज्न थाल्छ उनको मनले । उनको देहमा उकुसमुकुस उफ्रिन थाल्न । पाइलाहरूले नदीको गति खोज्छन् । आमासँग फुर्किंदै बजार चाहरेको सम्झना उनको नजरमा सलबलाउन थाल्छ ।


एक दिन राजा शुद्धोधनसँग बाहिर घुमफिरको प्रसंग निकाल्छिन् । आमासँग बजार गएको सम्झनासहित । राजाले सिधै भनिदिन्छन्, ‘यहाँ त्यो सबै सम्भव छैन ।’ सिद्धार्थको ग्रहदशासँग निकै त्रसित थिए राजा । उनी भागेर कतै नजाउन यसैका लागि लगाएका थिए भीमकाय पर्खाल । शुद्धोधनले उभ्याएका पर्खाल न सिद्धार्थ नाघ्न पाउँछन् न त यशोधरा । सिद्धार्थको भाग्यसँगै उनको भाग्य पनि कैद हुन्छ । आफ्ना माता पिताको घरसम्म पनि उनी जान पाउँदिनन् । यसैगरी वर्षहरू पनि बितेर जान्छन् । पर्खालभित्रको कैदी जीवन । एकनासको दिनचर्या । पट्यार लाग्न थाल्छ यशोधरा दम्पतीलाई । राजकुमार सिद्धार्थले त बाहिरी जीवन देखेकै हुँदैनन् । यशोधरा भने उड्ता पन्छीबाट एकै पटक पिँजराको कैदी बन्न पुगेकी हुन्छिन् । एक दिन उनीहरूले दाउ छोप्छन् । दुईवटा प्रेम पन्छीले दरबारमा सबैको आँखा छलेर पर्खालको घेरो नाघ्छन् ।


वर्षाको बेला हुन्छ । झरीमा निख्रिएर खुलेको हरियालीमा सौन्दर्य मोहक हुन्छ । सिद्धार्थ त हेरेको हेर्‍यै हुन्छन् । मोहकता संसारको, निहारेर थाक्दैनन् उनका आँखा । वृक्षहरू बडा बडा । मनोहर छन् रोपिँंदै गरेका खेतहरू । मग्न छन् किसानहरू । मानौं यो कुनै अर्कै लोक हो । उनको नजरले कहिले नदेखेको अद्भुत नजारा । दुवै खुसीले हावामा उडेसरि हुन्छन् । सधैंभरि यसरी प्रकृतिमा हराएर बाँचेको स्वतन्त्र जीवनको कल्पना गर्छन् । राजकुमार पहिलो पटक बाहिर आउँदाको रोमाञ्चकता । यशोधराको हराएको चाल पाउँदाको खुसी, खुलेर हाँस्छ पानी परेपछिको आकाशजस्तो गरी । निमको रूखमुनि बसेर उनीहरू यो सबै हेरिरहन्छन् । किसानले खेत जोतेको । हिलोमा गाडिएका गोरुका पाइलाहरूको परिश्रम । हेर्दाहेर्दै सिद्धार्थको मन द्रवित हुन्छ । सबैलाई सामान्य लाग्ने दृश्य उनलाई अद्भुत लाग्छ । झन्डै दौडेर खेतमा पुग्छन् । किसानलाई भन्न मन हुन्छ उनलाई, यी पशुहरूलाई यति दुःख नदेऊ । मिल्छ भने आफैं काम गर । गोरुको दुःखमा गएर समाहित हुन्छ उनको मन । सबै आत्माहरूको सहअस्तित्व बोध गर्छन् । सुनेका त थिए सन्तहरूले भनेको ‘अद्वैत सत्य ।’ आत्माहरूको मिलन अन्ततः एक विन्दुमा गएर हुन्छ । यही भन्थे सन्तहरूले । बुद्धिमा तैरिएको ज्ञानलाई पहिलो पटक आँखाले निहार्छन् र हृदयले अनुभूत गर्छन् ।


किसानको दुःख, पशुको सास्ती सबैले पोल्छ राजकुमारलाई । यशोधरा सम्झाउँछिन्, ‘दुःख अवस्यंभावी हो । यो नियमितता हो जीवनको । जीवन र मृत्युको बीचमा मानिसले दुःख भोग्नु, सुख भोग्नु कुनै अद्भुत कुरा नै होइन । यसको कुनै विकल्प नै छैन ।’ यशोधराले नै डोर्‍याउँछिन् उनलाई बाहिरी संसारमा पहिलो पटक । बुझाउँछिन् संसारको नियम कानुन र सत्य प्रकृतिको । बुद्ध ज्ञानको पहिलो दृष्टि बन्छिन् उनी । ढल्केको साँझ, सुन्तले प्रकाश । मोहकताको किरण देहभरि भर्दै उनीहरू दरबार फर्कन्छन् । यता राजकुमारको मनमा तुफान चल्न थाल्छ । उनले दरबारमा बाँचेको, देखेको जीवन र पर्खालबाहिरको जीवन फरक किन छ । उनको दिमागमा प्रश्नको गुजुल्टो पर्छ । हरेर लैजान्छ उनको मनको शान्ति । पतिको छट्पटीले यशोधरा त्रस्त हुन्छिन् । गर्भमा सन्तान आउन नसकेको छट्पटी र खुला संसारमा सास फेर्न नपाएको उकुसमुकुसले सँगै शिर उठाउन थाल्छन् । यसैमा थपिन्छ राजकुमारको अशान्त भाव ।


बाह्र वर्षको अवधिमा यशोधरा गर्भवती हुन्छिन् । बाह्र वर्षसम्म आमा बन्न नसकेको उकुसमुकुसमा आनन्दको एक झिल्कोले सुटुक्क चियाउँछ उनको जीवनलाई । यो उल्लास श्रीमान् सिद्धार्थसँग साट्ने हुट्हुटीले थामिदैन उनको मन । तर दरबारमा कतै भेटिँदैनन् राजकुमार । उनी आफ्नो टाँगा चालकसँग दरबारबाहिरको संसार नियाल्न जान्छन् । यता यशोधराको पर्खाइको छट्पटी । उता सिद्धार्थले बाहिर संसारको सत्य थाहा पाएर भएको छट्पटीले, सँगसँगै आँधीको नृत्य देखाउन थाल्छ । निकै पर्खेपछि दरबार फर्केका पतिको अनुहारमा बादलहरूको जुलुस देख्छिन् यशोधरा । हृदय सोहोरेर सुनाउन मन लागेको खबर आफैं मुर्झाउँछ । दुई प्रेमी भेट हुँदा मन्द रापले न्यायो हुँदैन वातावरण । ओसिलो हुन्छ । अचानक फेरिएको राजकुमारको मुड र चिसो भाव । यशोधरालाई सह्य हुँदैन । कारण खोज्छिन् । प्रश्न गर्छिन् । दुई जनाको वादविवाद चल्छ । निकै बेरमा विवादको पारो सानो हुन्छ ।


कुन मेसोमा उनले खबर सुनाउँछिन् । यशोधराको पेटमा आएको आफ्नो भ्रूणको खबरले राजकुमारको मुहार उज्यालो हुन्छ । माहोल शान्त र प्रेमिल बन्छ । एकातिर खुसी अर्कोतिर मनको अशान्ति । राजकुमार दोसाँधमा पर्छन् । तर अब राजकुमारको मनमा चलेको आँधी रोकिने छाँट देखिँदैन । दुई जीउकी यशोधराको मनमा यो आँधीको बाछिटाले हानिरहन्छ । त्रस्त बनाइरहन्छ । एउटा अनिश्चितताको कालो बादलले उनको मुहारको उज्यालो हरेर लैजान्छ ।

सत्यसँगको सामना
भय र त्रासमा नै उनको गर्भावस्था बितेर सकिन्छ । यदि राजकुमारले छोडेर जाने मुड बनाएको छ भने मलाई जानकारी हुनैपर्छ भन्ने उनको हठ हुन्छ । हरपल त्रसित अवस्थामा रहँदारहँदा उनी निकै कमजोर बनिसकेकी हुन्छिन् । दरबारका सेवकहरूका अगाडि आफ्ना श्रीमान्ले देखाएको चिसो व्यवहारले लज्जित बनाएको हुन्छ उनलाई । लज्जा र डरको मिश्रणमा उनको मस्तिष्क हल्लिएको हुन्छ । सिद्धार्थ उनीसँग परपर हुन थालिसकेका हुन्छन् । पेटमा हुर्कंदै गरेको बच्चा हुन्छ । आँखैअगाडि श्रीमान् हुन्छन् । सँगै हुन्छ भयानक एक्लोपन । उनलाई जीवनमा आउँदै गरेको बच्चाप्रतिको मोहभंग हुँदै जान्छ । जीवनको सबैभन्दा उत्तम मानिएको आइमाईको यो क्षणमा यति गहिरो रिक्तता उनले महसुस गरिन् । यशोधराको रिक्तताले इतिहासमा नपुरिने एक खाल्डो बनाएर जान्छ । बोधिसत्त्वको प्रकाशपुञ्जहरूले तिर्न नसक्ने ऋण लाएर जान्छ ।


बच्चा जन्मने समय आउँछ । यशोधरा अतिशय पीडासँग जुध्छिन् । उनको मन पतिले छोड्न सक्ने सम्भावित त्रासले चिरिन्छ । उनको शरीर आउँदै गरेको बच्चाले चिरिन्छ । मनमा भयको आहल, जमिनमा रगतको आहल । राजकुमार पितासँग भन्दै गरेका हुन्छन्, ‘म दरबारमा रहन सक्दिनँ । सत्यको खोजीमा जान्छु ।’ पति अलौकिक सत्यको खोजीको मुडमा रहेकै बेला यशोधराले लौकिक सत्यको सामना गरिरहेकी हुन्छिन् । शरीर र हृदयले एकैपल्ट छाम्दै गरेकी हुन्छिन् जीवनको यथार्थ । पीडाले धर्ती पनि काम्दै गर्दा बच्चा जन्मिन्छ । यशोधराको जीवन सुरक्षित भएपछि राजा, राजकुमार र दरबार शान्तिमा सुस्ताउँछ । कमजोर देहकी यशोधरालाई यही रात एक भयानक सत्यले पर्खेर बसेको हुन्छ । राजकुमार उनलाई एक घनीभूत पीडाको पोखरीमा डुबाएर नफर्किने गरी जान्छन् । यसपछिका एक–एक पल एक युगझैं भएर उभिन्छ यशोधराको सामुन्ने । एउटा पहाड छिचोल्छिन् अर्को उभिन्छ, त्यसपछि फेरि अर्को ।


सुसारे र सुविधाले भरिएको वैभवशाली दरबारमा यशोधरा केवल रित्ता पलहरूको साक्षी बस्छिन् । पर्खालभित्र कैद भएको जीवनले वृद्ध बाबुआमाको न्यानो स्पर्श पनि पाउँदैन । बल गरेर बिरामी आमा उनलाई भेट्न आउँछिन् । लगत्तै आमाको पनि मृत्यु हुन्छ । नाबालक छोराको अनुहारसमेत हेर्न मन नलाग्ने गरी दिक्दार हुन्छिन् यशोधरा । ममताको संसारमा स्वर्णिम मानिएको यो पलमा उनले झेलेको विक्षिप्तताको लेखाजोखा बोधिसत्त्वको चर्चाको कतिऔं धारामा हराएको छ । यशोधरासँग जति प्रश्न छन्, त्यसलाई दस गुना बनाएर एउटा सिंगो युग नाजवाफ उभिएको छ । प्रश्नको उत्तर युगयुगले दिन सक्दैन । यशोधराको त्यागको मान पनि राख्न सक्दैन ? उकुसमुकुस छट्पटीको आगोमा पोलिएकी हुन्छिन् यशोधरा शिसुको जन्म पछि । एक दिन बल गरेर निस्कन्छिन् पर्खालको बन्धन तोडेर । श्रीमती गुमाएर एक्लै परेका बाबुलाई भेटिन् । आफूजस्तै एक्लो परेका बिमार बाबुका कामिरहेका हातहरूमा सत्यको दर्शन गर्छिन् । दिवंगत आमाले छोडेको चिनो, दुर्गाको सानो मूर्तिमा शक्तिको दर्शन गर्छिन् । पितृभेटपछि काखीमा सन्तान च्यापेर फर्कन्छिन् । वृक्षको पिंधमा थचक्क बस्छिन् ।

एक्लोपन र असुरक्षाले त्रस्त सुत्केरी आमा यशोधरा, आफू र सन्तानको रक्षाका लागि रूखसँग याचना गर्छिन् । उनको एक्लोपनको फाइदा लिँंदै राजा शुद्धोदनको भतिज देवदत्त आइपुग्छ उनको देहमा दाह्रा गाड्न । राजकुमार हिँडेपछि दरबारको शक्ति र यशोधराको देह अब उसको दाउमा हुन्छ । सुत्केरी यशोधरामाथि ऊ जाइलाग्न थाल्छ । यशोधरा भएभरको बलले प्रतिकार गर्छिन् । उनकी सासू महापजातिको साथ पनि पाउँछिन् । देवदत्तले धुलाइ भेट्छ र दफा हुन्छ । यशोधराको सत्य, बिरामी बाबुको थर्थराएको हातमा कामिरहेको थियो । सुरक्षाका लागि याचना गर्दै गर्दा कम्पन भएको धर्तीमा हल्लिरहेको थियो । देवदत्तले झम्टिरहेको उनको देहमा काँपिरहेको थियो । शरीरको कणकणमा, बाँचिरहेको पलपलमा, एउटा भयानक सत्यको भूकम्प, परकम्प उनको काँधले थामिरहेको थियो । सत्यको खोजीमा पर्खाल नाघ्न उनलाई सम्भव थिएन । असरल्ल छरिएका जिम्मेवारीहरू उठाउनु थियो । परिस्थितिले गलाएको देह जगाउनु थियो । उनी पर्खालभित्र कैद थिइन् । पलपलमा उभिएको थियो एक कठोर सत्य ।


राजा शुद्धोधनको अविरल आग्रहपछि एक दिन सिद्धार्थ फर्कन्छन् दरबारमा । गौतम बुद्ध बनेर । दरबारमा हल्लीखल्ली र अलौकिक खुसियाली छाउँछ । सबै उनको दर्शनमा लामबद्ध हुन्छन् । झ्यालबाट आफ्ना पतिको दर्शन निहार्छिन् यशोधरा । पतिले छोडेपछिको ज्यानमारा एक्लोपनलाई उनले जितिन् । एक्लो अस्तित्वमा उभिइन् । यसैमा बानी पारिन् । उनको जीवनको सत्य फेरियो । उनले आफूलाई विधवाको रूपमा स्विकारिन् । फेरि अचानक श्रीमान् उनको आँगनमा आइपुगे एक साधुको भेषमा । एक अवस्थाबाट अर्को अवस्थामा तयार हुनै नपाई समय परीक्षा लिएर उभियो उनको सामु । अब उनको आँखै अगाडि, माया गरेको असाध्यै मन पराएको मानिस थियो सन्तको रूपमा । उसैलाई तटस्थ भावले हेर्नु कसरी । यो परीक्षामा उत्तीर्ण हुनु कसरी ।


सँगै उभिएको आफ्नो छोरालाई बाबु भनेर चिनाउने वा सन्त ? यो दोधारलाई झेल्नु कसरी । उनले झेलिन् । छोरालाई सबै कुरा भनेर पितृदर्शनका लागि पठाइन् । राजादेखि रंकसम्म उभिए सबै गौतम बुद्धको सामुन्ने । यशोधरा भने हलचल भइनन् । दरबारका एक–एक मानिसका अनुनय–विनयका बाबजुद उनी बुद्धको दर्शनका लागि लाइन बस्न गइनन् । प्रस्टसँगै आफ्नो मनलाई भनिन्, ‘भलै उनले आफूलाई सन्त मानुन् । मेरा लागि उनी कुनै बेला पति थिए । उनीसँग बेखुस छु म । यो थाहा पाऊन् । उनलाई गर्नुपर्ने धेरै प्रश्न छन् मभित्र । यदि उनलाई भेट्न मन भए मेरो ढोकामा हाजिर हुनुपर्छ ।’ दृढ यशोधराको ढोकामा बुद्ध हाजिर हुन्छन् ।उभिएका बुद्धलाई यशोधरा प्रश्न गर्छिन् । जवाफ माग्छिन् । आफूलाई जुन बेला जे मन लाग्छ त्यही निर्णय गर्ने पतिको मनोमानी उनलाई सह्य छैन । नाबालक छोरा र सुत्केरी श्रीमती छाडेर हिँडेका महापुरुषको मनोभाव कस्तो थियो हिँड्ने यो जान्न मन हुन्छ यशोधरालाई । श्रीमान्ले आफ्नो खुशीको मार्गमा हिँडेपछि बँचेखुचेका सबै दिक्दारी स्याहारेर बसेकी यशोधराले सबै प्रश्नको हकदार ठान्छिन् आफूलाई । बुद्ध उभिएर उनको प्रश्नको जवाफ दिइरहन्छन् । आफूहरूलाई छोड्ने बेलामा बुद्धको मन पनि काँपेको थाहा पाएपछि उनको मनको ज्वाला मन्द हुन्छ ।


सामुन्ने उभिएका प्रज्वलित सिद्धार्थ उनका पति थिए नि । यशोधराको मनमा आकर्षण पनि पैदा हुन्छ । आँखै सामुन्ने उभिएका पतिलाई अँगाल्न मन हुन्छ । सक्दिनन् । चाहनाहरूको परीक्षामा फेरि उनीसँग विजय माग गर्छ समयले । झ्यालबाट आकाशमा हेर्छिन् । आफ्नो पछाडि उभिएका पतिको झंकारलाई हृदयमा भर्छिन् । आकाशमा खेलिरहेका बादलहरूको लुकामारीमा आफ्नो जोडी तैरँदै गरेको कल्पना गर्छिन् । बाँकी संसारले यशोधराले बुद्धलाई वासनाको वशमा पार्न लागेको आरोप लगाउँछन् । उनको मुलायम माया बुद्धलाई पनि पाशो लाग्छ । माया मोह र चाहनाको मुक्तिमा हिँडेकी नारी थिइनन् यशोधरा । देहभरि समेटिएको थियो उनको चाहना । कसरी लुकाइन सात वर्षसम्म । कसरी गरिन् चाहनासँग युद्ध । कसैले किन राखेन हिसाब । किन लगायो उल्टो बात । के यशोधराले सहेको लाञ्छनाको छायामा बुद्धको प्रकाश खुलेको थियो । यतिले पुगेन आफ्नौ काखमा रमाउँदै गरेको सन्तान पनि अब उनीबाट मागिन्छ । एक्लोपनबाट निस्केर उनी राहुलसँग रमाउन थालेकी थिइन् । आमा छोराको इन्द्रेणी पलहरू मनको फ्रेममा कैद गर्दै थिइन् । उनको भन्नु केवल राहुल थिए । फगत एक साथी । उनको निर्विकल्प साथलाई बुद्ध लैजाँदै थिए । मौसमभन्दा तीव्र गतिमा बद्लिएका थिए जीवनका परिस्थिति एकपछि अर्को । सत्यलाई योभन्दा नजिकबाट छाम्ने कुनै अर्को तरिका हुन्छ र ? यशोधराले पिएको अपमान, एक्लोपन, असुरक्षा, भयको के हिसाब । पलपल बोध गरेर बाँचेका क्षणहरूबाट निहारेको सत्यको के हिसाब ।

प्रदीप्त यशोधरा
यशोधराको जीवनमा सबैभन्दा प्रभाव दिने महिला थिए उनकी आमा र सासू महापजापति । आमाको तार्किक र निर्भय स्वभाव उनलाई प्रिय थियो । सासूको अविचलित व्यक्तित्व । यशोधराको नाबालक छोराको नाम राख्ने दिन हुन्छ । पण्डितले भन्छन् राहुल । अँध्यारो हुन्छ यशोधराको मुहार । उनले पण्डितसँग यो नाम मन परेन भन्छिन् । यही बेला राजा शुद्धोधनले लिली फूलको व्याख्या गर्छन् । शुद्धोधनले लिली फूलको विशेषता बताउँदै राहुल नाम किन विशेष हुन सक्छ भनेर सम्झाउँछन् । ‘लिली त्यस्तो फूल हो जो सूर्यको प्रकाशबिना नै फक्रन्छ । सबै फूललाई सूर्यको तेज अनिवार्य हुँदैन,’ भन्छन् उनी । उनकै छायामा हराएकी महापजापति ठ्याक्कै लिली फूलको प्रतीकझैं लाग्छ । श्रीमान्को बेवास्ताको ओसिलो छायामा उनी फक्रिरहन्छिन् । उनीसँग आफ्नै अस्तित्व छ । राजाको अस्तित्वसँग नजोडिएरै उनी पूर्ण छन् । तृप्त प्रतीत हुन्छिन् । न सन्तान, न पतिको प्रेम न त शक्तिको तातो केही देखिन्न उनको समीपमा । न गुनासो न विचलन, उनी ब्रह्माण्डमा आफ्नै अस्तित्वमा लीन छन् । दरबारको कर्तव्यपछि ज्ञान प्राप्तिको राजमार्गमा हिँड्छिन् ।


राज्यका अरू महिलाहरूको उनले नै गर्छिन् नेतृत्व । ‘किन महिलाले निर्वाणको बाटोमा हिँड्न सक्दैनन्,’ बुद्धलाई प्रश्न गर्नका लागि उनीसँग तर्क छ तयार । महापजापतिको तर्क र शक्ति यशोधराको लागि ऊर्जा बन्छ । आफूले नसनसमा बाँचेको जीवनको नाच छोडेर उनीहरू एकै दरबारमा कैद भएका हुन्छन् । सारा नियम र पावन्दीको बीचमा उनीहरू मनको पन्छी वेग हान्छन् । एक साझा संसार छ सासू–बुहारीको । उस्तै छ भुक्तमानी भोगाइ । बाँधिएको छ माया । महापजापति शान्त र तटस्थ महिला थिइन् । समयले जुन बेला जे माग्यो त्यसकै लागि हाजिर । कर्कलोको पातमा तैरिएको पानी जस्तै सम्बन्ध र शक्तिसँग टाँसिएरै पनि अलग । कसैसँग कुनै अपेक्षा थिएन । यसकारण उनको अनुहारमा बादल थिएन । सेता कपालहरूमा झल्कन्थ्यो दिव्यरूप । जब उनी टकटक हिँड्थिन् यशोधरा रोकिएर हेर्थिन् । राजा शुद्धोधनको छाया हटेपछि झन् खुलेको थियो उनको व्यक्तित्वको आभा । यसको चमकले ऊर्जा र उत्साह भरिदिन्थ्यो यशोधरामा ।


गहिरो नैराश्यमा घोत्लिएकी यशोधरालाई महापजापति सम्झाउँछिन्, ‘आँसु बालकको आँखामा हुन्छ, हुन्छ प्रौढको आँखामा पनि । तर यो सधैं रहन्न । कुनै क्षण सधैं रहन्न ।’ बुद्धत्व प्राप्तिपछि बुद्धले भन्ने गरेको अनित्य बोधको ज्ञान महापजापतिले आफ्नो कर्तव्यकै क्षणहरूमा पहिलाएकी हुन्छिन् । यशोधरालाई यही ज्ञानको झिल्को थमाउँछिन् । यी दुई आइमाई संसारको नजरमा न सन्त थिए न राजा । राजा र सन्तहरूको बुद्धि विवेक र शक्ति अटाउने उनीहरूको आफ्नै ब्रह्माण्ड थियो ।


यशोधराको सत्य उनकै भोगाइको रापमा प्रज्वलित हुन्छ । उनी सत्यको खोजीमा थिइनन् सत्य उनको पाउमा हाजिर थियो । यसोधरा स्वयम् एक सत्य थिइन्।

प्रकाशित : श्रावण १८, २०७६ ११:०३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्