यशोधराको बुद्धत्व !

सरला गौतम

प्रभातकाल छ  । रवि पूर्वमा लालिमा छरेर मुस्कुराइरहेछन् । गाइरहेछन् गीत चराहरू । खुलिरहेका छन् फूलका पत्र पत्र पनि । ‘अप्पो दिप्पो भव’ बुद्ध वाणीले झंकृत भएको छ मन । यही धर्म वाणी त हो जसले सहरको बिष शरीरका कोषहरूमा भरिएर पनि उज्यालो हुन सिकाउँछ ।

केही खोज्दै थिएँ म आफैंभित्र । रित्तो रित्तो मनमा खोज्दै थिएँ एक मुठी उज्यालो । ‘बालेर दीप हृदयमा हुनेछौ तिमी धपक्क । बन्नेछौ स्वावलम्बी ।’ आफ्नै प्रकाशमा हिँड्न सिकाउने बुद्ध ज्ञानको यो सार मलाई निकै मन पर्छ । यही सारको खोजमा बिहानी बन्दै थियो एक दिव्य समय । छेउमै थियो एउटा पुस्तक । भनेसा ससोनको उपन्यास ‘यशोधरा ।’


पानाहरू पल्टाउन थालें । पहिलो दृश्यमा तलाउमा खुट्टा चोपलेर बसिरहेछन् सातवर्षे राहुल । नजिकै उभिएकी छन् उनकी आमा यशोधरा । पुस्तकको ऐतिहासिक दृश्यमा सुटुक्क पस्छु म । फट्के किनाराको साक्षी बनेर । तलाउमा खुट्टा चोपलेर बसेका राहुललाई नजरभरि प्रीत भरेर हेर्छिन् यशोधरा । छरिएका केशराशिले अनुहार छोपेर मुर्झाएको सन्तानको मुहार । समेल्छिन कपाल, बनाइदिन्छिन् जुरो । यसै त गर्थिन् उनी सधैं । केही क्षणमै भुइँभरि हुनेछन् उनले स्याहारेका पुत्रका केशराशिहरू । सम्झेरैं काँप्छ यशोधराको मन । सोध्छिन् आफ्नो पुत्रलाई ‘तिमीलाई ठीक छ’ भनी । बालक राहुल आमालाई हेर्छन्, टाउको हल्लाउँछन् र भन्छन्, ‘ठीक छ ।’ आमाको हृदयमा उम्लेको करुणाको लाभा, वाणीभरि सोहोरेर उनी भन्छिन्, ‘तिमी डराउन पाउँछौ । ठीक हुनु पर्दैन ।’ छातीमै टाँसिन्छन् बालक राहुल । यशोधरा पनि त डराएकी छन् । लैजाँदै छन् उनको एक हृदयको एक टुक्रा गेरुवस्त्रधारीहरूले ।


अहो ! हुँदै छ वियोग केही बेरमै । त्रस्त थिए आमा छोरा हुँदैन कि भेट यो जुनीमा भनी । राहुल भन्दै थिए, ‘आमा म तिमीसँगै बस्न चाहन्छु । म गएँ भने तिमीलाई भेट्न पाउँछु कि पाउँदिनँ होला ।’ सम्झाउँदै थिइन् यशोधरा छोरालाई अनि आफ्नै मनलाई, होला नि फेरि भेट भनी । समेटिन् सानो मान्छेलाई, बाँधिन् अंगालोमा, सोहोरेर पुत्र सुगन्ध हृदयभरि । यो जबरजस्ती थोपरिएको वियोग, ज्ञान प्राप्तिको एक नियम, जसलाई मानिसहरू बुद्धिमताको नाम दिँदै थिए । यशोधरालाई यही नै सबैभन्दा नमीठो लाग्छ । आफ्नो प्यारो टुक्रालाई छातीमा लुकाएर छलाएर नजर सबैको भागूँ भागूँ लाग्छ । तर सक्दिनन् उनी यसो गर्न । दुःखी थिइन् आमा । निराश थिए छोरा । मूल फुटेको आँसुको भेल आँखैको डिलमा रोकेर हेरिरहिन् यशोधराले । परपर हुँदै गए राहुल । बाबु सिद्धार्थ गौतमको सान्निध्यमा रही ज्ञान आर्जनका लागि । बगिरह्यो यशोधराको आँसु । यस्तो लाग्यो, के एकै छिनअघि मैले खोजिरहेको हृदयको दीप यशोधराको आँसुले बलेको थियो ? बुद्धत्वको प्रकाशले प्रज्वलित इतिहासले किन खर्चेन एक झिल्को यशोधराको कथाका लागि । मेरो मनमा हुरी चल्यो । करायो एउटा काग बाहिरको आकाशमा । के ल्यायो होला समाचार । यस्तो लाग्यो, उधिनेर ल्यायो कि एउटा खबर इतिहासमै हराएको ।

सानी यशोधरा
सानी यशोधरा कौतूहल छन् । चञ्चल छन् । पानीमा नाच्न खोज्छिन् । उनकी आमाले रोक्दिनन् । उनकी आमा पनि पानीमा नाचेकी थिइन् सानी यशोधरालाई काखमा लिएर । झरीमा नाचिरहेकी आमालाई उनले काखमै लुकेर हेरेकी पो थिइन् । यशोधरा र सिद्धार्थको जन्म एकै दिन भएको हुन्छ । सिद्धार्थकी आमा मायाको मृत्यु भएकाले राजा शुद्धोधन गहिरो पीडामा डुब्छन् । पुत्र जन्मपछिको उत्सव रोकिन्छ । तर एक दिन सबै गाउँलेहरू झरीको परवाह नगरी राजाको दरबारवरिपरि जम्मा हुन्छन् । महामन्त्रीले राजालाई सम्झाउँछन्, ‘अब जनता उत्सवको मुडमा पुगिसके । शोकको घडी धेरै लम्बियो । उत्सव मनाउन दिनुपर्‍यो ।’ राजाको आदेशबिना सबै ठप्प हुन्छ । सारा प्रजा पानीमा कुँजिएर बसेका हुन्छन् । सोही भीडमा नाबालक यशोधरालाई च्यापेर उनकी आमा पनि उभिएकी हुन्छिन् ।


झरीले मनमा उमंग ल्याउँछ । यशोधराकी मातालाई नाचूँ नाचूँ लाग्छ । छेउमै उनका पति हुन्छन् । परवाह गर्दिनन् केही कुराको । ‘बाँकी कुरा गर्न नपाए पनि हामीलाई झरीमा नाच्न कसैले रोक्न सक्दैन’ भन्दै उनका पाइताला छमछमाउन थाल्छन् । अनि माहोलमा उल्लास छाउँछ । बालक यशोधरा आमाकै पाइतालाको नाचको तालमा काखमा लुट्पुटिएकी हुन्छिन् । झरीले गीत गाएको, आमा छमछमाएको एउटा चित्र, समयले उनको हृदयमा थमाएर जान्छ । राजा शुद्धोधनको दरबारमा उनी आफ्नी आमासँग गइरहन्छिन् बेला बेलामा । एक दिन खाना खान निम्तो मान्न गएका हुन्छन् । खानेकुरा टेबलभरि हुन्छ । भोकी यशोधरालाई वासनाले नै लोभ्याउँछ । खाना टेबलमा आएपछि उनले चाख्छिन् । आमाले कुनामा लएर सम्झाउँछिन् । राजाले नखाई खानु हुँदैन भनेर । सानी मान्छेको मन द्रवित हुन्छ । यत्तिकैमा राजकुमार सिद्धार्थ आउँछन् र उस्तै गरी खान्छन् । उनलाई त कसैले रोक्दैन । बालक सिद्धार्थको चकचकेपनमा रमाइलो भाव देखाउँछन् सबैले । यशोधराको मनमा प्रश्न उभिन्छ । यस्तो किन ? यो प्रश्नको जवाफ उनकी आमासँग पनि हुँदैन । यो मापदण्ड यशोधरालाई मान्य हुँदैन । उनको बाल मनमा प्रश्नको पहिलो बीउ रोपिन्छ । भविष्यमा आउन सक्ने अनेकौं प्रश्नलाई पर्खिएर जरा फैलाउँछ । दरबारभित्र केटा साथीहरूसँग तारो हान्ने खेलमा बुद्धका भाइ देवदत्त र उनका साथीहरूले यशोधराको खिल्ली उडाउँछन् । हामीबिना तिमीहरू सुरक्षित हुनै सक्दैनौ भनिदिन्छन् । यशोधराको स्त्री ईख त्यही बेला जाग्छ । तारो हान्ने खेलमा जुध्न जान्छिन् ।


बेलुका आमासँग सबै कुरा बिसाउँछिन् । आमाले दुर्गाको शक्तिबारे बताउँछिन्, ‘आइमाईको शक्ति भनेको कसैलाई हतियार लिएर मार्नुमा मात्र हुँदैन । परेमा त्यहाँ पनि उनीहरूको शक्ति उभिन्छ ।’ यसो भनेर व्याख्या गरिदिन्छन्, दुर्गाको असीमित शक्तिको बारेमा । आमाले थप्छिन्, ‘पुरुषको शक्ति मांसपेशीमा देखिन्छ । आइमाईको शक्ति शरीरमा लुकेर रहेको हुन्छ र यसले अग्निको राप बोकेको हुन्छ ।’ यति थाहा पाएपछि यशोधराको आक्रोशको ज्वाला मन्द हुन्छ । र आफ्नो नाभि मुसारेर शक्तिको प्रवाह महसुस गर्छिन् । आफ्नो शक्तिको सम्भावनामा सीमा बाँधेको, कर्ममा सीमा बाँधेको मन पर्दैन उनलाई । फैलन खोज्छिन् सानी यशोधरा अनन्त । के थाहा त्यो सानी केटीलाई आफ्नो जीवन दरबारका ठूला पर्खालहरूभित्र कैद हुनेछ एक दिन भनेर ।


रामायणको नाटक हेर्दै गर्दा बद्नामी त सुर्पणखाप्रति उनको सहानुभूति जाग्छ । राम र लक्ष्मणलाई मन पराउनु सुर्पणखाको गल्ती थिएन । बरु लक्ष्मणले सुर्पणखाको नाक कान काटिदिनु अमानवीय थियो । यही अन्यायको जमिनमा रामायणको युद्धको बीजारोपण हुन्छ । न्यायमूर्ति भनेर पुजिएका रामले सुर्पणखा र स्वयम् आफ्नी पत्नीमाथि गरेको अन्यायमा प्रश्न उभ्याउँछिन् यशोधरा । न्यायको मूल्यमा चुकेको मानिस नियमको मूल्यमा खरो उत्रँदैमा हुँदैन आदर्श । यशोधराले नियालेको नाटकमा यस्तै देखिन्छ रामायण ।


युवराज सिद्धार्थ र यशोधरा किशोरकिशोरी बन्छन् । सँगै खेल्दाखेल्दै एक अर्काको सामीप्य महसुस गर्न थाल्छन् । तन्नेरी युवराज सिद्धार्थको बिहेको कुरा चल्न थाल्छ । एक दिन सबै राज्यका राजकुमारीहरू सजिएर उनको दरबारमा जानुपर्ने हुन्छ । दरबारमा गएर छानिनका लागि उभिनु यशोधरालाई आत्मसम्मानको खिलाफ लाग्छ । बरकतले भ्याएसम्म उनी विरोधमा उभिन्छिन् । अन्ततः बाआमाको जिद्दी टार्न नसकेर जान्छिन् । सिद्धार्थ र यशोधराको मनमा एक अर्काका लागि पहिले नै घण्टी बजिसकेको हुन्छ । सँगै उभिएर एकअर्कालाई रोज्न पाएपछि उनको आत्मसम्मानले न्याय पाउँछ । यशोधराको सुख धेरै दिन टिक्दैन । यशोधराको बाबुले राजकुमारको क्षमतामा शंका गर्छन् । राजकुमारले क्षमताको परीक्षा दिनुपर्ने हुन्छ । यशोधराको घरमा तारो हान्ने प्रतियोगिता हुन्छ । सारा राज्यको राजकुमार जम्मा हुन्छन् । केटाकेटीले एकअर्कालाई रोजिसकेपछि बाबुहरूको हठको कारण यस्तो प्रतियोगिता चल्नु यशोधरालाई न्यायको खिलाफ लाग्छ । राजकुमार सिद्धार्थले नै प्रतियोगिता जितेनन् भने के हुन्थ्यो ? के हुन्थ्यो आफ्नो मन परेको मानिस छोडेर अर्कैलाई रोज्नुपरेको भए ? यस्तो समारोहलाई उनले केटीले वर छान्न पाउने अवसरको रूपमा लिन्नन् । यो त विजेतालाई केटी उपहार दिने प्रतियोगिताजस्तो लाग्छ उनलाई । आफू कुनै उपहारका लागि टक्राइने वस्तु होइन भन्नेमा उनी प्रस्ट छन् । विरोधका बाबजुद उनले यो सबै झेल्नुपर्छ । संयोगले सिद्धार्थ विजेता हुन्छन् । यशोधराले फेरि रोजेकै मानिसको साथ हुन पाउँछिन् । उनको खुसी फर्कर उनकै पोल्टामा हाजिर हुन्छ । आत्मसमानको लडाइँमा आँखा जुधाउने यशोधराको आभाले एउटा युगलाई एक झिल्को उज्यालो दिएर जान्छ ।

एक झिल्को उज्यालो
किशोरी यशोधराको स्वागतमा राजकुमारको दरबारले मखमली मुलायमता भरिदिन्छ । सेवा सुविधा उनको पाउमा हाजिर हुन्छन् । बतासको चालमा नाच फैलाएर उनैलाई खोज्दै आउँछन् खुसीहरू । मन परेको मानिस, बगैंचा र फूलहरू । मायाको मूल उनकै नाममा फुटिदिन्छ सबैको हृदयमा । स्वर्गको एक टुक्रा उनकै सामुन्ने छ । पलहरूमा फूलको सौन्दर्य छ । हावाहरूमा मायाको सुवास मात्र छ । हराउँछिन् यशोधरा यो मायावी संसारमा केही समय । दिनहरू बित्छन् । बिस्तारै बिस्तारै यी सबै कुरा दरबारको नियमितता प्रतीत हुन थाल्छ । दरबारको बडा बडा पर्खालमा टक्क रोकिन्छन् यशोधराका आँखाहरू । हराएझैं केही लाग्छ उनलाई । खोज्न मन लागेझैं हुन्छ । कहाँ हरायो उनका खुलेका पंखहरूका मयूरी नाच । अचानक खोज्न थाल्छ उनको मनले । उनको देहमा उकुसमुकुस उफ्रिन थाल्न । पाइलाहरूले नदीको गति खोज्छन् । आमासँग फुर्किंदै बजार चाहरेको सम्झना उनको नजरमा सलबलाउन थाल्छ ।


एक दिन राजा शुद्धोधनसँग बाहिर घुमफिरको प्रसंग निकाल्छिन् । आमासँग बजार गएको सम्झनासहित । राजाले सिधै भनिदिन्छन्, ‘यहाँ त्यो सबै सम्भव छैन ।’ सिद्धार्थको ग्रहदशासँग निकै त्रसित थिए राजा । उनी भागेर कतै नजाउन यसैका लागि लगाएका थिए भीमकाय पर्खाल । शुद्धोधनले उभ्याएका पर्खाल न सिद्धार्थ नाघ्न पाउँछन् न त यशोधरा । सिद्धार्थको भाग्यसँगै उनको भाग्य पनि कैद हुन्छ । आफ्ना माता पिताको घरसम्म पनि उनी जान पाउँदिनन् । यसैगरी वर्षहरू पनि बितेर जान्छन् । पर्खालभित्रको कैदी जीवन । एकनासको दिनचर्या । पट्यार लाग्न थाल्छ यशोधरा दम्पतीलाई । राजकुमार सिद्धार्थले त बाहिरी जीवन देखेकै हुँदैनन् । यशोधरा भने उड्ता पन्छीबाट एकै पटक पिँजराको कैदी बन्न पुगेकी हुन्छिन् । एक दिन उनीहरूले दाउ छोप्छन् । दुईवटा प्रेम पन्छीले दरबारमा सबैको आँखा छलेर पर्खालको घेरो नाघ्छन् ।


वर्षाको बेला हुन्छ । झरीमा निख्रिएर खुलेको हरियालीमा सौन्दर्य मोहक हुन्छ । सिद्धार्थ त हेरेको हेर्‍यै हुन्छन् । मोहकता संसारको, निहारेर थाक्दैनन् उनका आँखा । वृक्षहरू बडा बडा । मनोहर छन् रोपिँंदै गरेका खेतहरू । मग्न छन् किसानहरू । मानौं यो कुनै अर्कै लोक हो । उनको नजरले कहिले नदेखेको अद्भुत नजारा । दुवै खुसीले हावामा उडेसरि हुन्छन् । सधैंभरि यसरी प्रकृतिमा हराएर बाँचेको स्वतन्त्र जीवनको कल्पना गर्छन् । राजकुमार पहिलो पटक बाहिर आउँदाको रोमाञ्चकता । यशोधराको हराएको चाल पाउँदाको खुसी, खुलेर हाँस्छ पानी परेपछिको आकाशजस्तो गरी । निमको रूखमुनि बसेर उनीहरू यो सबै हेरिरहन्छन् । किसानले खेत जोतेको । हिलोमा गाडिएका गोरुका पाइलाहरूको परिश्रम । हेर्दाहेर्दै सिद्धार्थको मन द्रवित हुन्छ । सबैलाई सामान्य लाग्ने दृश्य उनलाई अद्भुत लाग्छ । झन्डै दौडेर खेतमा पुग्छन् । किसानलाई भन्न मन हुन्छ उनलाई, यी पशुहरूलाई यति दुःख नदेऊ । मिल्छ भने आफैं काम गर । गोरुको दुःखमा गएर समाहित हुन्छ उनको मन । सबै आत्माहरूको सहअस्तित्व बोध गर्छन् । सुनेका त थिए सन्तहरूले भनेको ‘अद्वैत सत्य ।’ आत्माहरूको मिलन अन्ततः एक विन्दुमा गएर हुन्छ । यही भन्थे सन्तहरूले । बुद्धिमा तैरिएको ज्ञानलाई पहिलो पटक आँखाले निहार्छन् र हृदयले अनुभूत गर्छन् ।


किसानको दुःख, पशुको सास्ती सबैले पोल्छ राजकुमारलाई । यशोधरा सम्झाउँछिन्, ‘दुःख अवस्यंभावी हो । यो नियमितता हो जीवनको । जीवन र मृत्युको बीचमा मानिसले दुःख भोग्नु, सुख भोग्नु कुनै अद्भुत कुरा नै होइन । यसको कुनै विकल्प नै छैन ।’ यशोधराले नै डोर्‍याउँछिन् उनलाई बाहिरी संसारमा पहिलो पटक । बुझाउँछिन् संसारको नियम कानुन र सत्य प्रकृतिको । बुद्ध ज्ञानको पहिलो दृष्टि बन्छिन् उनी । ढल्केको साँझ, सुन्तले प्रकाश । मोहकताको किरण देहभरि भर्दै उनीहरू दरबार फर्कन्छन् । यता राजकुमारको मनमा तुफान चल्न थाल्छ । उनले दरबारमा बाँचेको, देखेको जीवन र पर्खालबाहिरको जीवन फरक किन छ । उनको दिमागमा प्रश्नको गुजुल्टो पर्छ । हरेर लैजान्छ उनको मनको शान्ति । पतिको छट्पटीले यशोधरा त्रस्त हुन्छिन् । गर्भमा सन्तान आउन नसकेको छट्पटी र खुला संसारमा सास फेर्न नपाएको उकुसमुकुसले सँगै शिर उठाउन थाल्छन् । यसैमा थपिन्छ राजकुमारको अशान्त भाव ।


बाह्र वर्षको अवधिमा यशोधरा गर्भवती हुन्छिन् । बाह्र वर्षसम्म आमा बन्न नसकेको उकुसमुकुसमा आनन्दको एक झिल्कोले सुटुक्क चियाउँछ उनको जीवनलाई । यो उल्लास श्रीमान् सिद्धार्थसँग साट्ने हुट्हुटीले थामिदैन उनको मन । तर दरबारमा कतै भेटिँदैनन् राजकुमार । उनी आफ्नो टाँगा चालकसँग दरबारबाहिरको संसार नियाल्न जान्छन् । यता यशोधराको पर्खाइको छट्पटी । उता सिद्धार्थले बाहिर संसारको सत्य थाहा पाएर भएको छट्पटीले, सँगसँगै आँधीको नृत्य देखाउन थाल्छ । निकै पर्खेपछि दरबार फर्केका पतिको अनुहारमा बादलहरूको जुलुस देख्छिन् यशोधरा । हृदय सोहोरेर सुनाउन मन लागेको खबर आफैं मुर्झाउँछ । दुई प्रेमी भेट हुँदा मन्द रापले न्यायो हुँदैन वातावरण । ओसिलो हुन्छ । अचानक फेरिएको राजकुमारको मुड र चिसो भाव । यशोधरालाई सह्य हुँदैन । कारण खोज्छिन् । प्रश्न गर्छिन् । दुई जनाको वादविवाद चल्छ । निकै बेरमा विवादको पारो सानो हुन्छ ।


कुन मेसोमा उनले खबर सुनाउँछिन् । यशोधराको पेटमा आएको आफ्नो भ्रूणको खबरले राजकुमारको मुहार उज्यालो हुन्छ । माहोल शान्त र प्रेमिल बन्छ । एकातिर खुसी अर्कोतिर मनको अशान्ति । राजकुमार दोसाँधमा पर्छन् । तर अब राजकुमारको मनमा चलेको आँधी रोकिने छाँट देखिँदैन । दुई जीउकी यशोधराको मनमा यो आँधीको बाछिटाले हानिरहन्छ । त्रस्त बनाइरहन्छ । एउटा अनिश्चितताको कालो बादलले उनको मुहारको उज्यालो हरेर लैजान्छ ।

सत्यसँगको सामना
भय र त्रासमा नै उनको गर्भावस्था बितेर सकिन्छ । यदि राजकुमारले छोडेर जाने मुड बनाएको छ भने मलाई जानकारी हुनैपर्छ भन्ने उनको हठ हुन्छ । हरपल त्रसित अवस्थामा रहँदारहँदा उनी निकै कमजोर बनिसकेकी हुन्छिन् । दरबारका सेवकहरूका अगाडि आफ्ना श्रीमान्ले देखाएको चिसो व्यवहारले लज्जित बनाएको हुन्छ उनलाई । लज्जा र डरको मिश्रणमा उनको मस्तिष्क हल्लिएको हुन्छ । सिद्धार्थ उनीसँग परपर हुन थालिसकेका हुन्छन् । पेटमा हुर्कंदै गरेको बच्चा हुन्छ । आँखैअगाडि श्रीमान् हुन्छन् । सँगै हुन्छ भयानक एक्लोपन । उनलाई जीवनमा आउँदै गरेको बच्चाप्रतिको मोहभंग हुँदै जान्छ । जीवनको सबैभन्दा उत्तम मानिएको आइमाईको यो क्षणमा यति गहिरो रिक्तता उनले महसुस गरिन् । यशोधराको रिक्तताले इतिहासमा नपुरिने एक खाल्डो बनाएर जान्छ । बोधिसत्त्वको प्रकाशपुञ्जहरूले तिर्न नसक्ने ऋण लाएर जान्छ ।


बच्चा जन्मने समय आउँछ । यशोधरा अतिशय पीडासँग जुध्छिन् । उनको मन पतिले छोड्न सक्ने सम्भावित त्रासले चिरिन्छ । उनको शरीर आउँदै गरेको बच्चाले चिरिन्छ । मनमा भयको आहल, जमिनमा रगतको आहल । राजकुमार पितासँग भन्दै गरेका हुन्छन्, ‘म दरबारमा रहन सक्दिनँ । सत्यको खोजीमा जान्छु ।’ पति अलौकिक सत्यको खोजीको मुडमा रहेकै बेला यशोधराले लौकिक सत्यको सामना गरिरहेकी हुन्छिन् । शरीर र हृदयले एकैपल्ट छाम्दै गरेकी हुन्छिन् जीवनको यथार्थ । पीडाले धर्ती पनि काम्दै गर्दा बच्चा जन्मिन्छ । यशोधराको जीवन सुरक्षित भएपछि राजा, राजकुमार र दरबार शान्तिमा सुस्ताउँछ । कमजोर देहकी यशोधरालाई यही रात एक भयानक सत्यले पर्खेर बसेको हुन्छ । राजकुमार उनलाई एक घनीभूत पीडाको पोखरीमा डुबाएर नफर्किने गरी जान्छन् । यसपछिका एक–एक पल एक युगझैं भएर उभिन्छ यशोधराको सामुन्ने । एउटा पहाड छिचोल्छिन् अर्को उभिन्छ, त्यसपछि फेरि अर्को ।


सुसारे र सुविधाले भरिएको वैभवशाली दरबारमा यशोधरा केवल रित्ता पलहरूको साक्षी बस्छिन् । पर्खालभित्र कैद भएको जीवनले वृद्ध बाबुआमाको न्यानो स्पर्श पनि पाउँदैन । बल गरेर बिरामी आमा उनलाई भेट्न आउँछिन् । लगत्तै आमाको पनि मृत्यु हुन्छ । नाबालक छोराको अनुहारसमेत हेर्न मन नलाग्ने गरी दिक्दार हुन्छिन् यशोधरा । ममताको संसारमा स्वर्णिम मानिएको यो पलमा उनले झेलेको विक्षिप्तताको लेखाजोखा बोधिसत्त्वको चर्चाको कतिऔं धारामा हराएको छ । यशोधरासँग जति प्रश्न छन्, त्यसलाई दस गुना बनाएर एउटा सिंगो युग नाजवाफ उभिएको छ । प्रश्नको उत्तर युगयुगले दिन सक्दैन । यशोधराको त्यागको मान पनि राख्न सक्दैन ? उकुसमुकुस छट्पटीको आगोमा पोलिएकी हुन्छिन् यशोधरा शिसुको जन्म पछि । एक दिन बल गरेर निस्कन्छिन् पर्खालको बन्धन तोडेर । श्रीमती गुमाएर एक्लै परेका बाबुलाई भेटिन् । आफूजस्तै एक्लो परेका बिमार बाबुका कामिरहेका हातहरूमा सत्यको दर्शन गर्छिन् । दिवंगत आमाले छोडेको चिनो, दुर्गाको सानो मूर्तिमा शक्तिको दर्शन गर्छिन् । पितृभेटपछि काखीमा सन्तान च्यापेर फर्कन्छिन् । वृक्षको पिंधमा थचक्क बस्छिन् ।

एक्लोपन र असुरक्षाले त्रस्त सुत्केरी आमा यशोधरा, आफू र सन्तानको रक्षाका लागि रूखसँग याचना गर्छिन् । उनको एक्लोपनको फाइदा लिँंदै राजा शुद्धोदनको भतिज देवदत्त आइपुग्छ उनको देहमा दाह्रा गाड्न । राजकुमार हिँडेपछि दरबारको शक्ति र यशोधराको देह अब उसको दाउमा हुन्छ । सुत्केरी यशोधरामाथि ऊ जाइलाग्न थाल्छ । यशोधरा भएभरको बलले प्रतिकार गर्छिन् । उनकी सासू महापजातिको साथ पनि पाउँछिन् । देवदत्तले धुलाइ भेट्छ र दफा हुन्छ । यशोधराको सत्य, बिरामी बाबुको थर्थराएको हातमा कामिरहेको थियो । सुरक्षाका लागि याचना गर्दै गर्दा कम्पन भएको धर्तीमा हल्लिरहेको थियो । देवदत्तले झम्टिरहेको उनको देहमा काँपिरहेको थियो । शरीरको कणकणमा, बाँचिरहेको पलपलमा, एउटा भयानक सत्यको भूकम्प, परकम्प उनको काँधले थामिरहेको थियो । सत्यको खोजीमा पर्खाल नाघ्न उनलाई सम्भव थिएन । असरल्ल छरिएका जिम्मेवारीहरू उठाउनु थियो । परिस्थितिले गलाएको देह जगाउनु थियो । उनी पर्खालभित्र कैद थिइन् । पलपलमा उभिएको थियो एक कठोर सत्य ।


राजा शुद्धोधनको अविरल आग्रहपछि एक दिन सिद्धार्थ फर्कन्छन् दरबारमा । गौतम बुद्ध बनेर । दरबारमा हल्लीखल्ली र अलौकिक खुसियाली छाउँछ । सबै उनको दर्शनमा लामबद्ध हुन्छन् । झ्यालबाट आफ्ना पतिको दर्शन निहार्छिन् यशोधरा । पतिले छोडेपछिको ज्यानमारा एक्लोपनलाई उनले जितिन् । एक्लो अस्तित्वमा उभिइन् । यसैमा बानी पारिन् । उनको जीवनको सत्य फेरियो । उनले आफूलाई विधवाको रूपमा स्विकारिन् । फेरि अचानक श्रीमान् उनको आँगनमा आइपुगे एक साधुको भेषमा । एक अवस्थाबाट अर्को अवस्थामा तयार हुनै नपाई समय परीक्षा लिएर उभियो उनको सामु । अब उनको आँखै अगाडि, माया गरेको असाध्यै मन पराएको मानिस थियो सन्तको रूपमा । उसैलाई तटस्थ भावले हेर्नु कसरी । यो परीक्षामा उत्तीर्ण हुनु कसरी ।


सँगै उभिएको आफ्नो छोरालाई बाबु भनेर चिनाउने वा सन्त ? यो दोधारलाई झेल्नु कसरी । उनले झेलिन् । छोरालाई सबै कुरा भनेर पितृदर्शनका लागि पठाइन् । राजादेखि रंकसम्म उभिए सबै गौतम बुद्धको सामुन्ने । यशोधरा भने हलचल भइनन् । दरबारका एक–एक मानिसका अनुनय–विनयका बाबजुद उनी बुद्धको दर्शनका लागि लाइन बस्न गइनन् । प्रस्टसँगै आफ्नो मनलाई भनिन्, ‘भलै उनले आफूलाई सन्त मानुन् । मेरा लागि उनी कुनै बेला पति थिए । उनीसँग बेखुस छु म । यो थाहा पाऊन् । उनलाई गर्नुपर्ने धेरै प्रश्न छन् मभित्र । यदि उनलाई भेट्न मन भए मेरो ढोकामा हाजिर हुनुपर्छ ।’ दृढ यशोधराको ढोकामा बुद्ध हाजिर हुन्छन् ।उभिएका बुद्धलाई यशोधरा प्रश्न गर्छिन् । जवाफ माग्छिन् । आफूलाई जुन बेला जे मन लाग्छ त्यही निर्णय गर्ने पतिको मनोमानी उनलाई सह्य छैन । नाबालक छोरा र सुत्केरी श्रीमती छाडेर हिँडेका महापुरुषको मनोभाव कस्तो थियो हिँड्ने यो जान्न मन हुन्छ यशोधरालाई । श्रीमान्ले आफ्नो खुशीको मार्गमा हिँडेपछि बँचेखुचेका सबै दिक्दारी स्याहारेर बसेकी यशोधराले सबै प्रश्नको हकदार ठान्छिन् आफूलाई । बुद्ध उभिएर उनको प्रश्नको जवाफ दिइरहन्छन् । आफूहरूलाई छोड्ने बेलामा बुद्धको मन पनि काँपेको थाहा पाएपछि उनको मनको ज्वाला मन्द हुन्छ ।


सामुन्ने उभिएका प्रज्वलित सिद्धार्थ उनका पति थिए नि । यशोधराको मनमा आकर्षण पनि पैदा हुन्छ । आँखै सामुन्ने उभिएका पतिलाई अँगाल्न मन हुन्छ । सक्दिनन् । चाहनाहरूको परीक्षामा फेरि उनीसँग विजय माग गर्छ समयले । झ्यालबाट आकाशमा हेर्छिन् । आफ्नो पछाडि उभिएका पतिको झंकारलाई हृदयमा भर्छिन् । आकाशमा खेलिरहेका बादलहरूको लुकामारीमा आफ्नो जोडी तैरँदै गरेको कल्पना गर्छिन् । बाँकी संसारले यशोधराले बुद्धलाई वासनाको वशमा पार्न लागेको आरोप लगाउँछन् । उनको मुलायम माया बुद्धलाई पनि पाशो लाग्छ । माया मोह र चाहनाको मुक्तिमा हिँडेकी नारी थिइनन् यशोधरा । देहभरि समेटिएको थियो उनको चाहना । कसरी लुकाइन सात वर्षसम्म । कसरी गरिन् चाहनासँग युद्ध । कसैले किन राखेन हिसाब । किन लगायो उल्टो बात । के यशोधराले सहेको लाञ्छनाको छायामा बुद्धको प्रकाश खुलेको थियो । यतिले पुगेन आफ्नौ काखमा रमाउँदै गरेको सन्तान पनि अब उनीबाट मागिन्छ । एक्लोपनबाट निस्केर उनी राहुलसँग रमाउन थालेकी थिइन् । आमा छोराको इन्द्रेणी पलहरू मनको फ्रेममा कैद गर्दै थिइन् । उनको भन्नु केवल राहुल थिए । फगत एक साथी । उनको निर्विकल्प साथलाई बुद्ध लैजाँदै थिए । मौसमभन्दा तीव्र गतिमा बद्लिएका थिए जीवनका परिस्थिति एकपछि अर्को । सत्यलाई योभन्दा नजिकबाट छाम्ने कुनै अर्को तरिका हुन्छ र ? यशोधराले पिएको अपमान, एक्लोपन, असुरक्षा, भयको के हिसाब । पलपल बोध गरेर बाँचेका क्षणहरूबाट निहारेको सत्यको के हिसाब ।

प्रदीप्त यशोधरा
यशोधराको जीवनमा सबैभन्दा प्रभाव दिने महिला थिए उनकी आमा र सासू महापजापति । आमाको तार्किक र निर्भय स्वभाव उनलाई प्रिय थियो । सासूको अविचलित व्यक्तित्व । यशोधराको नाबालक छोराको नाम राख्ने दिन हुन्छ । पण्डितले भन्छन् राहुल । अँध्यारो हुन्छ यशोधराको मुहार । उनले पण्डितसँग यो नाम मन परेन भन्छिन् । यही बेला राजा शुद्धोधनले लिली फूलको व्याख्या गर्छन् । शुद्धोधनले लिली फूलको विशेषता बताउँदै राहुल नाम किन विशेष हुन सक्छ भनेर सम्झाउँछन् । ‘लिली त्यस्तो फूल हो जो सूर्यको प्रकाशबिना नै फक्रन्छ । सबै फूललाई सूर्यको तेज अनिवार्य हुँदैन,’ भन्छन् उनी । उनकै छायामा हराएकी महापजापति ठ्याक्कै लिली फूलको प्रतीकझैं लाग्छ । श्रीमान्को बेवास्ताको ओसिलो छायामा उनी फक्रिरहन्छिन् । उनीसँग आफ्नै अस्तित्व छ । राजाको अस्तित्वसँग नजोडिएरै उनी पूर्ण छन् । तृप्त प्रतीत हुन्छिन् । न सन्तान, न पतिको प्रेम न त शक्तिको तातो केही देखिन्न उनको समीपमा । न गुनासो न विचलन, उनी ब्रह्माण्डमा आफ्नै अस्तित्वमा लीन छन् । दरबारको कर्तव्यपछि ज्ञान प्राप्तिको राजमार्गमा हिँड्छिन् ।


राज्यका अरू महिलाहरूको उनले नै गर्छिन् नेतृत्व । ‘किन महिलाले निर्वाणको बाटोमा हिँड्न सक्दैनन्,’ बुद्धलाई प्रश्न गर्नका लागि उनीसँग तर्क छ तयार । महापजापतिको तर्क र शक्ति यशोधराको लागि ऊर्जा बन्छ । आफूले नसनसमा बाँचेको जीवनको नाच छोडेर उनीहरू एकै दरबारमा कैद भएका हुन्छन् । सारा नियम र पावन्दीको बीचमा उनीहरू मनको पन्छी वेग हान्छन् । एक साझा संसार छ सासू–बुहारीको । उस्तै छ भुक्तमानी भोगाइ । बाँधिएको छ माया । महापजापति शान्त र तटस्थ महिला थिइन् । समयले जुन बेला जे माग्यो त्यसकै लागि हाजिर । कर्कलोको पातमा तैरिएको पानी जस्तै सम्बन्ध र शक्तिसँग टाँसिएरै पनि अलग । कसैसँग कुनै अपेक्षा थिएन । यसकारण उनको अनुहारमा बादल थिएन । सेता कपालहरूमा झल्कन्थ्यो दिव्यरूप । जब उनी टकटक हिँड्थिन् यशोधरा रोकिएर हेर्थिन् । राजा शुद्धोधनको छाया हटेपछि झन् खुलेको थियो उनको व्यक्तित्वको आभा । यसको चमकले ऊर्जा र उत्साह भरिदिन्थ्यो यशोधरामा ।


गहिरो नैराश्यमा घोत्लिएकी यशोधरालाई महापजापति सम्झाउँछिन्, ‘आँसु बालकको आँखामा हुन्छ, हुन्छ प्रौढको आँखामा पनि । तर यो सधैं रहन्न । कुनै क्षण सधैं रहन्न ।’ बुद्धत्व प्राप्तिपछि बुद्धले भन्ने गरेको अनित्य बोधको ज्ञान महापजापतिले आफ्नो कर्तव्यकै क्षणहरूमा पहिलाएकी हुन्छिन् । यशोधरालाई यही ज्ञानको झिल्को थमाउँछिन् । यी दुई आइमाई संसारको नजरमा न सन्त थिए न राजा । राजा र सन्तहरूको बुद्धि विवेक र शक्ति अटाउने उनीहरूको आफ्नै ब्रह्माण्ड थियो ।


यशोधराको सत्य उनकै भोगाइको रापमा प्रज्वलित हुन्छ । उनी सत्यको खोजीमा थिइनन् सत्य उनको पाउमा हाजिर थियो । यसोधरा स्वयम् एक सत्य थिइन् । प्रकाशित : श्रावण १८, २०७६ ११:०३

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

द्रौपदीको महाभारत !

सरला गौतम

काठमाडौँ — चकमन्न छ सहर  । नेपथ्यमा गुन्जन्छ आवाज ‘महा...भारत’  । नारायणगढ बजारका मानिसहरू ताँती लागेर टेलिभिजन पसलमा उभिन्छन् । खचाखच । कथाको उतारचढाव हेरेर धड्कन्छ मानिसहरूको दिल । दिलको धड्कन र टीभीको आवाजको ककटेल । नशामा लठ्ठ हुन्छ एउटा समय ।

भाग्यमानी कोही भए अगाडि उभिन पायो । नत्र टीभी पसलको थर्ड क्लासमै चित्त बुझायो । कुहिनोले कुहिनो पेल्यो । ठेल्यो र आँखा टीभीमा टाँस्यो । यति धेरै आँखाहरू एकै दृश्यमा टाँसिएको दुर्लभ नजारा । सारा सहर एउटै आँगन बनेको पल । त्यो समय सिनेमा बनेर यतिबेला मेरो मनको स्क्रिनमा चलिरहेछ ।


म सम्झिरहेछु ती साँझहरू पनि, बुबाको लयात्मक आवाजमा महाभारतको श्लोक सुनिरहेको । ‘आज त कोही रुन पाउँदैन, नत्र म पढ्दिनँ,’ भन्दै लगाएको घुर्की । ‘हुन्छ रुन्नौं’ भनेर वरिपरि बसेर सुनेका कथा । सुन्न थालेपछि मनमा छाएको बादल । नथामिएर भिजेका आँखा । बाहुलाले पुछेको आँसु ।


यस्तो बेला बुबाले श्लोकको उल्था गर्नुहुँदैनथ्यो । पिर परेकै बेला पनि झोंक चल्थ्यो । अड्कलेर वाचन हुने कथाको उतारचढावले तलतलको सीमा नाघ्थ्यो । ‘आज यति’ भनेपछि बुबाले एक अक्षर नपढ्ने । मनमा ईख पालेर पूरै महाभारत सरररर आफैं पढेको कल्पना गर्थें । वर्षायामको स्कुल बिदामा होमवर्कलाई साइड लगाएर लुकीलुकी महाभारत पढेर पनि बसें । छड्केमा परेपछि त्यो पनि बन्द भयो ।


‘अभिमन्युको चक्रव्युहको कथा हो आज’ कथाको शीर्षक सुन्नासाथ आफ्नो आँखामा झरी पर्न थाल्थ्यो । डर पनि लाग्ने, सुन्न मन पनि लाग्ने, कुरुक्षेत्रको कथा । टीभीको दृश्यभन्दा बुबाले पढ्दा दिमागमा सल्बलाएको दृश्य अझै प्रगाढ छ । ‘महाभारत’ हेर्न र सुन्न दुवै पाएकोमा सम्झेरै दंग हुन्छु । व्यासले कहेको ‘महाभारत’ सम्झँदै थिएँ । द्रौपदीले बताएको ‘महाभारत’ को सार हातमा पर्‍यो । चित्रा बेनर्जीले लखेको ‘द प्यालेस अफ इलुजन’ भन्ने पुस्तकमा ।


पाञ्चाल राज्यका राजा द्रुपदकी छोरी द्रौपदी । ऐश्वर्य र वीरताका लागि प्रख्यात राजाकी तेजस्वी छोरी । छोरा धृष्टधुम्नलाई आफ्नो समयको महान् योद्धा बनाउन लागिपर्छन् द्रुपद राजा । छोरी पाञ्चालीलाई भने भविष्यको कुनै शक्तिशाली राजाकी कुशल रानी बनाउन पूरै दरबारको माहोल लागिपर्छ ।


कौतूक स्वभावकी द्रौपदी भाइसँग भलाकुसारी गरिरहन्छिन् । उसले सिकेको कुरा थाहा पाउन खोजिरहन्छिन् । महिलाका लागि सिकाइने कुनै पनि विशेष तालिममा उनको रस बस्दैन । भाइले सम्झाउँछन्, ‘तिमी आफ्नो दुनियामा मात्र ध्यान देऊ । बाँकी संसार मेरो जिम्मा हो, तिम्रो रक्षा पनि ।’ आफ्ना लािग छुट्याइएको सानो संसार द्रौपदीलाई चित्त बुझ्दैन । उनको व्यक्तित्वको आभा नै अलग हुन्छ । ‘पुरुषहरू युद्धका लागि किन तयार गरिन्छन् । किन उनीहरू कसैलाई मार्नुमा आफ्नो विजय देख्छन् । यसैको वरिपरि आफ्नो गरिमा र महिमा खोज्छन् । योभन्दा पर संसारमा केही छ । कसैको हानि नगरीकनै पनि मानिस लोकप्रिय र प्रसिद्ध हुन सक्छ ।’


आफ्नो दर्शन पुरुषहरूलाई सिकाउने मन हुन्छ द्रौपदीको । बेलाबेला दरबारमा आइरहने कृष्ण र उनका आफ्नै भाइ पाञ्चालीका आँखिझ्याल हुन् । उनीहरूलाई आफ्ना कुरा भन्छिन् । यी दुईबाट नै बाँकी संसार चियाउन खोज्छिन् । प्रश्न गर्छिन् । तर्क पेस गर्छिन् । जे भन्यो त्यही कुरामा हो भनेर टाउको हल्लाउँदिनन् ।


व्यास ऋषिले कुनै दिन द्रौपदीलाई युगकै एक प्रसिद्ध रानी हुन्छौं भन्छन् । द्रौपदी भन्छिन् ‘पुरुषका लागि साम, दाम, दण्ड, भेदले कमाएको नाम ठूलो होला । हाम्रा लागि सुख ठूलो हो ।’ छोरीमान्छेका लागि तयार गरिने तालिम र भेलामा उनको मन बस्दैन । उनको मौलिक स्वभावकै कारण दरबारका रानीहरूले अर्घेलो व्यवहार गरिदिन्छन् । द्रौपदीको चमकले बाँकी महिलामा आरिसको बादल मडारिन्छ । बिनाकारण उनी एक्लो पारिन्छिन् । एकांकी जीवन चलिरहेकै बेला एक दिन उनकी दिदी शिखण्डी आइपुग्छिन् । सात वर्षमा दरबारबाट निकाला गरिएकी शिखण्डी । शरीर पुरुषको र आत्मा महिलाको हुन्छ उनको । पहिलो जन्ममा भीष्मले गरेको अपमानको बदला लिन उनको यो दोस्रो जन्म हुन्छ ।


पहिलो जन्ममा अम्बा नामकी राजकुमारी शिखण्डीको भीष्मकै कारण स्यंवर भंग भएको हुन्छ र आजीवन बिहा हुँदैन । शिखण्डीको जीवनको एक मात्र लक्ष्य भीष्मको वध गर्नु हुन्छ । द्रौपदीसँग शिखण्डी भन्छिन्, ‘एकपछि अर्को मानिसले मलाई अस्वीकार गरेपछि लाग्यो अब म केही रहिनँ । एउटा सिंगो पहाड टुटेजस्तो भयो । तर बिस्तारै म उठें । कसैसँग मैले बिहा गरिनँ । तर जीवन रोकिएन । यसको आनन्द लिन केहीले रोकेन । एउटा महिलाको जीवन महाशक्तिशाली वृक्षको जरालाई माथ गर्ने हुन्छ । जुन पानी र माटोबिना पनि जीवन्त रहन्छ ।’


अन्तस्करणमा भएको आफ्नो शक्तिलाई पूरै उजागर गरेकी शिखण्डीले थप्छिन्, ‘पुरुषको शक्ति भनेको साँढेको उन्मत्त तुजुकजस्तै हो । महिलाको शक्ति भनेको गहिरो र एकनासको धारमा रहने सागर सरी हो । जबसम्म तिमी यसको सम्पूर्ण प्रयोग गर्दैनौ तिमीले चाहेको कुरा पाउन सक्दिनौं ।’ निश्चित ढाँचामा दरबारमा हुर्काइँदै गरेको हुन्छ उनलाई । शिखण्डीको शक्ति र स्वतन्त्रताले द्रौपदीलाई कायल पार्छ ।


पछि पाण्डवसँग बिहा भएपछि पनि भीमकी पहिलो श्रीमती हिडिम्बाको तेजसँग पनि उस्तै लोभिन्छिन् । जंगलमा रहेर आफ्ना भाइभारदारको रेखदेख गरेकी हुन्छिन् हिडिम्बा । साहसी र स्वच्छन्द । भीमको द्रौपदीसँग भएको बिहेले उनलाई असर गर्दैन । न त पाँच पाण्डवको इन्द्रप्रस्थ दरबारको वैभवले । यो अभूतपूर्व आत्मनिर्भरताले द्रोपदीलाई मोहित तुल्याउँछ । उनी महिलाको शक्ति कसैको नियम र वैभवमा कैद हुनुमा देख्दिनन् । नियमलाई चुनौती दिन सक्ने सौर्य ऊर्जा देख्छिन् ।


द्रौपदीको स्वयंवरको चर्चा चलिरहेको बखत गान्धारीको प्रसंग उठ्छ । श्रीमान् धृतराष्ट्र आँखा नदेख्ने भएको कारण गान्धारीले पनि आँखामा पट्टी लगाएको कुरा थाहा पाएर उनी अचम्म मान्छिन् । आफ्नी धाईआमासँग भन्छिन्, ‘गान्धारीको यो निर्णय बुद्धिमता होइन । म भएको भए आफ्नो आँखाले श्रीमान्लाई संसार चिनाउने थिएँ ।’ द्रौपदीको स्यंवरपछि अर्जुनले कुन्तीकहाँ पुर्‍याउँछन् । उनले पाँच भाइले भाग लाउनुपर्ने अडान लिन्छिन् । उनीहरू सबै द्रुपद राजाकहाँ पुग्छन् । सवाल–जवाफ हुन्छ । द्रुपद भन्छन्, ‘मेरी छोरी पाँच जनाको श्रीमती हुन असम्भव छ । यदि पाञ्चाली माइत फर्किन् भने उनले आत्मदाह गर्नुपर्ने हुन्छ । परिवारको मर्यादाका लागि ।’ आफ्नो जीवनभन्दा कुलको मर्यादा ठूलो भएको देख्दा द्रौपदी झसंग हुन्छिन् ।


उनले यसो भन्दा अर्जुन बोल्दैनन् । उनको भाइ धृष्टधुम्नले विरोध गर्छन् । उनको कुराको पनि सुनुवाइ हुँदैन । द्रौपदीको मनले भन्छ, ‘कस्तो अचम्म म बाँच्ने र मर्ने पनि मैले निर्णय गर्न नपाउने । यो जुन आत्मदाहको कुरा छ त्यो मेरो सोचभन्दा निकै पर छ । बेग्लै छन् मेरा सपनाहरू ।’ पछि व्यास ऋषिको सल्लाहमा कुरो टुंगो लाग्छ । तर आफ्नो जीवनको निर्णय अरूले गरेको द्रौपदीलाई चित्त बुझ्दैन । पाँच पाण्डवसँग उनको बिहा कुन्तीको हठ थियो । द्रौपदीको चाहना थिएन । कालान्तरमा उनलाई चिनाउने यही मुख्य चिनारी बन्यो । जुन उनको तेजस्वी व्यक्तित्वको अघि गौण कुरा हो ।


अर्जुनले कुनै बेला द्रुपद राजालाई हराएका हुन्छन् । आफूलाई हराउने अर्को वीर योद्धासँग पुरुषको खास आकर्षण टाँसिन्छ । उनी आफ्नी छोरी पाञ्चाली, अर्जुनलाई दिन चाहन्छन् । तर अर्जुनलाई सीधा स्वयंवरको निम्ता दिन उनको अहंकारले रोक्छ । यही कारण चुनौतीपूर्ण समारोहको आयोजना गर्छन् । पिताको अहंको आलोचना गर्छिन् पाञ्चालीले । अर्जुन उनका पिताका रोजाइ थिए । द्रौपदीका रोजाइ थिए कर्ण । कुलकै लागि उनले मन परेको मानिसको अपमान गर्छिन् । यही कारण कर्ण स्वयंवरमा पछि हट्छन् । आफ्नो प्रेमी आजन्म उनका शत्रु बन्छन् । अन्तिम बेलासम्म पनि गलत निर्णय लिएकोमा द्रौपदीले पछुतो मानिरहन्छिन् । पिता, प्रेमी, श्रीमान्हरू र उनका भाइभारदारहरूको अहंको आगोमा द्रौपदीको जीवनले परीक्षा दिइरहन्छ । पुरुष अहंकार नै युद्धको बीज हो भन्ने कुरामा द्रौपदी सुरुदेखि प्रस्ट छन् ।

तार्किक
युधिष्ठिरले जुवामा हारेपछि द्रौपदीलाई दुस्शासनले घिसार्दै सभामा ल्याइपुर्‍याउँछन् । उनले भीष्मको आँखामा हेरेर प्रश्न गर्छिन्, ‘एउटा लोग्नेले श्रीमतीलाई कसरी दाउमा लगाउन पाउँछ ? यदि लोग्नेको सम्पत्ति श्रीमती हो भने पनि हारिसकेको दासले एक स्वतन्त्र मानिसलाई दाउमा लाउन कसरी पाउँछ ?’


युधिष्ठिर जुवा हारेर दास भइसके पनि द्रौपदी त रानी नै थिइन् । भीष्मले शिर निहुराउँछन् । द्रौपदी भन्छिन्— शिर झुकाउनु समाधान होइन । उनी थप भन्छिन्— भीष्म आफैंमा एक प्रश्न हुन्, यिनले मेरो प्रश्नको के उत्तर दिन सक्छन् !


सभामा सन्नाटा छाउँछ । अपमानको आलो घाउ लिएर सभाका अग्रज र विशिष्टको सामुन्ने उनी प्रश्नका पोका फुकाउँछिन् । निहुरिएका शिर मात्र देख्छिन् । निरीह र निर्लज्ज सभासँग उनको मोहभंग हुन्छ । भत्किन्छ भ्रमको एउटा ठूलो पहाड । अब उनी प्रश्न पनि आफैं हुन्, उत्तर पनि । द्रौपदी कसैकी स्वास्नी, कुलकी वधूबाट अब युगको एक शक्तिशाली महिलामा परिणत हुन्छिन् । श्रीमान्हरूलाई दासताबाट मुक्त गर्छिन् । राज्य फिर्ताको अफरलाई सीधा लल्कार्छिन् । लालचरहित प्रज्ञा र तर्कले उनी धपक्कै बल्छिन् । अपमानको आगोमा खारिएर निस्केको नम्बरी सुनजस्तो !


यो घटनाअघि उनी पाँच पतिलाई आफ्नो रक्षक ठान्थिन् । आफ्नो कुलका आदरणीयहरू न्याय र इमानका पहरेदार हुन् भन्ने लाग्थ्यो । पत्नीको इज्जतभन्दा जुवाको नियम ठूलो मान्ने पतिहरू एकै पलमा उनको नजरमा निरीह हुन्छन् । उस्तै हुती हराएका मानिस लाग्छन्, भीष्म, द्रोण र धृतराष्ट्र । उनीभित्र दबेर रहेको शक्ति, बादल चिरेर निक्लेको सूर्यझैं तेजिलो भएर निस्कन्छ । अब उनी आफ्नो रक्षाका लागि कसैसँग हारगुहार गर्ने छैनन् । उनी निर्देशक भइन्, आफ्नै नियमको । कारिन्दा बने उनका पतिहरू । निर्णायक शक्ति भइन् द्रौपदी ।


भीष्मप्रति आफ्ना पतिहरूको अति आसक्तिलाई पनि उनी प्रश्न गर्छिन्, ‘जो मानिसले आफ्नो चाहनालाई दमन गर्ने अप्राकृतिक काम गर्‍यो । जसले मानवीयताभन्दा नियमलाई सधैं माथि राख्यो, उसको कसरी भर पर्ने ? हरदम महानताका लागि मरिहत्ते गर्ने मानिसले अरूको भूलप्रति करुणा देखाउँछ भन्ने के ग्यारेन्टी ? यस्ता मानिसले कुनै पनि बखत आफ्नो साथ छोड्छन् ।’


व्यासले उनलाई कुरुक्षेत्रको लडाइँ प्रत्यक्ष हेर्ने दूरविन दिए । वीरताको परिभाषामा परै राखिएका महिलाको हातमा युद्ध हेर्ने दूरविन किन ? व्यास भन्छन्, ‘तिमी असाधारण मानिस हौ । यो युगको बयान गर्न सक्ने एक साक्षी ।’ अभिमन्युका छोरा परीक्षितको भविष्यको खतराको जानकारी पनि व्यासले द्रौपदीलाई गराउँछन् र भन्छन्, ‘तिमी जति बहादुर तिम्रा श्रीमान्हरू छैनन् । यो कुरा सहन सक्नेछैनन् र गोप्य राख्न पनि सक्दैनन् ।’


युद्धविरोधी द्रौपदी कालान्तरमा युद्धको कारक भनेर चिनिइन्, जुन उनीमाथिको अन्याय हो । युद्धको कारक दुर्योधनको हठ, भीष्म, द्रोणलगायतका मानिसको नियमप्रतिको आसक्ति हो । युधिष्ठिर जो सत्यका प्रतीक भनेर चिनिए, एक स्वतन्त्र मानिसलाई दाउमा राख्नु केको सत्य ? युधिष्ठिरले द्रौपदीलाई वस्तुसरह सम्पत्ति मानी जुवामा लाउनु पाप थियो । दुस्शासनले उनको अपमान गर्दा निर्लज्ज भएर मौनता साधेका सभाका सबै मानिस युद्धका कारक हुन् । जब महिलाको आत्मसम्मान, कुनै मानवीय कानुन र नियमभन्दा तल पारिन्छ तब युद्ध हुन्छ । युद्धको कारण द्रौपदी होइनन्, त्यसको कारक पुरातन सोच र त्यसका पालकहरू हुन् ।


व्यासले दिएको दूरविन लिएर नजिकको पहाडमा उक्लन्छिन् द्रौपदी । कौरब सेना हाँक्दै गडगड रथमा सवार हुन्छन् भीष्म । पाण्डवको सेना लिएर खडा हुन्छन् युधिष्ठिर । भीष्म जसले सदा रक्षामात्र गरे पाण्डवको । उनै छन्, धनु लिएर खडा । दुर्योधनको हठलाई परास्त गर्न नसकेको भीष्मको चट्टानी अडान । श्रीमती दाउमा लाउने युधिष्ठिरको सत्य नीतिको संकीर्णता र न्यायको विशालता नबुझेका मानिसहरू । जुवाको नियमले हराइएका दुई महारथी !


द्रौपदीले बताएको ‘महाभारत’ मा यस्तै देखिन्छ सत्यको रङ । यो पुरातन दृष्टिकोण चिरेर उभिएको एक शक्तिशाली दृष्टि हो । कुनै राजाको वीरताको बखान गर्दा ऊ कतिवटा श्रीमतीको श्रीमान् भनिंदैन । उसका अन्य गुणहरू मूल बनेर आउँछन् । द्रोपदीको नामसँगै किन आउँदैनन् उनका गुणहरू प्रकाशमा । किन गरिन्छ उनको यौनिकताको चर्चा मात्र ? समयले यसको हिसाब दिनेछ ।


प्रेम र प्रज्ञाको संगम द्रौपदीको मनमा कर्णप्रति तीव्र आकर्षण छ । इन्द्रप्रस्थमा कर्ण आउँदा सबैभन्दा सुन्दर कोठा उनकै लागि राखिदिन्छिन् । उनकै कोठाबाट देखिन्छ सुन्दर नजारा । तर, कर्णले वास्तै गर्दैनन्, सामान्य कोठामा गएर बसिदिन्छन् । बेलाबेला कुहिनो ठोकिने गरी भेट हुँदा पनि औपचारिकता मात्र देखाउँछन् । स्यंवरको दिन कर्णको आँखामा देखिएको चाहनाको त्यो चमक खै कता हरायो । कर्णलाई ‘सुतपुत्र’ भनेर गरेको अपमानको भारी द्रौपदीका लागि महँगो पर्छ । जीवनभर । कर्णको नजर आफूभरि सोहर्न छानेर लगाएको सारी, त्यो रूप, त्यो सौन्दर्यको लालिमा । केहीले नछोएझैं गरी तर्केर हिँड्छन् कर्ण । द्रौपदी उनको नजर चोर्न लागिपरेकै हुन्छिन् । यस्तो एक पटक होइन, अनेक पटक हुन्छ ।


दुर्योधनकी नवविवाहित दुलही पनि कर्णको प्रशंसक हुन्छिन् । कर्णले दुर्योधनको श्रीमतीको तारिफ गर्ने गरेको थाहा पाउँछिन् द्रौपदी । मीठो ईर्ष्या जाग्छ । उनले मनमनै शास्त्रको एउटा वाक्य याद गर्छिन्, ‘परपुरुषसँग महिला मनमनै आकर्षित भइन् भने पनि त्यो सम्बन्धसरह नै पाप मानिन्छ ।’ शास्त्र र मन कसले भनेको सुन्ने ? द्रोपदीले मनमा चलिरहेको आकर्षणको मन्द बतास हेर्छिन् । प्रकृति र नीतिबीच विश्लेषण गर्न उनी लाग्दिनन् । यो पाप पुरुषलाई किन नलाग्ने ? किशोरीमै उनको मनले यो प्रश्न संसारलाई गरिसकेको थियो ।


कर्णलाई मोहित पार्ने मन हुन्छ उनको । दुर्योधनको सभामा उनी सादा साडीमा जान्छिन् । तर अचम्म ! सबै नजर उनैतिर सोहोरिन्छ । उस्तै सादगी सेतो पोसाकमा कर्ण आउँछन् । दिव्यकायाकी रानी द्रौपदी । अद्भुत वीरता र रूपका धनी कर्ण । नजिकै पुग्छन् । झन्डै आमने–सामने । आँखा जुधाजुध हुनै लाग्दा बीचमा आउँछिन कुन्ती । स्वयंवरको दिनमा गरेको अपमानको क्षति न्यूनीकरण गर्ने मुडमा थिइन् द्रौपदी । कर्णको आँखामा माया र चाहनाको त्यो सुनौलो प्रकाश फिर्ता ल्याउने सुरमा थिइन् । अफसोस ! यो मौका पनि चुक्यो । कर्णको आँखामा द्रौपदीले त्यो चमक फेरि कहिल्यै देखिनन् ।


पाँच पति हुँदा पनि उनको मनमा पूर्ण तृप्ति छैन । कर्ण एक जनाको सम्झनाले मात्र कम्पन हुन्छ उनको मन । त्यो परकम्म पाँचमध्ये कसैसँग पनि हुँदैन । उनी पाँचै जनालाई निकै माया गर्छिन् । हर सुख–दुःखमा सँगै छन् । कठोर वनबासमा पनि, इन्द्रप्रस्थको अलौकिक सुखमा पनि । कर्तव्य र माया पूरापूर छ । तर एउटी आइमाईको मनमा आफ्नो प्रेमी सम्झेर आउने तरंग आउँदैन उनीमा ।


कृष्णसँगको माया भने अपरिभाषित छ । कृष्ण द्रौपदीलाई ‘कृष्णा’ भनेर बोलाउँछन् । हरआपतमा उभिने उनको ‘प्लेटोनिक लभर’ हुन् कृष्ण । भौतिक चाहभन्दा निकै परको सुख छ यो प्रेममा । विभक्त होइन सम्पूर्ण । कर्णप्रतिको उनको आकर्षण भने पानीको छाया देखेर पछ्याइरहेको मरुभूमिको यात्रीजस्तो छ । यो अवस्थासँग उनी आाफैं छक्क पर्छिन् । पाँचवटा पति भएकी आइमाईको मनमा कस्तो शून्यता ! बुझिनसक्नु प्रेमको जादुमा उनी रनभुल्ल पर्छिन् । के पाप के धर्म ! मनको धर्म नै प्रेम हो ।
लडाइँका दिनमा व्यासले दिएको दूरविन लिएर पहाडबाट रणभूमि चियाउँदा उनका आँखाले त्यहाँ पनि कर्ण खोजिरहन्छ । कुनै नियम नसुन्ने मनको कानुनसँग उनी हार खान्छिन् । कर्णको प्राण जाँदा झन्डै महाप्रलय हुन्छ । द्रौपदी खिन्न हुन्छिन् । उनको हृदयको प्रेम उनकै पतिबाट मारिन्छन् । द्रौपदीको मनमा भएको अथाह प्रेमको झिल्को देख्नै नपाई ब्रह्मलिन भए कर्ण । अहो जिन्दगी !


जीवनको अन्तिम घडीमा पनि को घुम्छ उनको मनमा हेर्न थाल्छिन् । उही कर्ण । स्वर्गतिरको महायाक्राको त्रममा द्रौपदी थाक्छिन् । अघि हिँडेका भीम पछि फर्कन खोज्छन् । युधिष्ठिरले रोक्छन् । ‘महाप्रस्थानको समयमा पछि फर्कनु हुँदैन,’ भन्छन् । द्रौपदीको मनमा संवाद चल्छ, ‘कर्ण भएको भए स्वर्ग जाने यो नियम भंग गर्थे होला । त्यागेर स्वर्ग पनि मेरो हात समाउन आइपुग्थे होला ।’


हृदयमा लुकेको प्रेम अन्तिम घडीमा पनि जागेर उठ्छ । हामीले आफ्नो मनलाई कसैसँग प्रेम गर्न अह्राउन सक्दैनौं । यो भागेर सुटुक्क जहाँ गयो गयो । बस उसको पछि लाग्नुबाहेक अर्को उपाय छैन । बाँकी नीति नियम त केवल भन्ने कुरा न हुन् । नियमहरूकी नियम द्रौपदी, प्रेमरूपी सत्यको यही उज्यालोमा प्रदीप्त हुन्छिन् । अन्तिम घडीमा ।


प्रेमीको सवालमा मात्र होइन अन्य सम्बन्धमा द्रौपदीको हृदय खुला र उदार छ । अर्जुनको दोस्रो बिहे कृष्णकी बहिनी शुभद्रासँग हुन्छ । सुरुमा द्रौपदीमा ईर्ष्याको भावना हुन्छ नै । बिस्तारै शुभद्राको चुम्बकीय व्यक्तित्वले उनलाई तान्दै लान्छ । उनको मोहनी हाँसोमा द्रौपदीले कृष्णको झलक भेट्छिन् । मानिसले बाँध्न खोजेको साँघुरो परिधि नाघेर आफ्नै आकारमा फैलिन्छ मानिसको हृदयको प्रेम । द्रौपदीका फैलिएको मायाले यही भनेझैं लाग्छ । शुभद्राका छोरा अभिमन्युप्रति उनको प्रेम आफ्ना सन्तानभन्दा बढी हुन्छ । चक्रव्युहमा परेर अभिमन्युको मृत्यु हुँदा द्रौपदीको विह्वलता हृदय हल्लाउनेछ । अभिमन्युको छोरा परीक्षितप्रतिको माया झन् गाढा छ ।


विराट राज्यमा गुप्तबासको समयमा किचकले उनलाई गिद्धेनजर लगाउँछ । रानीको भाइले शक्तिको तुजुक देखाउँछ । ठानेको हुन्छ, यो आइमाईको रक्षा गर्ने कोही छैन । दासीको भेषमा ती द्रौपदी भएको उसलाई थाहा थिएन । विराट राजासँग सीधा आँखा जुधाएर कुरा गर्छिन्, महिलाको इज्जतको अर्थ सोध्छिन् । शक्तिशाली मानिसले आम महिलालाई गर्ने व्यवहार पत्तो पाएर उनको मन द्रवित हुन्छ ।

महाप्रस्थान
जीवनको अन्तिम घडीमा उनी आफ्ना श्रीमान्हरूसँगै महायात्रामा निस्कन्छिन् । त्यत्रो युद्ध गरेर जितेको राज्य र दरबारको वैभव एक निमेषमा छोड्छिन् । सबैभन्दा प्यारा उनका नाति परीक्षितको मायाले रोक्दैन । जीवनमा आफू कसैका लागि पनि महत्त्वपूर्ण छैन भन्ने थाहा हुनु एक दिव्यबोध हो । एउटा अपूर्व स्वतन्त्रता महसुस गर्छिन् ।


महाप्रस्थानका अन्तिम घडीहरूमा उनको मनमा तर्कना चल्छन् । के उनले चाहे जसरी बाँचिन् त ? सारा वैभव, सौन्दर्य र पाँच पतिको प्रेममा के उनी तृप्त थिइन् त ? शुभद्रालाई देखाउन पुगेको थिएन उनको हृदयको प्रेम । अभिमन्युलाई सिकाउन पुगेको थिएन भवितब्यमा पर्न सक्ने खतराको संकेत । थिए कतिकति गर्न बाँकी कुरा । युग हाँक्ने एउटा नारीको वशमा पनि थिएन यो क्षणभंगुर चोला । बाँच्न नपुग्दै सकिन्छ जिन्दगी । जीवन एक अतृप्त चाहनाहरूकै संगम हो ।


जीवनका तृप्त र सुखी क्षण द्रौपदी सोची हेर्छिन् । हिमालयमा पाइला चाल्दै गरेको बखत । कृष्णले उनलाई दिएको नबिर्सने केही पलहरू । जहाँ उनलाई माग्न मन लागेको थिएन जीवनबाट केही पनि । पाएको भए एक पल बिताउन हृदयको कर्णसँग, कस्तो थपिन्थ्यो होला उनको जीवनमा रङ ! अहो भएन पूरा त्यो चाहना पनि । परिबन्दको जालले राजा भनेन । भनेन रंक केही ।


वनबासको क्रमका यक्षप्रश्नको सामना गरेका हुन्छन् युधिष्ठिरले । यक्षले प्रश्न गर्छन्, ‘कोहो धर्तीमा सबैभन्दा धनी ?’
युधिष्ठिर भन्छन्, ‘त्यही मानिस हो, जसका लागि प्रेम र घृणा, धन र गरिबी, विगत र भविष्यले केही असर गर्दैन ।’
यक्ष फेरि सोध्छन्, ‘के होला संसारको सबैभन्दा आश्चर्यको कुरो ?’


भन्छन् युधिष्ठिर, ‘हरदिन असंख्य मानिसहरू मृत्युको मन्दिरमा पस्छन् । देखेर त्यो सबै पनि बाँच्नेहरू यो जीवन अनन्त ठानी बाँच्छन् ।’ अनन्त ठानेको जीवनको अन्तमा पुग्छिन् द्रौपदी । यतिबेला उनलाई लाग्छ जीवनका सबै अनुभव सम्पत्ति हुन् । उनीमाथि भएको अपमान र अत्याचार पनि । जुन भयानक लागेको थियो । फर्केर हेर्दा त्यो पनि अनुभूति हो । आगोझैं पोलिएको क्षण, चन्द्रमाको शीतलतामा नुहाएको क्षण सबै–सबै सम्पत्ति हुन् । आफ्ना जीवनका सबै क्षण उनलाई मोतीसरि अमूल्य लाग्छन् । ठीक यही बेला उनको अतृप्तताले एउटा उत्तर भेट्छ । पाँचवटा पतिले घेरिएकी महारानी हिमालयको महायात्राको अन्तिम घडीमा एक्लै हुन्छिन् । के रैछ त आखिर जीवन ? को हुनु रैछ, को नहुनु रैछ ? यही महासत्यको बोध गर्दै उनी विलय हुन्छिन् ।


यो गर्छु, त्यो गर्छु भन्दाभन्दै सकिन्छ एउटा यात्रा । फेरि पाए यो जिन्दगी कसरी बाँच्दिहुन् उनी ? जे–जे बाँचिन्, जसरी बाँचिन, निर्भय बाँचिन् । नियमका बन्दी निरीह पात्रहरूको सामुन्ने न्यायको कवच ओढेर बाँचिन् । एउटा शक्तिशाली रोमाञ्चक भूकम्प हुन् द्रौपदी । एक–से–एक नायकहरूलाई हाँकेर बाँचिन् । सौन्दर्य, प्रज्ञा र तर्कको अपूर्व संगम, अनन्त युगकी हे महानायिका ! समयले तिम्रो परिभाषा उल्टाउनैपर्छ ।

प्रकाशित : वैशाख ७, २०७६ ०९:२०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×