यशोधराको बुद्धत्व !

सरला गौतम

प्रभातकाल छ  । रवि पूर्वमा लालिमा छरेर मुस्कुराइरहेछन् । गाइरहेछन् गीत चराहरू । खुलिरहेका छन् फूलका पत्र पत्र पनि । ‘अप्पो दिप्पो भव’ बुद्ध वाणीले झंकृत भएको छ मन । यही धर्म वाणी त हो जसले सहरको बिष शरीरका कोषहरूमा भरिएर पनि उज्यालो हुन सिकाउँछ ।

केही खोज्दै थिएँ म आफैंभित्र । रित्तो रित्तो मनमा खोज्दै थिएँ एक मुठी उज्यालो । ‘बालेर दीप हृदयमा हुनेछौ तिमी धपक्क । बन्नेछौ स्वावलम्बी ।’ आफ्नै प्रकाशमा हिँड्न सिकाउने बुद्ध ज्ञानको यो सार मलाई निकै मन पर्छ । यही सारको खोजमा बिहानी बन्दै थियो एक दिव्य समय । छेउमै थियो एउटा पुस्तक । भनेसा ससोनको उपन्यास ‘यशोधरा ।’


पानाहरू पल्टाउन थालें । पहिलो दृश्यमा तलाउमा खुट्टा चोपलेर बसिरहेछन् सातवर्षे राहुल । नजिकै उभिएकी छन् उनकी आमा यशोधरा । पुस्तकको ऐतिहासिक दृश्यमा सुटुक्क पस्छु म । फट्के किनाराको साक्षी बनेर । तलाउमा खुट्टा चोपलेर बसेका राहुललाई नजरभरि प्रीत भरेर हेर्छिन् यशोधरा । छरिएका केशराशिले अनुहार छोपेर मुर्झाएको सन्तानको मुहार । समेल्छिन कपाल, बनाइदिन्छिन् जुरो । यसै त गर्थिन् उनी सधैं । केही क्षणमै भुइँभरि हुनेछन् उनले स्याहारेका पुत्रका केशराशिहरू । सम्झेरैं काँप्छ यशोधराको मन । सोध्छिन् आफ्नो पुत्रलाई ‘तिमीलाई ठीक छ’ भनी । बालक राहुल आमालाई हेर्छन्, टाउको हल्लाउँछन् र भन्छन्, ‘ठीक छ।’ आमाको हृदयमा उम्लेको करुणाको लाभा, वाणीभरि सोहोरेर उनी भन्छिन्, ‘तिमी डराउन पाउँछौ । ठीक हुनु पर्दैन ।’ छातीमै टाँसिन्छन् बालक राहुल । यशोधरा पनि त डराएकी छन् । लैजाँदै छन् उनको एक हृदयको एक टुक्रा गेरुवस्त्रधारीहरूले ।


अहो ! हुँदै छ वियोग केही बेरमै । त्रस्त थिए आमा छोरा हुँदैन कि भेट यो जुनीमा भनी । राहुल भन्दै थिए, ‘आमा म तिमीसँगै बस्न चाहन्छु । म गएँ भने तिमीलाई भेट्न पाउँछु कि पाउँदिनँ होला ।’ सम्झाउँदै थिइन् यशोधरा छोरालाई अनि आफ्नै मनलाई, होला नि फेरि भेट भनी । समेटिन् सानो मान्छेलाई, बाँधिन् अंगालोमा, सोहोरेर पुत्र सुगन्ध हृदयभरि । यो जबरजस्ती थोपरिएको वियोग, ज्ञान प्राप्तिको एक नियम, जसलाई मानिसहरू बुद्धिमताको नाम दिँदै थिए । यशोधरालाई यही नै सबैभन्दा नमीठो लाग्छ । आफ्नो प्यारो टुक्रालाई छातीमा लुकाएर छलाएर नजर सबैको भागूँ भागूँ लाग्छ । तर सक्दिनन् उनी यसो गर्न । दुःखी थिइन् आमा । निराश थिए छोरा । मूल फुटेको आँसुको भेल आँखैको डिलमा रोकेर हेरिरहिन् यशोधराले । परपर हुँदै गए राहुल । बाबु सिद्धार्थ गौतमको सान्निध्यमा रही ज्ञान आर्जनका लागि । बगिरह्यो यशोधराको आँसु । यस्तो लाग्यो, के एकै छिनअघि मैले खोजिरहेको हृदयको दीप यशोधराको आँसुले बलेको थियो ? बुद्धत्वको प्रकाशले प्रज्वलित इतिहासले किन खर्चेन एक झिल्को यशोधराको कथाका लागि । मेरो मनमा हुरी चल्यो । करायो एउटा काग बाहिरको आकाशमा । के ल्यायो होला समाचार । यस्तो लाग्यो, उधिनेर ल्यायो कि एउटा खबर इतिहासमै हराएको ।

सानी यशोधरा
सानी यशोधरा कौतूहल छन् । चञ्चल छन् । पानीमा नाच्न खोज्छिन् । उनकी आमाले रोक्दिनन् । उनकी आमा पनि पानीमा नाचेकी थिइन् सानी यशोधरालाई काखमा लिएर । झरीमा नाचिरहेकी आमालाई उनले काखमै लुकेर हेरेकी पो थिइन् । यशोधरा र सिद्धार्थको जन्म एकै दिन भएको हुन्छ । सिद्धार्थकी आमा मायाको मृत्यु भएकाले राजा शुद्धोधन गहिरो पीडामा डुब्छन् । पुत्र जन्मपछिको उत्सव रोकिन्छ । तर एक दिन सबै गाउँलेहरू झरीको परवाह नगरी राजाको दरबारवरिपरि जम्मा हुन्छन् । महामन्त्रीले राजालाई सम्झाउँछन्, ‘अब जनता उत्सवको मुडमा पुगिसके । शोकको घडी धेरै लम्बियो । उत्सव मनाउन दिनुपर्‍यो ।’ राजाको आदेशबिना सबै ठप्प हुन्छ । सारा प्रजा पानीमा कुँजिएर बसेका हुन्छन् । सोही भीडमा नाबालक यशोधरालाई च्यापेर उनकी आमा पनि उभिएकी हुन्छिन् ।


झरीले मनमा उमंग ल्याउँछ । यशोधराकी मातालाई नाचूँ नाचूँ लाग्छ । छेउमै उनका पति हुन्छन् । परवाह गर्दिनन् केही कुराको । ‘बाँकी कुरा गर्न नपाए पनि हामीलाई झरीमा नाच्न कसैले रोक्न सक्दैन’ भन्दै उनका पाइताला छमछमाउन थाल्छन् । अनि माहोलमा उल्लास छाउँछ । बालक यशोधरा आमाकै पाइतालाको नाचको तालमा काखमा लुट्पुटिएकी हुन्छिन् । झरीले गीत गाएको, आमा छमछमाएको एउटा चित्र, समयले उनको हृदयमा थमाएर जान्छ । राजा शुद्धोधनको दरबारमा उनी आफ्नी आमासँग गइरहन्छिन् बेला बेलामा । एक दिन खाना खान निम्तो मान्न गएका हुन्छन् । खानेकुरा टेबलभरि हुन्छ । भोकी यशोधरालाई वासनाले नै लोभ्याउँछ । खाना टेबलमा आएपछि उनले चाख्छिन् । आमाले कुनामा लएर सम्झाउँछिन् । राजाले नखाई खानु हुँदैन भनेर । सानी मान्छेको मन द्रवित हुन्छ । यत्तिकैमा राजकुमार सिद्धार्थ आउँछन् र उस्तै गरी खान्छन् । उनलाई त कसैले रोक्दैन । बालक सिद्धार्थको चकचकेपनमा रमाइलो भाव देखाउँछन् सबैले । यशोधराको मनमा प्रश्न उभिन्छ । यस्तो किन ? यो प्रश्नको जवाफ उनकी आमासँग पनि हुँदैन । यो मापदण्ड यशोधरालाई मान्य हुँदैन । उनको बाल मनमा प्रश्नको पहिलो बीउ रोपिन्छ । भविष्यमा आउन सक्ने अनेकौं प्रश्नलाई पर्खिएर जरा फैलाउँछ । दरबारभित्र केटा साथीहरूसँग तारो हान्ने खेलमा बुद्धका भाइ देवदत्त र उनका साथीहरूले यशोधराको खिल्ली उडाउँछन् । हामीबिना तिमीहरू सुरक्षित हुनै सक्दैनौ भनिदिन्छन् । यशोधराको स्त्री ईख त्यही बेला जाग्छ । तारो हान्ने खेलमा जुध्न जान्छिन् ।


बेलुका आमासँग सबै कुरा बिसाउँछिन् । आमाले दुर्गाको शक्तिबारे बताउँछिन्, ‘आइमाईको शक्ति भनेको कसैलाई हतियार लिएर मार्नुमा मात्र हुँदैन । परेमा त्यहाँ पनि उनीहरूको शक्ति उभिन्छ ।’ यसो भनेर व्याख्या गरिदिन्छन्, दुर्गाको असीमित शक्तिको बारेमा । आमाले थप्छिन्, ‘पुरुषको शक्ति मांसपेशीमा देखिन्छ । आइमाईको शक्ति शरीरमा लुकेर रहेको हुन्छ र यसले अग्निको राप बोकेको हुन्छ ।’ यति थाहा पाएपछि यशोधराको आक्रोशको ज्वाला मन्द हुन्छ । र आफ्नो नाभि मुसारेर शक्तिको प्रवाह महसुस गर्छिन् । आफ्नो शक्तिको सम्भावनामा सीमा बाँधेको, कर्ममा सीमा बाँधेको मन पर्दैन उनलाई । फैलन खोज्छिन् सानी यशोधरा अनन्त । के थाहा त्यो सानी केटीलाई आफ्नो जीवन दरबारका ठूला पर्खालहरूभित्र कैद हुनेछ एक दिन भनेर ।


रामायणको नाटक हेर्दै गर्दा बद्नामी त सुर्पणखाप्रति उनको सहानुभूति जाग्छ । राम र लक्ष्मणलाई मन पराउनु सुर्पणखाको गल्ती थिएन । बरु लक्ष्मणले सुर्पणखाको नाक कान काटिदिनु अमानवीय थियो । यही अन्यायको जमिनमा रामायणको युद्धको बीजारोपण हुन्छ । न्यायमूर्ति भनेर पुजिएका रामले सुर्पणखा र स्वयम् आफ्नी पत्नीमाथि गरेको अन्यायमा प्रश्न उभ्याउँछिन् यशोधरा । न्यायको मूल्यमा चुकेको मानिस नियमको मूल्यमा खरो उत्रँदैमा हुँदैन आदर्श । यशोधराले नियालेको नाटकमा यस्तै देखिन्छ रामायण ।


युवराज सिद्धार्थ र यशोधरा किशोरकिशोरी बन्छन् । सँगै खेल्दाखेल्दै एक अर्काको सामीप्य महसुस गर्न थाल्छन् । तन्नेरी युवराज सिद्धार्थको बिहेको कुरा चल्न थाल्छ । एक दिन सबै राज्यका राजकुमारीहरू सजिएर उनको दरबारमा जानुपर्ने हुन्छ । दरबारमा गएर छानिनका लागि उभिनु यशोधरालाई आत्मसम्मानको खिलाफ लाग्छ । बरकतले भ्याएसम्म उनी विरोधमा उभिन्छिन् । अन्ततः बाआमाको जिद्दी टार्न नसकेर जान्छिन् । सिद्धार्थ र यशोधराको मनमा एक अर्काका लागि पहिले नै घण्टी बजिसकेको हुन्छ । सँगै उभिएर एकअर्कालाई रोज्न पाएपछि उनको आत्मसम्मानले न्याय पाउँछ । यशोधराको सुख धेरै दिन टिक्दैन । यशोधराको बाबुले राजकुमारको क्षमतामा शंका गर्छन् । राजकुमारले क्षमताको परीक्षा दिनुपर्ने हुन्छ । यशोधराको घरमा तारो हान्ने प्रतियोगिता हुन्छ । सारा राज्यको राजकुमार जम्मा हुन्छन् । केटाकेटीले एकअर्कालाई रोजिसकेपछि बाबुहरूको हठको कारण यस्तो प्रतियोगिता चल्नु यशोधरालाई न्यायको खिलाफ लाग्छ । राजकुमार सिद्धार्थले नै प्रतियोगिता जितेनन् भने के हुन्थ्यो ? के हुन्थ्यो आफ्नो मन परेको मानिस छोडेर अर्कैलाई रोज्नुपरेको भए ? यस्तो समारोहलाई उनले केटीले वर छान्न पाउने अवसरको रूपमा लिन्नन् । यो त विजेतालाई केटी उपहार दिने प्रतियोगिताजस्तो लाग्छ उनलाई । आफू कुनै उपहारका लागि टक्राइने वस्तु होइन भन्नेमा उनी प्रस्ट छन् । विरोधका बाबजुद उनले यो सबै झेल्नुपर्छ । संयोगले सिद्धार्थ विजेता हुन्छन् । यशोधराले फेरि रोजेकै मानिसको साथ हुन पाउँछिन् । उनको खुसी फर्कर उनकै पोल्टामा हाजिर हुन्छ । आत्मसमानको लडाइँमा आँखा जुधाउने यशोधराको आभाले एउटा युगलाई एक झिल्को उज्यालो दिएर जान्छ ।

एक झिल्को उज्यालो
किशोरी यशोधराको स्वागतमा राजकुमारको दरबारले मखमली मुलायमता भरिदिन्छ । सेवा सुविधा उनको पाउमा हाजिर हुन्छन् । बतासको चालमा नाच फैलाएर उनैलाई खोज्दै आउँछन् खुसीहरू । मन परेको मानिस, बगैंचा र फूलहरू । मायाको मूल उनकै नाममा फुटिदिन्छ सबैको हृदयमा । स्वर्गको एक टुक्रा उनकै सामुन्ने छ । पलहरूमा फूलको सौन्दर्य छ । हावाहरूमा मायाको सुवास मात्र छ । हराउँछिन् यशोधरा यो मायावी संसारमा केही समय । दिनहरू बित्छन् । बिस्तारै बिस्तारै यी सबै कुरा दरबारको नियमितता प्रतीत हुन थाल्छ । दरबारको बडा बडा पर्खालमा टक्क रोकिन्छन् यशोधराका आँखाहरू । हराएझैं केही लाग्छ उनलाई । खोज्न मन लागेझैं हुन्छ । कहाँ हरायो उनका खुलेका पंखहरूका मयूरी नाच । अचानक खोज्न थाल्छ उनको मनले । उनको देहमा उकुसमुकुस उफ्रिन थाल्न । पाइलाहरूले नदीको गति खोज्छन् । आमासँग फुर्किंदै बजार चाहरेको सम्झना उनको नजरमा सलबलाउन थाल्छ ।


एक दिन राजा शुद्धोधनसँग बाहिर घुमफिरको प्रसंग निकाल्छिन् । आमासँग बजार गएको सम्झनासहित । राजाले सिधै भनिदिन्छन्, ‘यहाँ त्यो सबै सम्भव छैन ।’ सिद्धार्थको ग्रहदशासँग निकै त्रसित थिए राजा । उनी भागेर कतै नजाउन यसैका लागि लगाएका थिए भीमकाय पर्खाल । शुद्धोधनले उभ्याएका पर्खाल न सिद्धार्थ नाघ्न पाउँछन् न त यशोधरा । सिद्धार्थको भाग्यसँगै उनको भाग्य पनि कैद हुन्छ । आफ्ना माता पिताको घरसम्म पनि उनी जान पाउँदिनन् । यसैगरी वर्षहरू पनि बितेर जान्छन् । पर्खालभित्रको कैदी जीवन । एकनासको दिनचर्या । पट्यार लाग्न थाल्छ यशोधरा दम्पतीलाई । राजकुमार सिद्धार्थले त बाहिरी जीवन देखेकै हुँदैनन् । यशोधरा भने उड्ता पन्छीबाट एकै पटक पिँजराको कैदी बन्न पुगेकी हुन्छिन् । एक दिन उनीहरूले दाउ छोप्छन् । दुईवटा प्रेम पन्छीले दरबारमा सबैको आँखा छलेर पर्खालको घेरो नाघ्छन् ।


वर्षाको बेला हुन्छ । झरीमा निख्रिएर खुलेको हरियालीमा सौन्दर्य मोहक हुन्छ । सिद्धार्थ त हेरेको हेर्‍यै हुन्छन् । मोहकता संसारको, निहारेर थाक्दैनन् उनका आँखा । वृक्षहरू बडा बडा । मनोहर छन् रोपिँंदै गरेका खेतहरू । मग्न छन् किसानहरू । मानौं यो कुनै अर्कै लोक हो । उनको नजरले कहिले नदेखेको अद्भुत नजारा । दुवै खुसीले हावामा उडेसरि हुन्छन् । सधैंभरि यसरी प्रकृतिमा हराएर बाँचेको स्वतन्त्र जीवनको कल्पना गर्छन् । राजकुमार पहिलो पटक बाहिर आउँदाको रोमाञ्चकता । यशोधराको हराएको चाल पाउँदाको खुसी, खुलेर हाँस्छ पानी परेपछिको आकाशजस्तो गरी । निमको रूखमुनि बसेर उनीहरू यो सबै हेरिरहन्छन् । किसानले खेत जोतेको । हिलोमा गाडिएका गोरुका पाइलाहरूको परिश्रम । हेर्दाहेर्दै सिद्धार्थको मन द्रवित हुन्छ । सबैलाई सामान्य लाग्ने दृश्य उनलाई अद्भुत लाग्छ । झन्डै दौडेर खेतमा पुग्छन् । किसानलाई भन्न मन हुन्छ उनलाई, यी पशुहरूलाई यति दुःख नदेऊ । मिल्छ भने आफैं काम गर । गोरुको दुःखमा गएर समाहित हुन्छ उनको मन । सबै आत्माहरूको सहअस्तित्व बोध गर्छन् । सुनेका त थिए सन्तहरूले भनेको ‘अद्वैत सत्य ।’ आत्माहरूको मिलन अन्ततः एक विन्दुमा गएर हुन्छ । यही भन्थे सन्तहरूले । बुद्धिमा तैरिएको ज्ञानलाई पहिलो पटक आँखाले निहार्छन् र हृदयले अनुभूत गर्छन् ।


किसानको दुःख, पशुको सास्ती सबैले पोल्छ राजकुमारलाई । यशोधरा सम्झाउँछिन्, ‘दुःख अवस्यंभावी हो । यो नियमितता हो जीवनको । जीवन र मृत्युको बीचमा मानिसले दुःख भोग्नु, सुख भोग्नु कुनै अद्भुत कुरा नै होइन । यसको कुनै विकल्प नै छैन ।’ यशोधराले नै डोर्‍याउँछिन् उनलाई बाहिरी संसारमा पहिलो पटक । बुझाउँछिन् संसारको नियम कानुन र सत्य प्रकृतिको । बुद्ध ज्ञानको पहिलो दृष्टि बन्छिन् उनी । ढल्केको साँझ, सुन्तले प्रकाश । मोहकताको किरण देहभरि भर्दै उनीहरू दरबार फर्कन्छन् । यता राजकुमारको मनमा तुफान चल्न थाल्छ । उनले दरबारमा बाँचेको, देखेको जीवन र पर्खालबाहिरको जीवन फरक किन छ । उनको दिमागमा प्रश्नको गुजुल्टो पर्छ । हरेर लैजान्छ उनको मनको शान्ति । पतिको छट्पटीले यशोधरा त्रस्त हुन्छिन् । गर्भमा सन्तान आउन नसकेको छट्पटी र खुला संसारमा सास फेर्न नपाएको उकुसमुकुसले सँगै शिर उठाउन थाल्छन् । यसैमा थपिन्छ राजकुमारको अशान्त भाव ।


बाह्र वर्षको अवधिमा यशोधरा गर्भवती हुन्छिन् । बाह्र वर्षसम्म आमा बन्न नसकेको उकुसमुकुसमा आनन्दको एक झिल्कोले सुटुक्क चियाउँछ उनको जीवनलाई । यो उल्लास श्रीमान् सिद्धार्थसँग साट्ने हुट्हुटीले थामिदैन उनको मन । तर दरबारमा कतै भेटिँदैनन् राजकुमार । उनी आफ्नो टाँगा चालकसँग दरबारबाहिरको संसार नियाल्न जान्छन् । यता यशोधराको पर्खाइको छट्पटी । उता सिद्धार्थले बाहिर संसारको सत्य थाहा पाएर भएको छट्पटीले, सँगसँगै आँधीको नृत्य देखाउन थाल्छ । निकै पर्खेपछि दरबार फर्केका पतिको अनुहारमा बादलहरूको जुलुस देख्छिन् यशोधरा । हृदय सोहोरेर सुनाउन मन लागेको खबर आफैं मुर्झाउँछ । दुई प्रेमी भेट हुँदा मन्द रापले न्यायो हुँदैन वातावरण । ओसिलो हुन्छ । अचानक फेरिएको राजकुमारको मुड र चिसो भाव । यशोधरालाई सह्य हुँदैन । कारण खोज्छिन् । प्रश्न गर्छिन् । दुई जनाको वादविवाद चल्छ । निकै बेरमा विवादको पारो सानो हुन्छ ।


कुन मेसोमा उनले खबर सुनाउँछिन् । यशोधराको पेटमा आएको आफ्नो भ्रूणको खबरले राजकुमारको मुहार उज्यालो हुन्छ । माहोल शान्त र प्रेमिल बन्छ । एकातिर खुसी अर्कोतिर मनको अशान्ति । राजकुमार दोसाँधमा पर्छन् । तर अब राजकुमारको मनमा चलेको आँधी रोकिने छाँट देखिँदैन । दुई जीउकी यशोधराको मनमा यो आँधीको बाछिटाले हानिरहन्छ । त्रस्त बनाइरहन्छ । एउटा अनिश्चितताको कालो बादलले उनको मुहारको उज्यालो हरेर लैजान्छ ।

सत्यसँगको सामना
भय र त्रासमा नै उनको गर्भावस्था बितेर सकिन्छ । यदि राजकुमारले छोडेर जाने मुड बनाएको छ भने मलाई जानकारी हुनैपर्छ भन्ने उनको हठ हुन्छ । हरपल त्रसित अवस्थामा रहँदारहँदा उनी निकै कमजोर बनिसकेकी हुन्छिन् । दरबारका सेवकहरूका अगाडि आफ्ना श्रीमान्ले देखाएको चिसो व्यवहारले लज्जित बनाएको हुन्छ उनलाई । लज्जा र डरको मिश्रणमा उनको मस्तिष्क हल्लिएको हुन्छ । सिद्धार्थ उनीसँग परपर हुन थालिसकेका हुन्छन् । पेटमा हुर्कंदै गरेको बच्चा हुन्छ । आँखैअगाडि श्रीमान् हुन्छन् । सँगै हुन्छ भयानक एक्लोपन । उनलाई जीवनमा आउँदै गरेको बच्चाप्रतिको मोहभंग हुँदै जान्छ । जीवनको सबैभन्दा उत्तम मानिएको आइमाईको यो क्षणमा यति गहिरो रिक्तता उनले महसुस गरिन् । यशोधराको रिक्तताले इतिहासमा नपुरिने एक खाल्डो बनाएर जान्छ । बोधिसत्त्वको प्रकाशपुञ्जहरूले तिर्न नसक्ने ऋण लाएर जान्छ ।


बच्चा जन्मने समय आउँछ । यशोधरा अतिशय पीडासँग जुध्छिन् । उनको मन पतिले छोड्न सक्ने सम्भावित त्रासले चिरिन्छ । उनको शरीर आउँदै गरेको बच्चाले चिरिन्छ । मनमा भयको आहल, जमिनमा रगतको आहल । राजकुमार पितासँग भन्दै गरेका हुन्छन्, ‘म दरबारमा रहन सक्दिनँ । सत्यको खोजीमा जान्छु ।’ पति अलौकिक सत्यको खोजीको मुडमा रहेकै बेला यशोधराले लौकिक सत्यको सामना गरिरहेकी हुन्छिन् । शरीर र हृदयले एकैपल्ट छाम्दै गरेकी हुन्छिन् जीवनको यथार्थ । पीडाले धर्ती पनि काम्दै गर्दा बच्चा जन्मिन्छ । यशोधराको जीवन सुरक्षित भएपछि राजा, राजकुमार र दरबार शान्तिमा सुस्ताउँछ । कमजोर देहकी यशोधरालाई यही रात एक भयानक सत्यले पर्खेर बसेको हुन्छ । राजकुमार उनलाई एक घनीभूत पीडाको पोखरीमा डुबाएर नफर्किने गरी जान्छन् । यसपछिका एक–एक पल एक युगझैं भएर उभिन्छ यशोधराको सामुन्ने । एउटा पहाड छिचोल्छिन् अर्को उभिन्छ, त्यसपछि फेरि अर्को ।


सुसारे र सुविधाले भरिएको वैभवशाली दरबारमा यशोधरा केवल रित्ता पलहरूको साक्षी बस्छिन् । पर्खालभित्र कैद भएको जीवनले वृद्ध बाबुआमाको न्यानो स्पर्श पनि पाउँदैन । बल गरेर बिरामी आमा उनलाई भेट्न आउँछिन् । लगत्तै आमाको पनि मृत्यु हुन्छ । नाबालक छोराको अनुहारसमेत हेर्न मन नलाग्ने गरी दिक्दार हुन्छिन् यशोधरा । ममताको संसारमा स्वर्णिम मानिएको यो पलमा उनले झेलेको विक्षिप्तताको लेखाजोखा बोधिसत्त्वको चर्चाको कतिऔं धारामा हराएको छ । यशोधरासँग जति प्रश्न छन्, त्यसलाई दस गुना बनाएर एउटा सिंगो युग नाजवाफ उभिएको छ । प्रश्नको उत्तर युगयुगले दिन सक्दैन । यशोधराको त्यागको मान पनि राख्न सक्दैन ? उकुसमुकुस छट्पटीको आगोमा पोलिएकी हुन्छिन् यशोधरा शिसुको जन्म पछि । एक दिन बल गरेर निस्कन्छिन् पर्खालको बन्धन तोडेर । श्रीमती गुमाएर एक्लै परेका बाबुलाई भेटिन् । आफूजस्तै एक्लो परेका बिमार बाबुका कामिरहेका हातहरूमा सत्यको दर्शन गर्छिन् । दिवंगत आमाले छोडेको चिनो, दुर्गाको सानो मूर्तिमा शक्तिको दर्शन गर्छिन् । पितृभेटपछि काखीमा सन्तान च्यापेर फर्कन्छिन् । वृक्षको पिंधमा थचक्क बस्छिन् ।

एक्लोपन र असुरक्षाले त्रस्त सुत्केरी आमा यशोधरा, आफू र सन्तानको रक्षाका लागि रूखसँग याचना गर्छिन् । उनको एक्लोपनको फाइदा लिँंदै राजा शुद्धोदनको भतिज देवदत्त आइपुग्छ उनको देहमा दाह्रा गाड्न । राजकुमार हिँडेपछि दरबारको शक्ति र यशोधराको देह अब उसको दाउमा हुन्छ । सुत्केरी यशोधरामाथि ऊ जाइलाग्न थाल्छ । यशोधरा भएभरको बलले प्रतिकार गर्छिन् । उनकी सासू महापजातिको साथ पनि पाउँछिन् । देवदत्तले धुलाइ भेट्छ र दफा हुन्छ । यशोधराको सत्य, बिरामी बाबुको थर्थराएको हातमा कामिरहेको थियो । सुरक्षाका लागि याचना गर्दै गर्दा कम्पन भएको धर्तीमा हल्लिरहेको थियो । देवदत्तले झम्टिरहेको उनको देहमा काँपिरहेको थियो । शरीरको कणकणमा, बाँचिरहेको पलपलमा, एउटा भयानक सत्यको भूकम्प, परकम्प उनको काँधले थामिरहेको थियो । सत्यको खोजीमा पर्खाल नाघ्न उनलाई सम्भव थिएन । असरल्ल छरिएका जिम्मेवारीहरू उठाउनु थियो । परिस्थितिले गलाएको देह जगाउनु थियो । उनी पर्खालभित्र कैद थिइन् । पलपलमा उभिएको थियो एक कठोर सत्य ।


राजा शुद्धोधनको अविरल आग्रहपछि एक दिन सिद्धार्थ फर्कन्छन् दरबारमा । गौतम बुद्ध बनेर । दरबारमा हल्लीखल्ली र अलौकिक खुसियाली छाउँछ । सबै उनको दर्शनमा लामबद्ध हुन्छन् । झ्यालबाट आफ्ना पतिको दर्शन निहार्छिन् यशोधरा । पतिले छोडेपछिको ज्यानमारा एक्लोपनलाई उनले जितिन् । एक्लो अस्तित्वमा उभिइन् । यसैमा बानी पारिन् । उनको जीवनको सत्य फेरियो । उनले आफूलाई विधवाको रूपमा स्विकारिन् । फेरि अचानक श्रीमान् उनको आँगनमा आइपुगे एक साधुको भेषमा । एक अवस्थाबाट अर्को अवस्थामा तयार हुनै नपाई समय परीक्षा लिएर उभियो उनको सामु । अब उनको आँखै अगाडि, माया गरेको असाध्यै मन पराएको मानिस थियो सन्तको रूपमा । उसैलाई तटस्थ भावले हेर्नु कसरी । यो परीक्षामा उत्तीर्ण हुनु कसरी ।


सँगै उभिएको आफ्नो छोरालाई बाबु भनेर चिनाउने वा सन्त ? यो दोधारलाई झेल्नु कसरी । उनले झेलिन् । छोरालाई सबै कुरा भनेर पितृदर्शनका लागि पठाइन् । राजादेखि रंकसम्म उभिए सबै गौतम बुद्धको सामुन्ने । यशोधरा भने हलचल भइनन् । दरबारका एक–एक मानिसका अनुनय–विनयका बाबजुद उनी बुद्धको दर्शनका लागि लाइन बस्न गइनन् । प्रस्टसँगै आफ्नो मनलाई भनिन्, ‘भलै उनले आफूलाई सन्त मानुन् । मेरा लागि उनी कुनै बेला पति थिए । उनीसँग बेखुस छु म । यो थाहा पाऊन् । उनलाई गर्नुपर्ने धेरै प्रश्न छन् मभित्र । यदि उनलाई भेट्न मन भए मेरो ढोकामा हाजिर हुनुपर्छ ।’ दृढ यशोधराको ढोकामा बुद्ध हाजिर हुन्छन् ।उभिएका बुद्धलाई यशोधरा प्रश्न गर्छिन् । जवाफ माग्छिन् । आफूलाई जुन बेला जे मन लाग्छ त्यही निर्णय गर्ने पतिको मनोमानी उनलाई सह्य छैन । नाबालक छोरा र सुत्केरी श्रीमती छाडेर हिँडेका महापुरुषको मनोभाव कस्तो थियो हिँड्ने यो जान्न मन हुन्छ यशोधरालाई । श्रीमान्ले आफ्नो खुशीको मार्गमा हिँडेपछि बँचेखुचेका सबै दिक्दारी स्याहारेर बसेकी यशोधराले सबै प्रश्नको हकदार ठान्छिन् आफूलाई । बुद्ध उभिएर उनको प्रश्नको जवाफ दिइरहन्छन् । आफूहरूलाई छोड्ने बेलामा बुद्धको मन पनि काँपेको थाहा पाएपछि उनको मनको ज्वाला मन्द हुन्छ ।


सामुन्ने उभिएका प्रज्वलित सिद्धार्थ उनका पति थिए नि । यशोधराको मनमा आकर्षण पनि पैदा हुन्छ । आँखै सामुन्ने उभिएका पतिलाई अँगाल्न मन हुन्छ । सक्दिनन् । चाहनाहरूको परीक्षामा फेरि उनीसँग विजय माग गर्छ समयले । झ्यालबाट आकाशमा हेर्छिन् । आफ्नो पछाडि उभिएका पतिको झंकारलाई हृदयमा भर्छिन् । आकाशमा खेलिरहेका बादलहरूको लुकामारीमा आफ्नो जोडी तैरँदै गरेको कल्पना गर्छिन् । बाँकी संसारले यशोधराले बुद्धलाई वासनाको वशमा पार्न लागेको आरोप लगाउँछन् । उनको मुलायम माया बुद्धलाई पनि पाशो लाग्छ । माया मोह र चाहनाको मुक्तिमा हिँडेकी नारी थिइनन् यशोधरा । देहभरि समेटिएको थियो उनको चाहना । कसरी लुकाइन सात वर्षसम्म । कसरी गरिन् चाहनासँग युद्ध । कसैले किन राखेन हिसाब । किन लगायो उल्टो बात । के यशोधराले सहेको लाञ्छनाको छायामा बुद्धको प्रकाश खुलेको थियो । यतिले पुगेन आफ्नौ काखमा रमाउँदै गरेको सन्तान पनि अब उनीबाट मागिन्छ । एक्लोपनबाट निस्केर उनी राहुलसँग रमाउन थालेकी थिइन् । आमा छोराको इन्द्रेणी पलहरू मनको फ्रेममा कैद गर्दै थिइन् । उनको भन्नु केवल राहुल थिए । फगत एक साथी । उनको निर्विकल्प साथलाई बुद्ध लैजाँदै थिए । मौसमभन्दा तीव्र गतिमा बद्लिएका थिए जीवनका परिस्थिति एकपछि अर्को । सत्यलाई योभन्दा नजिकबाट छाम्ने कुनै अर्को तरिका हुन्छ र ? यशोधराले पिएको अपमान, एक्लोपन, असुरक्षा, भयको के हिसाब । पलपल बोध गरेर बाँचेका क्षणहरूबाट निहारेको सत्यको के हिसाब ।

प्रदीप्त यशोधरा
यशोधराको जीवनमा सबैभन्दा प्रभाव दिने महिला थिए उनकी आमा र सासू महापजापति । आमाको तार्किक र निर्भय स्वभाव उनलाई प्रिय थियो । सासूको अविचलित व्यक्तित्व । यशोधराको नाबालक छोराको नाम राख्ने दिन हुन्छ । पण्डितले भन्छन् राहुल । अँध्यारो हुन्छ यशोधराको मुहार । उनले पण्डितसँग यो नाम मन परेन भन्छिन् । यही बेला राजा शुद्धोधनले लिली फूलको व्याख्या गर्छन् । शुद्धोधनले लिली फूलको विशेषता बताउँदै राहुल नाम किन विशेष हुन सक्छ भनेर सम्झाउँछन् । ‘लिली त्यस्तो फूल हो जो सूर्यको प्रकाशबिना नै फक्रन्छ । सबै फूललाई सूर्यको तेज अनिवार्य हुँदैन,’ भन्छन् उनी । उनकै छायामा हराएकी महापजापति ठ्याक्कै लिली फूलको प्रतीकझैं लाग्छ । श्रीमान्को बेवास्ताको ओसिलो छायामा उनी फक्रिरहन्छिन् । उनीसँग आफ्नै अस्तित्व छ । राजाको अस्तित्वसँग नजोडिएरै उनी पूर्ण छन् । तृप्त प्रतीत हुन्छिन् । न सन्तान, न पतिको प्रेम न त शक्तिको तातो केही देखिन्न उनको समीपमा । न गुनासो न विचलन, उनी ब्रह्माण्डमा आफ्नै अस्तित्वमा लीन छन् । दरबारको कर्तव्यपछि ज्ञान प्राप्तिको राजमार्गमा हिँड्छिन् ।


राज्यका अरू महिलाहरूको उनले नै गर्छिन् नेतृत्व । ‘किन महिलाले निर्वाणको बाटोमा हिँड्न सक्दैनन्,’ बुद्धलाई प्रश्न गर्नका लागि उनीसँग तर्क छ तयार । महापजापतिको तर्क र शक्ति यशोधराको लागि ऊर्जा बन्छ । आफूले नसनसमा बाँचेको जीवनको नाच छोडेर उनीहरू एकै दरबारमा कैद भएका हुन्छन् । सारा नियम र पावन्दीको बीचमा उनीहरू मनको पन्छी वेग हान्छन् । एक साझा संसार छ सासू–बुहारीको । उस्तै छ भुक्तमानी भोगाइ । बाँधिएको छ माया । महापजापति शान्त र तटस्थ महिला थिइन् । समयले जुन बेला जे माग्यो त्यसकै लागि हाजिर । कर्कलोको पातमा तैरिएको पानी जस्तै सम्बन्ध र शक्तिसँग टाँसिएरै पनि अलग । कसैसँग कुनै अपेक्षा थिएन । यसकारण उनको अनुहारमा बादल थिएन । सेता कपालहरूमा झल्कन्थ्यो दिव्यरूप । जब उनी टकटक हिँड्थिन् यशोधरा रोकिएर हेर्थिन् । राजा शुद्धोधनको छाया हटेपछि झन् खुलेको थियो उनको व्यक्तित्वको आभा । यसको चमकले ऊर्जा र उत्साह भरिदिन्थ्यो यशोधरामा ।


गहिरो नैराश्यमा घोत्लिएकी यशोधरालाई महापजापति सम्झाउँछिन्, ‘आँसु बालकको आँखामा हुन्छ, हुन्छ प्रौढको आँखामा पनि । तर यो सधैं रहन्न । कुनै क्षण सधैं रहन्न ।’ बुद्धत्व प्राप्तिपछि बुद्धले भन्ने गरेको अनित्य बोधको ज्ञान महापजापतिले आफ्नो कर्तव्यकै क्षणहरूमा पहिलाएकी हुन्छिन् । यशोधरालाई यही ज्ञानको झिल्को थमाउँछिन् । यी दुई आइमाई संसारको नजरमा न सन्त थिए न राजा । राजा र सन्तहरूको बुद्धि विवेक र शक्ति अटाउने उनीहरूको आफ्नै ब्रह्माण्ड थियो ।


यशोधराको सत्य उनकै भोगाइको रापमा प्रज्वलित हुन्छ । उनी सत्यको खोजीमा थिइनन् सत्य उनको पाउमा हाजिर थियो । यसोधरा स्वयम् एक सत्य थिइन्।

प्रकाशित : श्रावण १८, २०७६ ११:०३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कबै अर्घ्यालो नथाप्नू !

महाराजको मृत्युपछि रानी, महारानीहरू काठमाडौं फर्किए । भाइभारदारहरू फर्किए । राजकवि र इतिहासकारहरू फर्किए । भजनमण्डली पनि फर्कियो । बाँकी नचनियाँहरू छपरा र आगरा नै फर्किए । खानसामाहरू ग्वालियर फर्किए । तम्बु र सामियानाहरू उखेलिए । रातभरि बल्ने मेनटोलहरू निभाइए । गाउँमा फेरि पुरानै अँध्यारो कायम भयो ।
नयनराज पाण्डे

१. गाउँमा श्री ३ जंगबहादुर आए र आदेश जारी गरे— ‘हे नयाँ मुलुकका रैतिहरू ! अबउपरान्त तिमीहरू हाम्रा अधीन भयाका छौ । इमानदार भईकन मुलुकको नियमकानुन, रीतिथितिको पालना गर्नू ! सधैं हाम्रो आदेश पालन गर्नू ! कबै अर्घ्यालो नथाप्नू ! बाठो भएर कुनै तकसीर नगर्नू ! जो येस बन्देजमा रहैन सो पातकी होला ।’

‘गाउँले जङ्गबहादुरको भाषा बुझेन । तर, उनको डरले गाउँ युगौँदेखि ‘बन्देज’ मा बस्यो । इमानदार भएर मुलुकको नियमकानुन मानिरह्यो । कहिल्यै बाठो भएर मलाई यस्तो चाहियो भनेन, मैले यस्तो किन पाइनँ भनेर ‘अर्घ्यालो थाप्ने’ कुनै कसुर गरेन । सधैँ ‘हैसियत’ मा बसिरह्यो, कहिल्यै ‘पातकी’ भएन ।’ मलाई मरिसकेको शिवरामले यसै भनेको थियो ।

२.
शिवरामको आत्मा एउटा जोगीको शरीरभित्र प्रवेश गरेको थियो र मलाई बताउँदै थियो आफ्नो रामकहानी ।‘मेरो मिरतु भएको त सालभर भन्दा ज्यादा भैसक्यो । सबले आफ्नै हातले माटी दिएर मेरो सदगत गरेका थिए । परसपुरको बाभन आएर मेरो सराद पनि गरिदिएको थियो । गाउँका कुकुर, गाई, कौवा, कमिला र देवता सबले भोजन गरेका थिए । बाभनहरूले त पत्तल चाट्दै शिवराम पितर भयो, सुरगलोगमा गयो भनेका थिए । तर, आज गाउँका सब भोंसडीहरू मेरो आत्मा स्कुलको कोठाकोठामा भट्किरहेको छ भन्छन् । सबले मेरो बदनाम गरिरहेछन् ।’

मैले सोधें, ‘उसो भए गाउँलेहरूले झूटो बोलेका हुन् त ?’

जीउभरि खरानी धसेको, जगल्टाको जुरो बनाएको, गलामा अनेकथरी माला लगाएको जोगीको मुखबाट शिवराम बोल्न थाल्यो ।
‘उनीहरूको कुरा पूरै नभए पनि आधा गलत हो । किनभने मेरो आत्मा त स्कुलको बाहिरबाहिर भट्किरहेछ । भित्र पस्न त मेरो आत्मा पनि डराउँछ ।’
‘किन डराउँछ ?’
‘स्कुल भित्रबाट अहिले पनि मलाई महाट्टरहरूले आदेश दिइरहेजस्तो लाग्छ । मानौं सबै भनिरहेछन्, ‘ए शिवराम, अर्घ्यालो
नथाप् ! बढ्ता बाठो भएर तकसीर नगर् ! जो येस बन्देजमा रहैन सो पातकी होला ।’ म त्यो आवाज केही पनि बुझ्दिनँ । त्यसमा मेरो भाषा छैन । तर, मलाई ती आवाजहरूसित बहुत डर लाग्छ । त्यसैले स्कुलभित्र म पस्नै सक्दिनँ ।’
शिवरामको आत्माले बोलेको कुरा कति सत्य हो, मलाई थाहा छैन । तर, उसको कुराले मलाई उसको जीवन–कहानीप्रति आकर्षित गरेका थियो । मैले सोधेँ, ‘शिवराम, तिम्रो गाउँको नाम के हो ?’

३.
यहाँ फल्ने धानका नाम थिए । यहाँ उभिएका रूखबिरुवा र उम्रिएका पातपतिंगरका नाम थिए । यहाँका खेत, खलिहान र चरनका नाम थिए । यहाँका बालीनाली र ती बालीनाली सखाप पारिदिने कीरा–फट्याङ्ग्राहरूका नाम थिए । यहाँ उम्रिने सागपात र फलफूलका नाम थिए । यहाँ पालिएका चौपायाहरूका नाम थिए । यहाँ उड्ने चराहरूका नाम थिए । यहाँ बग्ने कुला, खोला र खोल्साहरूका नाम थिए । यहाँ मान्छे र गाईभैंसी एकै ठाउँमा नुहाउने तलाउ र गडाहाहरूका नाम थिए । यहाँका अदृश्य भूतप्रेत, डाकिनीसाकिनीका पनि नाम थिए । तर, यो गाउँको नाम थिएन र नाम राख्ने उत्साह पनि थिएन कसैमा । भन्थे, ‘गाउँको नाम चैनपुर्वा वा आनन्दगढ राख्दैमा यहाँ सुखचैन भैहाल्ने होइन ! हाम्रो लागि त चौसठ घडी नै अशुभ र बाह्रै महिना खरमास ।’
एक दिन गाउँमा काखीमा बहीखाता च्यापेर पटबारी आए । भने, ‘आज म असुली र उगाही गर्न आएको होइन । महाराजको आदेश सुनाउन आएको हुँ ।’


उनले पहाडी कागजमा लेखिएको एउटा आदेश पढेर गाउँलेहरूलाई सुनाए—‘हामी श्री ३ महाराज आफ्ना महारानी र रानीहरूका साथ नेपालबाट मधेसमा सिकार खेल्न आइबक्सँदै छौं । तिमी मदिसेहरू हामी नेपालका महाराज, महारानी र अरू रानीको सेवाशुश्रूषाका लागि तन, मन र धनले तयार भएर बस्नू ! हामी र हाम्रा रानी महारानीलाई प्रसन्न पार्नू !’


पूर्वनिर्धारित समयमै महाराज आफ्नी पटरानी, आधा दर्जन ल्याइते रानी, राजकुमार, राजकुमारी, तिनका धाई र सुसारेहरूसहित सिकार खेल्न आए । उनीसँगै गोलीगट्ठा र हतियारसहितको पल्टन पनि आयो । महाराजका विश्वास प्राप्त भाइभारदारहरू पनि आए । गाउँनजिकै विशाल र भव्य शिविर खडा भयो ।

त्यो जाडोको महिना थियो । कति दिनदेखि लगातार पुरवाई चलिरहेको थियो । तोरी खेतमा कीरा लाग्न थालेकाले किसानहरू दुःखी थिए । कञ्चटमा अफिम र चुनको लेप लगाएर रुघा र चिसोसित जोगिने प्रयासमा गर्दागर्दै पनि कतिपय बूढाबूढीका छातीबाट बेसुरको बाँसुरी बजेजस्तो आवाज आउन थालेको थियो । गाउँलेहरूले दाउरा बालेर त ताप्थे । तर, छाती ताते ढाड चिसो, ढाड ताते छाती चिसो हुन्थ्यो । मुसाले टोकेर दस ठाउँमा प्वाल पारिदिएको पातलो कथरीबाट छिरेको जाडो हाडहाडसम्म पसेर रातभरि निदाउनै दिन्नथ्यो । जोर्नीहरू अकडिन्थे । शब्दहरू उच्चार गर्न गाह्रो हुन्थ्यो । जब रातमा सन्नाटा छाउँथ्यो, घर रुँगेर बसेका जहानहरू सीमापारि लखनउ, कानपुर या दिल्लीमा मजदुरी गर्न गएका आफ्ना खसमहरूलाई सम्झँदै चिसोले जमेका शब्दहरूलाई बिस्तारैबिस्तारै फुटाउँदै आफ्नो दुखेसो गीत बनाएर पोख्थे ।
खसम बिन जाडा नजइहै हो रामा
खसम बिन जाडा नजइहै,
खसम मोरे होते तो गोदिया मे सोते
असर न करत यी जाडा,
खसम बिन जाडा नजइहै हो रामा ।।

४.
मैले शिवरामसित उसको गाउँको नाम सोधेको थिएँ । तर, उसले गाउँको इतिहास बताइरहेको थियो । उसको मृत्यु र उसले सुनाइरहेको इतिहासबीच के सम्बन्ध हुन सक्छ भन्ने मैले पहिल्याउन सकेको थिइनँ । तर, इतिहासकै जगमा उभिएर वर्तमानको निर्माण हुन्छ र त्यसैले भविष्यको कहानी पनि बताउँछ भन्ने चेत भने थियो मलाई ।
शिवराम कसरी मर्‍यो भन्नेबारेमा गाउँमा अनेक किसिमका कथाहरू प्रचलित थिए । कोही भन्थे, ‘पढ्न नसकेपछि शिवरामले स्कुलको दिवालमा आफ्नो शिर फोड्यो ।’
अर्कोथरीले भन्थ्यो, ‘किताब पढ्दापढ्दै उसलाई मिरगी भयो । उसको मुखबाट फिँज आउन थाल्यो । देहीं तिरपट हुन थाल्यो । जुता सुँघाएको भए ऊ जुरतै ठीक भैहाल्थ्यो । तर, कसैले उसको मदत गरेन । ऊ त्यहीँ तडपीतडपी मरिगयो ।’
अझ अर्कोथरीको अर्को धारणा थियो, ‘स्कुल बसेको ठाउँमा पहिलादेखि नै एउटा मुर्कट्टाको साया थियो । त्यसैले शिवरामलाई खुदकुसी गर्न उक्सायो ।’
मैले मरिसकेको शिवरामसितै सोधेँ, ‘तिम्रो मृत्युबारे अनेक हल्लाहरू चलेका छन् । तिमी नै भन शिवराम, तिमी कसरी मर्‍यौ ?’
‘मेरो मिरतुको बहुतै दर्दनाक कहानी छ । तर, मेरो मिरतुको कहानी त उहिल्यै तयार भएको थियो, जब महाराजा हाम्रो गाउँमा आएका थिए ।’
योचाहिँ अचम्मैको कुरा भनेको थियो शिवरामले । के कसैको मृत्युको पटकथा दशकौंअघि नै तयार भएको हुन सक्छ ?
मैले प्रश्न त सोधेको थिइनँ । तर, शिवरामको आत्मा बोल्यो, ‘गरिबहरूको इतिहास बहुत लम्बा हुन्छ ।’
शिवरामले यस्तो भनिसकेपछि मैले त्यो इतिहास–कथाको बाँकी अध्याय किन नसुन्नु ?

५.
श्री ३ महाराज दिनभरि हात्तीमा चढेर जंगलमा सिकार खेल्थे । राति भने यही गाउँसँगै जोडिएको पर्ती मैदानमा सामियाना गाडेर बनाइएका विलासी विश्रामगृहमा ‘सुकला’ हुन आउँथे ।
अनेक तम्बु र सामियानाले सुसज्जित त्यो पूरा इलाकालाई तारबार र कनातले घेरेर राखिएको थियो । सर्वसाधारणलाई त्यहाँ प्रवेश वर्जित थियो । बेलाबेलामा सैनिकहरू गाउँमै आएर उर्दी सुनाउँथे, ‘ए मदिसेहरू, महाराज राज भइबक्सिएको ठाउँतिर हेर्दा पनि नहेर्नू ! नत्र तिमीहरूलाई गाथगादी ताकेको मुद्दा लाग्ला । तिमीहरूको सर्वस्व होला ।’

यसरी गाउँभित्रै एउटा दसगजा तयार भएको थियो । उता पहाडिया, यता मधेसी । उता मालिक, यता रैयत । उता सुकिलामुकिला, यता ‘अलिफ नङ्गा’ । उता आवाज भएका वाचाल प्राणी, यता बोली गुमाएका निसद्द । उता बलियाबाङ्गा, यता निबर । उता सभ्य नगरहा, यता असभ्य देहाती ।
इतिहास–कथा सुनाइरहेको शिवरामको आत्माले बीचमा झस्काउँदै भन्यो, ‘कुनै तारबार नलागे पनि हाम्रो गाउँमा सधैं एउटा अदृश्य दसगजा बनिरह्यो । त्यो दसगजा हिजो पनि थियो, आज पनि कायम छ ।’

शिविरलाई झलमल्ल उज्यालो पार्न काठका खम्बाहरू गाडेर त्यसको टुप्पोमा मेनटोल झुन्ड्याइएको थियो । त्यो उज्यालो गाउँसम्मै आइपुग्थ्यो र राति पनि गाउँमा सूर्य उदाएजस्तै झलमल्ल हुन्थ्यो । बिहानसम्मै धपक्कै उज्यालो हुने भएकाले गाउँभरिका भालेले बास्ने समय बिर्सेका थिए ।

सामियानाभित्रै स्नान कक्ष बनाइएको हुन्थ्यो । सुसारेहरूले त्यहीं महाराज र रानीहरूलाई गुलाबजल मिसिएको पानीले स्नान गराइदिन्थे । लघुशंका र दीर्घशंकाका लागि केही सुसारेहरू चाँदीको कोपरा लिएर उभिएका हुन्थे । एउटा सेवक हरबखत खमिर मिसाएको वास्नादार तम्बाखु भरिएको चाँदीको हुक्का लिएर उभिइरहन्थ्यो । रानी–महारानीहरूका लागि लाखका हरिया राता चुराहरू बनाउन जयपुरबाट लखेरहरू ल्याइएका थिए । मांसाहारी भोजन पकाउन ग्वालियरका राजाले आफ्नो दरबारका सिपालु खानसामा नै पठाइदिएका थिए । शिविरभित्रका गतिविधि जति नै गोप्य राखिए पनि हावामै बग्दैबग्दै दुई–चार रोचक खबर त गाउँसम्म आई नै हाल्थ्यो ।
‘महाराज र उनकी रानीहरूको मन बहलाउन नखलउ (लखनउ) बाट नौटङ्की र तमासा आएको छ रे । एक दर्जन नचनियाँहरू पनि छन् ।’
यस्तै एउटा किस्सा फेरि बाहिर आयो ।

यो गाउँकी एउटी नचनियाँ आगरा र छपराबाट आएका नचनियाँभन्दा पनि सुन्दर थिइन् । नाच देखाउन उनलाई पनि शिविरभित्र लगिएको थियो । उनको देह त सिमलको रुवाजस्तै नरम र बाँसको फट्टीजस्तै लचकदार थियो । उनको हेराइ कटारीजस्तै धारदार थियो । त्यसमाथि उनले आँखामा काबुली सुरमा पनि लगाउँथिन् । उनले आफ्नो पातलो कम्मरलाई पानीको छालझैं हल्लाएर ठुमका लगाउँदा महाराजको पनि मुटु हक्क हुन्थ्यो र नसानसामा वेगले रगत बग्न थाल्थ्यो । इन्द्रियहरू छटपटाउन थाल्थे ।

एक दिन महाराजले ती नचनियाँलाई आफ्नो सामियानाभित्र बोलाए । महाराजले पनि आफ्नो बालिष्ठकै छेउमा बक्सिस दिने असर्फीले भरिएको जरीवाला सुर्के थैली राखेका थिए । नचनियाँलाई महाराजको अनुहारतिर हेर्ने अनुमति थिएन । उनी रंगीन र बुट्टेदार जोधपुरी जुत्ताले सजिएको महाराजको पाउतिर हेरिरहेकी थिइन् । महाराजले आफ्नो सुरुवालको इजार खुकुलो पार्दै सोधे, ‘के चाहिन्छ तँलाई ?’

उनले महाराजका पाउतिर हेर्दै अदबसाथ भनिन्, ‘महाराज, मलाई असर्फीको थैली चाहिँदैन । हजुरको गलामा रहेको मोतीको त्यो किमती माला पनि चाहिँदैन । मलाई सुनको पाउजू र चाँदीको हसुली पनि चाहिन्न । म यो गाउँकी लड्की हुँ । मैले मेरो मागमा खसमको नामको सेनुर र लिलारमा उसैको मायाले भरिएको टिकुली लगाएकी छु । महाराज, मलाई बेआबरु नगरिदिनुस् । मेरो इज्जत बक्स होस् ।’
महाराजले उनको याचना सुनेनन् ।
अस्मिता गुमाएकी नचनियाँ रातभरि रोइरहिन् । तर, उनको आवाज सामियानाबाट बाहिर निस्कन पाएन ।

६.
‘त्यो जमानामा जुन ठाउँमा महाराजाको सामियाना गाडिएको थियो र जुन ठाउँमा नचनियाँहरूको नाचगान चल्थ्यो, पछि त्यही ठाउँमा हाम्रो स्कुल खुलेको थियो ।’
यसरी दुई असम्बद्धजस्तो लाग्ने कहानीलाई शिवरामले एक ठाउँमा जोड्ने प्रयास गरिरहेको थियो । मलाई शिवरामको कहानीप्रति उत्सुकता थियो र उसले सुनाइरहेको इतिहास–कथाप्रति चासो पनि थियो ।
स्कुल खुलेको दिन गाउँलेहरूले ढोल, मंजिरा र करताल बजाएर उत्सव मनाए । विधाकी देवी सरस्वतीको वन्दनामा रातभरि जै जै जै सुरसुती मात भवानी, दिजो ग्यान सुरसुती मात भवानी भन्दै भजन कीर्तन पनि गरे । तर, स्कुल खुलेकोमा अगलबगलको गाउँमा भने कसैलाई पनि चित्त बुझेको थिएन । उनीहरूले भन्थे, ‘पढेर के हुन्छ ? पढतम भी मरतम, न पढतम भी मरतम । मर्ने नै हो भने पढाइगिरी गरेर के काम ?’
तर, यो गाउँका बूढापुरानाहरूले बिरादरी र पन्चैतीको बैठकमा सुझबुझवाला निर्णय गरे र एक स्वरमा भने, ‘अक्षर नचिनेर, गिन्ती, पहाडा, पौवा, अद्धा, पौना, सवाया, ड्योढा नआएर हामीले दुःख पायौं । हाम्रा लागि सधैं एक एकान सौ भयो । साँझ बिहानको हातमुख जोर्ने जुगाडमै हाम्रो जिन्नगी जाया गयो । आफूले लिएको रिनको साँवा र ब्याजको पनि हिसाब गर्न आएन हामीलाई । अब हामीले आफ्ना छोराछोरीलाई पढाउनुपर्छ । कम से कम यिनले आफ्नो बापदादाले लिएको उधारीको तमन्सुख त पढ्न सकुन् । आफूलाई ठग्नेहरूसित आफ्नो हिसाबकिताब त माग्न सकुन् ।’
गाउँका हरेक बुजुर्गहरूलाई थाहा थियो, उनीहरूले पढ्न लेख्न जानेको भए यो गाउँको इतिहास अर्कै हुने थियो । यहाँका मान्छेहरूको अहिले पनि यसरी उपेक्षित र अपहेलित भएर बस्नुपर्ने थिएन ।

७.
एक दिन सिकारबाट शिविरमा फर्केका महाराजका सामु सरकारी इतिहासकार र शाही कविले शिर निहुराएर र हात जोडेर अनुरोध गरे, ‘सरकार ! हजुरले भ्रमण गरिबक्सेको यो गाउँको नाम भएन भने हामीले लेख्ने हजुरको जीवनी र भजन अपूर्ण र अप्रमाणित हुन्छ ।’
महाराजलाई कुरो उचित लाग्यो । उनले तत्काल एउटा नामकरण समिति गठन गरे । केही दिनमै समितिले यस्तो रिपोर्ट तयार पार्‍यो—
श्रीश्रीश्री महाराजकी जयजयजय । सरकार ! यो गाउँमा चोटपटक लाग्दा घाउमा ओखती हैन, धूलो लगाउने मूर्खहरू बस्छन् । यिनीहरू बिरामी हुँदा दूध र फलफूल पनि खाँदैनन् । यिनीहरू हरिकंगाल छन् । यिनीहरूसित चुनदाम पनि हुँदैन । त्यसैले लुगा सिउने सुचीकारले यिनीहरूका कमिज या पाइजामामा खल्ती सिउनै मान्दैन । यिनीहरूलाई आफ्नो राजाको नाम पनि थाहा छैन । यिनीहरूको भाषा पनि ठीक छैन । नुनलाई लोन, नीलकण्ठलाई लीलकण्ठ, निधारलाई लिलार र लखनउलाई नखलउ भन्छन् । एउटा शिवालय पनि स्थापना नगर्ने अधर्मीहरू बस्छन्् यो गाउँमा । यिनीहरू खाना खानुअघि देउताको नाम स्मरण गर्दैनन् । मन्त्रोच्चारणसहित भूमिमा जल र भोजन अर्पित गरेर औसानी हाल्दैनन् र आचमन पनि गर्दैनन् । लगाइरहेको लुगाले नै आफ्नो पसिना पुछ्ने नीच मनुवाहरू बस्छन् यो गाउँमा । त्यसैले यो गाउँको नाम नीचगाउँ राख्नु नै उचित हुन्छ । महाराज, जो हुकुम, जो निगाह !’
त्यसपछि कालिजको भुटुवासँग ब्रितानी सोमरस खाँदै महाराजले दुर्गा भवानीको छापसहितको लालमोहर जारी गरिदिए । लालमोहरमा अन्तिममा लेखियो, ‘अबउपरान्त नीचगाउँका कुनै रैतीले यस गाउँको नामकरणका विषयमा अर्घ्यालो नथाप्नू । बाठो भएर कुनै तकसीर नगर्नू । जो येस बन्देजमा रहैन सो पातकी होला ।’

८.
स्कुल खुल्ने भएपछि शिवरामको बप्पाले आफ्नी जहानसित खुसी हुँदै भने, ‘हामीले त पढ्न पाएनौं पाएनौं । हाम्रा छोराछोरीले पढ्न पाए भने यिनीहरूको जिनगानी मजामा बित्ला ।

बिटियाको बियाहमा दाइजो दिनु नपर्ला । एब्बीसिड्डी पढेर अङ्ग्रेजी बोली पनि बुझ्लान् । बेटुवाले सरकारी आपिसमा साहिबीवाला नोकरी पनि पाउला ।’
स्कुल जान पाउने भएपछि शिवराम पनि खुसी भयो । उसकी बैनी मिठी पनि खुसी भई । उनीहरूलाई स्कुलले किताबहरू पनि निःशुल्क दियो । किताब राख्ने बाक्लो कपडाको बकलवाला ब्याग पनि दियो । लेसवाला छालाका जुत्ताहरू पनि दियो । स्कुल जाने अघिल्लो दिन नै बप्पाले दुवै जनाको लागि काठको एक हातको पटरालाई रन्दाले चिल्लो बनाएर लेख्ने पाटी बनाइदिए । टर्चलाइटका पावर सकिएका ब्याट्रीहरू फोडेर कार्बन जम्मा गरे । त्यही कार्बन दलेर पाटीलाई कालो पनि बनाइदिए । अम्माले नर्कट ताछेर कलम बनाइदिइन् । सानो बुतकामा सेतो कमेट घोलेर बनाएको मसी पनि भरिदिइन् ।
पयरभन्दा ठूलो जुत्ता लगाएर, काखीमा पाटी च्यापेर, हातमा नर्कटको कलम समातेर, बकलवाला स्कुल ब्यागमा किताबहरूसँगै सेतो खडिया र बुतका पनि बोकेर मिठी र शिवराम स्कुल गए । उनीहरूसँगै गाउँका अरू केटाकेटीहरू पनि स्कुल गए । भोलिपल्टदेखि स्कुलबाट फर्किँदा उनीहरूले के के न जानेजस्तै गरी फुर्केर गाउन थाले—‘वान टू थिरी, चवन्नी गिरी, लमकन्ना पाइस्, पकौडा खाइस् ।’
मिठी केही दिन स्कुल गई । वान टू थिरीवाला गीत त उसले पनि जानी । तर, त्यसभन्दा बढ्ता केही आएन । मास्टरहरूले पढाएका कुरा रत्तिभर पनि बुझिन । उसलाई कक्षा कोठामा बस्दा हाईहाई आउन थाल्यो । एक दिन घरमा आएर भनी, ‘अब म स्कुल जान्नँ । मेरो भेजामा महाट्टरले बोलेको केही घुस्दैन ।’
शिवरामले भने हरेस खाएन । बप्पाले उसलाई सम्झाए पनि, ‘बेटुवा, केही दिन मेनहत (मेहनत) गरेर पढिस् भने सब समझमा आउँछ । अक्षर अक्षरको मतबल पनि समझमा आउँछ । हाम्रो जिनिगी त घुइरयाजस्तो भयो भयो, अच्छासित पढिस् भने तेरो जिनिगी बन्छ । तँलाई हामीले जस्तो दुःख पाउनु पर्दैन । पछि सरकारी नुकरी पाउँछस् । पढालिखा नौकरिहा बाभनजस्तै ठाँट रवाफ हुन्छ तेरो । सबले परनाम, पैलागी, नमस्कार गर्छन् । केही नभए पनि कुनै स्कुलमा मास्टर हुन पाउँछस् । हरेक महिना तलबमा नयाँ नयाँ नम्मरी नोट पाउँछस् । ठाटसित बस्न पाउँछस् । हामीले जस्तो रूखासुखा खानु पर्दैन ।’
उसले बप्पा र अम्माको कुरा मान्यो । उनीहरूले भनेझैँ आफू एक दिन ठूलो मान्छे बन्नेछु भन्ने नाबालक सपनालाई किताब र कापीमाझ जतनसाथ च्यापेर ऊ स्कुल गइरह्यो ।

९.
सिकारमा आएका महाराज एक रात आफ्नो शयनकक्षमै मृत फेला परे । उनको छातीमा धारिलो कटारी गाडिएको थियो । राजवैद्य र निजी चिकित्सकले उपचार गर्दा गर्दै उनी मरे । गाउँलेहरूले हल्ला सुने— ‘आफ्नो सतित्व गुमेको आक्रोशमा नचनियाँले छातीमा कटारी हानेर महाराजको हत्या गरी ।’
तर, शाही लेखकहरूले भने महाराजको मृत्युको बारेमा यस्तो आख्यान तयार पारे—‘महाराज असाध्यै बहादुर योद्धा र कुशल कुस्तीबाज होइबक्सिन्थ्यो । एक दिन मौसुफ चार–चारवटा बब्बर शेरसित महाराज एक्लै भिडिबक्सियो । जित्न त महाराजले नै जितिबक्सेको थियो । तर, एउटा कुबुद्धिको पापी शेरले घात गरेर महाराजलाई पछाडिबाट आक्रमण गर्‍यो । घाइते अवस्थामा पनि महाराज विचलित होइबक्सिएन । आफ्ना बलिष्ठ हातले पालैपालो चारै शेरका छाती चिरिबक्सियो । शेरको मुटुको रगतले आफ्ना पुर्खाहरूलाई तर्पण दिइबक्सियो र हाँसीहाँसी नश्वर देह त्याग गरेर स्वर्ग प्रस्थान गरिबक्सियो ।’
महाराजको मृत्युपछि रानी, महारानीहरू काठमाडौं फर्किए । भाइभारदारहरू फर्किए । सुसारेहरू पनि फर्किए । राजकवि र इतिहासकारहरू फर्किए । भजनमण्डली पनि फर्कियो । नाचगान बन्द भयो । बाँकी नचनियाँहरू छपरा र आगरा नै फर्किए । खानसामाहरू ग्वालियर फर्किए । तम्बु र सामियानाहरू उखेलिए । रातभरि बल्ने मेनटोलहरू निभाइए ।
गाउँमा फेरि पुरानै अँध्यारो कायम भयो ।
‘त्यो बेलादेखिको यो गाउँको अँध्यारो आजसम्म पनि हटेको छैन ।’
शिवरामको आत्माले बडो गम्भीर कुरा बतायो । मैले प्रश्न सोधेँ, ‘शिवराम तिमीले यति गम्भीर कुरा गर्न कसरी जान्यौ ?’
‘समयले सधैँ लाटो भएर बस्ने अनुमति दिँदैन ।’
अर्को भयानक कुरा गर्‍यो उसले ।

१०.
गाउँमा खुलेको स्कुलभित्र पुस्तकालय पनि थियो । बडेबडे दराजमा खाँदाखाँद किताबहरू थिए । मास्टरले भनेका थिए, ‘यी नेपाली साहित्य, इतिहास, भूगोल र दर्शनशास्त्रका किताब हुन् । राजनीति र अर्थशास्त्रका किताब हुन् । कृषि, विज्ञान र स्वास्थ्यशिक्षाका किताब हुन् ।’
शिवरामले केही बुझेन । बस्, ती किताबहरू हुन् भन्ने मात्र बुझ्यो । त्योभन्दा बढ्ता बुझ्ने आँट पनि थिएन । बस्, आफ्नै मनसित प्रश्न गर्थ्यो— साहित्य भनेको के हो ? इतिहास र भूगोल भनेको के हो ? दर्शनशास्त्र भनेको के हो ? राजनीति र अर्थशास्त्र भनेको के हो ? कृषि भनेको के हो ? विज्ञान भनेको के हो ?
मन मुला पनि उस्तै । प्रश्नको जवाफै दिन्नथ्यो ।
पढ्न नजाने पनि शिवरामलाई किताबहरूले आकर्षित गरेका थिए । त्यसका आवरणहरूले आकर्षित गरेका थिए । उसलाई किताबको वास्ना पनि मन पर्न थालेको थियो । त्यसैले ऊ पुस्तकालयको दराजबाहिरैबाट किताबहरूलाई हेरिरहन्थ्यो ।
एक रात उसले मिठीसित भन्यो पनि, ‘एक दिन म स्कुलमा भएको सबै किताब पढ्छु र ठूलो मान्छे बन्छु । सरकारी जागिर खान्छु र साहेब बन्छु ।’
पुस्ताकालयको दराज खोलेर त्यहाँ भएका किताबलाई हातमा लिने र त्यसका पानाहरू पल्टाउने आँट अझै ऊभित्र पलाएको थिएन । तर, उसले बुझिसकेको थियो, ती उसको जिन्दगी बदल्ने किताबहरू हुन् । ती किताबहरू पढ्न जान्यो भने उसले सरकारी जागिर पाउँछ । हरेक महिना तलबको रूपमा नयाँ नयाँ नम्बरी नोट पाउँछ । हरेक दिन दालभात खान पाउँछ ।
केही महिनामै उसले अलिअलि अक्षर चिन्न थाल्यो ।
एक दिन एक जना जोगी उसको गाउँमा आए र अचम्मको कुरा भने, ‘तेरो स्कुलको पुस्तकालयमा तैंले बुझ्ने एउटा किताब छ । त्यो पढिस् भने तेरो दिमाग अर्कै भैहाल्छ ।’
जोगीको कुरा शिवरामको मनमै गाडियो ।
एक दिन उसले हिम्मत गर्‍यो । जोगीले भनेको किताब खोज्ने निश्चय गर्‍यो । ऊ सुटुक्क पुस्तकालयमा पस्यो र दराज खोल्यो । दराजबाट पालैपालो किताबहरू झिक्यो र पानाहरू पल्टायो । ती उसले बुझ्ने किताबहरू थिएनन् । तर, उसलाई ती किताबहरूले आदेश दिइरहेजस्तो लाग्यो—कबै अर्घ्यालो नथाप्नू ! बाठो भएर कुनै तकसीर नगर्नू ! जो येस बन्देजमा रहैन सो पातकी होला ।

११.
शिवरामको बोली बोल्दाबोल्दा जोगी थाकेका थिए । उनको निधारबाट चिटचिट पसिना आइरहेको थियो । पसिनाले शरीरभरिको खरानी लतपत भएको थियो । शिवरामको आत्मा आफ्नो देहमा प्रवेश गरेपछि सायद उनलाई निकै कष्ट भइरहेको थियो । उनको अनुहार रातोरातो भएको थियो । सास फुलिरहेको रहेको थियो ।
मेरो जिज्ञासा तैपनि शान्त भएको थिएन । शिवरामले पूरा कथा सुनाएको पनि त थिएन । त्यसैले मैले फेरि प्रश्न गरें ।
‘तिमीले किताबको दराज खोलेपछि के कुनै साँप निस्कियो त्यहाँबाट ? कतै त्यसैले डसेको त हैन तिमीलाई ?’
‘हैन, कहानी अर्कै छ । पहिला पूरा त सुन्नुस् हजुर ।’
मैले सुनिरहेँ, उसले भनिरह्यो ।
‘जोगीले भनेको किताब खोज्न मैले अर्को दराज पनि खोलें र त्यहाँबाट अर्को किताब झिकेँ । त्यसको पनि पाना पल्टाएँ । मैले त्यो किताब पनि बुझिनँ । त्यसपछि अर्को, अनि अर्को, अनि अर्को । मैले थुप्रै दराज खोलेँ । थुप्रै किताबका पानाहरू पल्टाएँ । तर, मैले खोजको किताब भेटिनँ । मेरो मन उदास भयो ।’
के त्यही उदासीले मार्‍यो शिवरामलाई ?
मेरो मनमा प्रश्न आयो । तर, मैले त्यसको जवाफ खोजिनँ ।
शिवराम बोलिरहेको थियो, ‘अचानक मैले एउटा दराजको सबैभन्दा माथितिर रहेको एउटा रंगीन किताब देखेँ । हेर्दै लोभलाग्दो । मलाई लाग्यो, सायद मैले बुझ्ने किताब त्यही हो ।’
शिवराम बिस्तारै दराजमा चढ्यो र त्यो किताब झिक्ने प्रयास गर्‍यो । त्यही बखत दराज हल्लियो । ऊ असन्तुलित भयो र जमिनमा खस्यो । ऊमाथि भर्रर दराजका किताबहरू खसे । त्यसपछि अरूअरू दराज पनि हल्लिए । ती दराजका किताबहरू पनि शिवराममाथि खस्न थाले । किताबसँगै दराज पनि खस्न थाले । एउटा ठूलो दराज उसको टाउकामै बजारियो । ऊ बेहोस भएर ढल्यो । ऊमाथि किताबहरू खसिरहे । ऊ किताबैकिताबले पुरियो ।
हतारहतार सर र मिसहरू आए । हेडसर र विद्यालय सञ्चालक समितिका अध्यक्ष पनि आए । ऊमाथि खसेका किताबहरू पन्छाए । तर, त्यतिन्जेल अबेर भइसकेको थियो । उसले नबुझ्ने किताबैकिताबको रासभित्र निसास्सिएर शिवरामको प्राणपखेरु उडिसकेको थियो ।
कति विश्वास थियो उसलाई यो स्कुलप्रति ! त्यसैले त आँखाभरि ठूलो मान्छे बन्ने सपना बोकेर ऊ हरेक दिन स्कुल जान्थ्यो । उसलाई विश्वास थियो, उसको घरको र गाउँको सुखियाली त्यही स्कुलको ढोकाबाट फुत्त निस्किन्छ र उसको घरघरसम्म पस्छ । चाँडै । भोलि, पर्सि या निपर्सिको नयाँ सूर्योदयसँगै ।
त्यस्तो सूर्योदय उसले देख्नै पाएन ।
तर, सबैले देखे, मर्ने बेलामा शिवरामको हातमा एउटा किताब थियो ।
ऊ मरेको केही दिनपछि गाउँमा हल्ला फैलियो, ‘स्कुलमा सिउरामको आत्मा भट्किरहेको छ । राति–राति कोठाभित्र पसेर किताब पढिरहन्छ ।’
अन्ततः गाउँका भद्रभलाद्मीको पञ्चैतीले निष्कर्ष निकाल्यो, ‘अब यो जीउधारी स्कुल भैसक्यो । यसले अरूको पनि बली लिन सक्छ । हामीले आफ्ना बालबच्चालाई यो आदमखोर स्कुलमा पठाउनुहुन्न ।’
‘तर, यसमा मेरो कुनै दोष थिएन । मैले कसैलाई तर्साएकै थिइनँ,’ जोगीको शरीरमा पसेको शिवरामले रुन्चे स्वरमा बोल्यो ।

गाउँका केटाकेटीहरू स्कुल जान छाडे । तिनका किताब, कापी, पाटी र नरकटको कलम चुल्हो बाल्न काम लागे । बुतका बनाएका ससाना सिसी भने केटाकेटीहरूले सिटी बजाउन प्रयोग गर्न थाले । सेतो खडिया उनीहरूले आफ्नै घरका भित्तामा अन्टसन्ट चित्र बनाएर सिध्याए । बकलवाला स्कुल ब्याग गाउँका जनानाहरूले किराना दोकानबाट सौदा ल्याउन प्रयोग गर्न थाले ।
स्कुल सधैंका लागि बन्द भयो ।
एक दिन सरकारी मान्छेहरू आए र स्कुलका दराज, टेबुल, कुर्सी पनि लगे । पुस्तकालयका किताबहरू पनि लगे । स्कुल सुनसान भयो । स्कुलका रित्ता कोठाहरूमा दिनभरि चौपायाहरू बस्न थाले । गाउँभरिका कुकुरले कात्तिक त्यहीं मनाए । बिरालाहरूले त्यहीं गृहस्थी जमाए । मुसाहरूले त्यहींबाट जमिन भित्रभित्रै गाउँसम्म पुग्ने द्रुतमार्ग बनाए र गरिबका डेहरीभित्र जोगाएर राखेका अनाज कुटुकुटु खाइदिन थाले ।
रातिराति भने अगलबगलको गाउँबाट जवानीले मदमस्त भएका लड्कालड्की आएर त्यहाँ रासलीला गर्न थाले । गाउँलेहरूले तिनका छाया देख्थे र भन्थे, ‘स्कुलभित्र सिउरामको आत्मा नाचिरहेछ ।’
‘तर, म त स्कुलबाहिरै छु । श्री ३ जङ्गबहादुरको पालादेखि ।’

१२.
यसरी शिवराम आफैंले मलाई आफ्नो मृत्युको कथा सुनायो र एक छिनपछि जोगीको शरीरबाट निस्कियो । जोगीले एक पटक शरीरलाई जोडले झट्कारे र सहज भए । उनको अनुहारबाट बिस्तारै रातो हरायो । निधारबाट पसिना आउन रोकियो ।
जोगीले वरिपरि उभिएका गाउँलेहरूसित सोधे, ‘कसकसलाई शिवरामको यो कहानीमा विसुवास भयो ? हात उठाऊ ।’
सबैले हात उठाए । तर, म चुप रहेँ । हात पनि उठाइनँ ।
सबै गएपछि जोगी र म बाँकी रह्यौं । मैले जोगीसित सोधें, ‘शिवरामको कहानी सही हो ?’
उनले हाँस्दै भने, ‘कहानी पनि कहीँ सही हुन्छ ?’
यति भनेर उनी आफ्नो झोलीतुम्बी, कमन्डलु र त्रिशूल बोकेर अलखनिरञ्जन भन्दै हिँडे । एकै छिनमा कता अलप भए कता !
म ठिंग उभिइरहें । जोगीले जे भने पनि मलाई थाहा थियो, सबै कहानी गलत हुँदैनन् ।
जोगीको शरीरमा शिवरामको आत्मा प्रवेश गर्नेबित्तिकै मैले सोधेको पहिलो प्रश्न थियो, ‘शिवराम तिमी कहिले मरेको ?’
उसले जवाफ दिएको थियो, ‘म २०७७ सालको भादौ महिनामा मरेको हुँ ।’
जोगी गइसकेपछि पो म झल्याँस्स भएँ र भविष्यको सम्भावनाले आत्तिएँ । विगतजस्तो भयो भयो, अब उसको भविष्य ठीक हुनुपर्छ । म उठेँ र छिटोछिटो शिवरामको घरतिर लागेँ । किनभने मलाई शिवरामलाई त्यसरी मर्न दिनु थिएन । २०७७ सालको भदौ महिना आउन अझै एक वर्ष बाँकी पनि त थियो ।
अन्ततः मैले शिवरामलाई उसकै घरबाहिर भेटेँ । ऊ एउटा रंगीन किताब पढिरहेको थियो । एउटी युवती पनि ऊसँगै त्यही किताब पढिरहेकी थिइन् । मैले शिवरामसित सोधेँ, ‘यी युवती को हुन् ?’
उसले जवाफ दियो, ‘महाराजको छातीमा कटारी रोप्ने नचनियाँ यिनै हुन् ।’
त्यो भ्रम थियो या यथार्थ, मैले ठम्याउन सकिनँ । तर, मैले टाढा कतैबाट अझै पनि कुनै महाराजले आदेश दिइरहेको सुनेँ, ‘यो गाउँमा कुनै रैतीले पनि अर्घ्यालो नथाप्नू ! हाम्रो अधीनमा बस्नू ! सधैं हाम्रो आदेश पालन गर्नू र कुनै तकसीर नगर्नू ! जो येस बन्देजमा रहैन सो पातकी होला ।’
यता, शिवराम र नचनियाँ भने कटारीमा धार लगाउँदै थिए ।
मैले बुझिहालेँ, अब शिवरामहरू ‘बन्देज’ मा बस्दैनन् ।

प्रकाशित : श्रावण ११, २०७६ १०:३७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्