मेहेन्दीको रङ

सविता विमली

नेपाल यातायातबाट ओर्लिएर पुतलीसडक हुँदै मैतीदेवीतिर लागिरहेछु  । पानी छिट्याउन लागिसक्यो  । आकाश त्यति मैलो त छैन । पानीको भने मनपरि छ ! अनुमानबेगर परिदिन्छ । उसको मनलाग्दीमा घुर्की लगाउन त भएकै छैन साउन जो सुरु भएको छ ।

गज्जब स्वाद मान्दो हो ऊ यसरी अरूलाई अभर पर्ने गरी परिदिन । यो खाल्डोको पानी पराइसँग भने मलाई अचम्मै लाग्छ ! बागबजार पूरै भिजिरहँदा नयाँ सडक धूलो उडाइरहेको हुन्छ । पुरानो बानेश्वरको झरी मध्यबानेश्वर काटेर नयाँ बानेश्वर आउन मान्दैन !

क्या बात झरी !
यो एकतर्फी बाटो हिँडेर मैतीदेवी चोक आइपुग्न पनि कति लागेको हो समय ! बाक्लिँदै गइरहेछ पानी ! बिस्तारै छाताले थेग्न नसक्ने भइदियो । एपोलो पोलिक्लिनिक रहेको भवनभित्र ओत लाग्छु । यहाँ आइपुग्दा अघिल्लो सालको खुट्टाको पीडा बल्झिन खोज्छ । यो सम्झनाले अहिले पनि खुट्टा दुखिरहेझैं लाग्छ । बिस्तारै ओत लाग्नेहरू थपिइरहेछन् । म खुट्टालाई बिर्सिएर त्यहाँ थपिनेहरूमाथि आँखा डुलाउन थाल्छु, समय जो कटाउनु छ । त्यत्तिकैमा कसैले कानमा फुसफुसाउँछ ।

हेर्छु– सोधा ।
यो साउनमा मेहेन्दी लगाउने फेसनलाई अत्यन्त तन्मयताका साथ अपनाइरहेछ सहर । मेहेन्दी र हरिया चुरा महिलाका हातमा थमाइदिएर गजक्क परिरहेछ समय !

तिउरेका पात सिलौटामा पिँधेर हातमा टिके बुट्टा भर्नभन्दा बढी रमाइलोचाहिँ तिउरेका बियाँ भएका पोका फुटाउँदा लाग्थ्यो । एक झम्को अतीत आँखाअघि सरक्क आएर उभिदिन्छ । तिउरेको पहेंलोलाई मेहेन्दीको गाढापनले कसरी बिर्स्याउन सक्नु र ? साउनले आफ्नो स्वाभाविक रङ परिवर्तन गरिरहेछ । र मेहेन्दीले बुट्टा कुँदिएका हात बडो जतनले जोगाइरहिछे सोधा ।

यो साउनले सहरका घरमा मात्रै मेहेन्दी भित्र्याउँदैन, सडकमा पनि मेहेन्दी लगाउने र लगाइदिनेको भीडलाई राम्रैसँग जम्मा गरिदिन्छ ।
क्या बात साउन !

केही दिनयता घरमै कैद छु । केही अलमल छन् । केही धरमर छन् र छन् अधुरा कामका सूची ! यसरी कैद हुनुमा पनि खुसी मान्नुपर्ने बाध्यता जो छ ।


दुई वर्षअघि सकिएको राजनीतिशास्त्रको शोध बाँकी नै छ । सूचनाको हकसम्बन्धी सामग्री कोठाको कुनामा उभिएर मलाई गिज्याइरहन्छन् । अब नसमात्ने भनिएको विद्यावारिधि शोधका सामग्री त छोपिएका छन् । धन्य, ती देखिँदैनन् नजरमा र म केही सहज अनुभव गर्छु ।


केही काम छोडेरै भए पनि सक्नु छ अब । जससँग म भाग्दै आइरहेको धेरै भइसकेको छ । अनि पनि म स्थिर छैन । अध्ययनले लय समातिसकेको छैन । पुस्तक समात्दै छोड्दै गरिरहेछु । बिहानको उत्साह दिन चढ्दै जाँदा फिका हुन थाल्छ । त कहिले रातको उत्साह उज्यालो हुँदा सेलाइसकेको हुन्छ । आफूले आफैंलाई समेट्नु छ र लगाउनु छ काममा ।


केही आफ्नै खालका कोसिस छन्, गर्छु । केही सुनेका छन्, अपनाउँछु । यस्तै उस्तै प्रयासस्वरूप ल्यापटप अघि उभिएकी छु । धेरै दिनदेखि थन्किएको यसलाई एक पटक सुम्सुम्याउन मन लाग्छ । खोल्नेबित्तिकै मुस्कुराएर देखा परेको इमेल अगाडि छु अहिले । जसले मलाई स्थिर मात्रै होइन जड बनाइदिएको छ ।


‘सवि !’
‘अरूलाई भन्न सक्दिनँ । तँ कम्तीमा सुनिदिन्छेस् । भएन गाली पनि गर्छेस् । तेरो गाली जसले मलाई कहिल्यै बिझाएन (यो पढिरहँदा मेरो मायाले नै बिझाएकाहरूलाई सम्झिन्छु र मुस्कुराउँछु), त्यही गालीकै लागि भए नि तँलाई सुनाउन मन छ । भेटेरै भन्न पनि सक्दिनँ ।’


‘जिन्दगी भोगेर सकिने रहेनछ । यति छोटो जीवनमा के–के मात्रै भोगूँ म ? तैं भन् त !’
‘जीवनमा धेरै कुरा मेरो भागमा रहेनछ । तर मैले प्रयास गर्न छाडिनँ । नछाड्नुको फाइदा यो भयो कि म जिउँदो रहें । बेफाइदा मेरो प्रशस्त ऊर्जा त्यसै बेकार भयो । मलाई जीवन्त बनाउने त्यो ऊर्जा बेकारै पनि के भयो र ? काम लाग्यो पनि भन्न नसक्दाको विरोधाभासले मलाई चुपचाप बनाउँदै लगिरहेछ । यो मौनताकै बीच म सदाका लागि चुपचाप बनिदिएँ भने ? (मेरो शरीरभरि करेन्टको जोडदार झट्का लाग्छ) यही डरले मलाई यो लेखाइरहेछ ।’


‘मेरो जीवनका थुप्रै उतारचढावलाई कहिले पर त कहिले नजिक भएर तैंले पनि हेरेकी छेस् । मसँगै रोएकी र हाँसेकी छेस् । जब म जीवनको भयानक पीडाबाट गुज्रदै थिएँ त्यतिबेला तँ मेरो हात समाउन आइपुगेकी थिइस् । त्यो समय तेरो भरोसाले मलाई कम्ती हौसला मिलेको थिएन ! तैंले केही काम गर भनिस् । केही नगर भनिस् । कतिपय अवस्थामा रोक्न पनि खोजिस् । मैले टेरिनँ । जीवनमा मैले कसैलाई नसोधी केही निर्णय गरें । ती सबको जस अपजसको भागीदार म आफैं हुँ पनि । जसरी त्यो कैशोरवयमा कसैको नसुनेरै मैले पहिलो निर्णय गरेकी थिएँ । मेरो निर्णयमा त मलाई कत्ति पनि पश्चात्ताप छैन । मैले जीवनमा केही थान निर्णय गरें जसले जीवनलाई असाध्यै नाटकीय बनाइदिए । एउटी भोक्ता बनेर म उसै उसै नाटकमा अभ्यस्त बन्दै गएँ । अब त पर्दा उठ्नैपर्छ । र यो निर्णय पनि म आफैं गर्छु ।’


‘त्यो उमेरमा मैले केलाई माया भने हुँला ? कस्तो सपना देखें हुँला ? के सोचेर हठात निस्किएँ नसोचेको सुदूर यात्रामा ? यो सब सम्झँदा छक्क पर्छु आफैं । त्यो प्रस्थानसँगै छुटेकाहरू फेरि कहिल्यै भेटिएनन् बाँकी यात्रामा । गुनासोजस्तो केही हुन छाड्यो बिस्तारै । गुनासो त उनीहरू पनि गर्दा हुन् । बुबाको इज्जतको अगाडि मेरो उपस्थिति सधैं बिझाउने भएर होला आमाले खुलेर माया पनि गर्न सक्नुभएन । दाइ पनि त्यहीं कतै अल्मलियो सायद । सम्झना आउँछ । तर सम्झनाले दुखाउन छोडेको भने धेरै भयो ।’ ‘सोच्छु, इज्जत भनेको के हो ? यो कस्तो हुन्छ ? कसरी यो जान्छ वा बढ्छ ? यसका मानकहरू के–के हुन्छन् ? मैले आफ्ना लागि रोजेको यात्राले बुबाको इज्जतको हुर्मत कसरी लियो ? मेरी छोरीले भोलि बाँच्न चाहेको जिन्दगीले कसरी मेरो इज्जत जान्छ ? म सोच्छु र छक्क पर्छु ।’


‘मावली नदेखेरै छोरी ठूली हुँदै छे । उसले घर देख्न छोडेको पनि धेरै भयो । अब उसलाई मात्र संसार देखाउनु छ ।’


‘मेरी छोरीको बाबु जो मेरो जीवनमा पहिलो प्रेम बनेर आएको थियो । उसले मेरा किशोरी रहर मात्र पूरा गरेन, बाबुको घरको इज्जत लिएर हिँडेकी एउटी अपरिपक्व केटीलाई इज्जतदार जीवन पनि दिएको थियो । ऊसँगको संसार समयको गणनामा दोहोरो अंकमा उक्लनै भ्याएन । म एक्लै भएँ । हो, त्यही समयमा तँसँग भेट भएको थियो । सवि ! म राम्ररी रुन पनि नसकिरहेको समय थियो त्यो । मैले पोखिने ठाउँ पाइरहेकी थिइनँ । म पोखिन चाहन्थें । मलाई सुन्ने अनि सुनिरहने साथी चाहिएको थियो । त्यो तँ बनिदिइस् । मलाई लाग्थ्यो कि तँलाई केही थाहा छैन । परिपक्वताको खुट्किलो चढ्न भ्याएकी छैनस् । सानै छेस् । धेरै बुझ्दिनस् । तँमा बडो प्रतिक्रिया दिइहाल्ने बानी थियो । तर मेराअगाडि मात्र श्रोता बनिस् । जसै मैले मेरो जीवनमा आएको नयाँ मान्छे चिनाएँ अनि तँ गज्जबसँग भड्किस् । तँलाई ऊ मनै परेन । ‘किन ?’ भरपर्दो उत्तर त तँसँग थिएन । तर त्यसपछि तँ मेरै लागि हार्न नसकेर चुपचाप बसिदिइस् ।’


‘लाग्थ्यो कि यी सब भन्ने कुरा मात्र थिएनन् । होइनन् । अब जिन्दगी फेरि फुल्न थालेको थियो । मेरो यो निर्णयसँगै घर पनि छुट्दै गइरहेको थियो । पहिले मेरो जीवनमा माया गर्ने मान्छे आएको थियो । र अहिले माया गर्छु भन्ने मान्छे थियो । माया गर्ने र गर्छु भन्ने बीचको फरक छुट्याउन नसक्नु नै मेरो कमजोरी बनिदियो । र तँ भड्किनुको कारण पनि सायद यही थियो ।’

झ्याप्पै निभेको छ काखे कम्प्युटर र मलाई केही फुर्सद दिएको छ । ऊ अहिले रिस्टार्ट भइरहेछ । सोधाको इमेलले मलाई आश्चर्यमा पारेको छ । जीवनलाई आफ्नै सर्त र मूल्यमा बाँच्न चाहने यो युवती किन यसरी पोखिइरहेकी छे ? किन दुखिरहेकी छे ? ऊ दुख्नुको फेदसम्म म पुग्न सकिरहेकी छैन ।


सामान्य चिनजानकी ऊसँग केही वर्षअघि एक साँझ एउटा थिएटरमा भेट भएको थियो । छोरी लिएर आएकी थिई । सधैँ तीन जना नै भेटिन्थे यस्ता समारोहहरूमा । एक जना अनुपस्थित हुनुको कारण सोधेकी थिएँ । ‘मेरो जीवनमा फेरि नआउने गरी गयल भएको मान्छेलाई म कसरी उपस्थित गराऊँ ?’ उसको जवाफले त्यो दिनको नाटकको स्वादै बिगारिदिएको थियो । छुट्ने बेलामा उसैले कफीको प्रस्ताव गरी । घरमा खाना नपर्खिनु भनेर फोन राखिसकेपछि उसलाई सुनेकी थिएँ मैले ।


केही सपिङ, सिनेमा र नाटक सँगै हेरिन्जेलमा लगभग उसको कथा पनि सकिएको थियो । अब ऊसँग सुनाउनका लागि पुराना कुरा मात्रै थिएनन् । नयाँ पनि थपिँदै थिए । थपिएका चीजहरूमध्ये उसको दोस्रो छनोटलाई मैले मन नपराएकै हो र केही टिप्पणी गरेकै पनि हो । उसलाई खुसी देखेपछि भने मलाई थप केही चाहिएको थिएन ।


ऊ मलाई उसको छनोटप्रति भड्किएको भनिरहेकी छे । मानिस नराम्रो थिएन । ऊ राम्रै थियो । नराम्रै त सायद यो संसारमा कोही छैन । हुँदैन । सबै राम्रा छन् । ती सबै राम्रा मानिसका पनि त आ–आफ्नै सीमा हुँदा हुन् नि । अन्ततः त्यही सीमाले मानिसलाई राम्रो या नराम्रो बनाउँदो हो । त्यसैले सबै राम्रा मानिस जहाँ, जतिखेर, जेजस्तो अवस्थाका लागि पनि उपयुक्त हुन्छन् वा हुनुपर्छ भन्ने मान्यताप्रति मेरो सर्वथा विमति छ । म यसलाई मूर्खतासिवाय अर्को केही ठान्दिनँ । र यही मूर्खता गर्नबाट उसलाई रोक्न खोजेकी थिएँ । सकिनँ । त्यसबेला मेरो यही अनुभूतिले बोली पाएपछि उसलाई लाग्यो कि म भड्किएँ । तर आज ऊ स्वयम् यसलाई कमजोरी भनिरहेकी छे । म आश्चर्यमा पर्छु ।


यतिन्जेल कम्प्युटर मुस्कुराउन थालिसकेको छ । फेरि उसलाई पढ्न सुरु गर्छु—
‘सवि ! तँलाई ऊ किन जँचेन भन्ने कुरा अहिले आएर बुझ्दै छु । कतिपय व्यक्ति वा विषयप्रति तेरो छुच्चो टिप्पणी हुन्थ्यो । अनि फेरि कतिपयप्रति अतिशय नरम र प्रेमिल । सायद मैले तँलाई नपत्याउनुको एउटा कारण यो पनि हो । कि तेरो यो स्वभावले मलाई तँ सानै छेस् भन्ने बोध गराउँथ्यो । र यसरी केटाकेटी ठानिएकी तैंले भनेका केही कुरा यसरी मेरो घाँटीमा अड्किएका छन् कि म न तिनीहरूलाई निल्न सकिरहेकी छु न छाद्न !’


‘यो श्रावण सुरुतिरै तँसँ भेट भएको हो । यसबीचमा जे–जे भयो । म तेराअघि पर्न सकिरहेकी छैन । प्राकृतिक विपद्भन्दा पर यो असाध्य सुन्दर महिना । यो मादक झरी ! यो सुरम्य शीतल हरियाली ! न गर्मी न जाडोको यो याम असाध्य मोहक लाग्छ । रातो, हरियो, पहेंलो रङले छोपिएका महिला । शिवको प्रिय महिना । मेहेन्दीको महिना । मैले पनि मेहेन्दी लगाएकी थिएँ । तेरो अनुहार अलिअलि नै सही म पढ्न सक्ने भएकी छु आजकल । मेरो हातको मेहेन्दी तँलाई मन परेको थिएन सवि । असाध्य प्रेमले लगाएको मेहेन्दी श्रावणको अन्तिमसम्म आइपुग्दा मेरा लागि विषाक्त बनिसकेको छ ।’


उसका कुनै पनि कुरा मेरो दिमागमा चढ्न सकिरहेका छैनन् कि ऊ के भनिरहेकी छे ! म उसको हातको मेहेन्दी सम्झने कोसिस गर्छु । त्यसमा त्यस्तो उल्लेखनीय त केही थिएन । म अझै सम्झन खोज्छु । अन्ततः उसले हातमा लेखेको उसको दोस्रो छनोटको नाम सम्झना हुन्छ । उसबेलाको मेरो भंगिमा सम्झने कोसिस गर्छु । लाग्छ म सामान्य नै थिएँ । सम्झनामा त्यस्तो कुनै असजिला दृश्य आउँदैनन् । उसले भनेझैं म मेरो अचेतन मनको अनुभूतिलाई लुकाउन सफल भइनछु कि जस्तो लाग्यो ।


पुनः उसलाई पढ्न सुरु गर्छु । त्योभन्दा अघि झ्यालबाट छिरिरहेको उज्यालो एक्कासि गायब हुन्छ । के भयो ? बाहिर हेर्छु धुम्म अँध्यारो छ । बिहानै समाचारले देशैभर लगातार तीन दिन पानी पर्ने मौसम विभागको पूर्वानुमान सुनाएको थियो । बाढी प्रभावित डुबान क्षेत्र, ठूला नदी तथा खहरेहरूमा पानीको बहाव बढ्न सक्ने भएकाले उच्च सर्तकता अपनाउन आग्रह पनि गरिएको थियो । र आजकल यस्ता अनुमान मिल्न थालेका छन् । भर्खरैको हनुमन्ते खोलाको बाढीले डुबाएको भक्तपुर, पोहोरको बाढीमा जलमग्न कोसीको पानीमा बगेको कमलु सदाको अनुहार आँखामा आउँछ । नांगिँदै गएको चुरे, साँघुरिँदै गएका नदीका किनार, भिरालो जमिन तथा नदी किनारमा बसेका बस्ती यो झरीमा सबैभन्दा बढी त्रासको सिरानी हालेर निदाउँछन् । बाढी र पहिरोको कहरले भित्रैदेखि हल्लाउँछ । त्यत्तिकै हल्लिएकी त म सोधाको इमेलले पनि छु ।


म फेरि उसकै इमेलमा फर्किन्छु । ऊ लेख्छे, ‘यो पढेर सकिस् भने प्लिज ओपन द अनादर एट्याच्मेन्ट ।’
ओहो ! अर्को पनि फाइल रहेछ । मैले हेरेकै रहेनछु । हतार हतार खोल्छु । फाइल असाध्य अल्छी गरेर खुलिरहेछ । अगाडि स्क्रिनमा एउटा फोटो उभिन्छ । मलाई ठम्याउन समयै लाग्दैन कि यो सोधाको हातको तस्बिर हो ! मैले अघिल्लोपटक भेट्दा उसको हातमा मेहेन्दी थियो । अहिले हातभरि मेहेन्दी छ । लागिरहेछ कि उसले मेहेन्दीको सिंगो ट्यांकीमा आफ्ना हात
चोबेकी छे ।


झ्यालबाट एक झोका चिसो हावा छिर्छ । मलाई थप चिस्याउन यो हावा काफी बनिदिन्छ । झ्यालतिर बढ्छु । दर्के झरीको आवाज कानसम्म ठोकिन्छ । हेर्छु परै रहेको झरी वरवर आइरहेछ । यस्तै झरीसँग लोभिने सोधा आँखा अघि उभिदिन्छे । झरी झ्यालसम्मै आइपुगेको छ । बाछिटाले अनुहारमा स्पर्श गरेपछि झ्याल बन्द गरेर फर्किन्छु । काखे कम्प्युटर भने पुनः रिस्टार्ट भइरहेछ !

प्रकाशित : श्रावण ४, २०७६ १०:२०
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दुइटा फूल इतिहासका

जगत नेपाल

मुलुक र समाजको उच्च तहमा बसेर लामो अनुभव सँगालेका (उमेरले असी नाघेका) झन्डै डेढ दर्जन लब्धप्रतिष्ठित व्यक्तिहरूसँग दुई महिनायता लामै कुरा गर्ने अवसर मलाई मिल्यो  । नेतृत्वपंक्तिमा निष्ठा र इमानदारीको खडेरी लागिरहँदा राजनेताको अभाव किन खड्किएको होला भनेर बुझ्ने चाहनाले यो अवसर जुटाएको हो ।

मैले भेटे जतिलाई सोधेको एउटा प्रश्न थियो— राणा, शाह, पञ्च, बहुदल हुँदै गणतन्त्रसम्मको शासन व्यवस्था हेर्नुभयो, देशले सम्झनैपर्ने पाँच जना नेताको नाम बताइदिनुस् न ?

लामो सास तानेर कनीकुथी धेरैले एक दुई नाम लिए । अधिकांशले पाँचै नाम उच्चारण गर्न चाहेनन् । प्रायःले पहिलो नम्बरमा बीपी कोइराला र पुष्पलाल श्रेष्ठलाई सम्झिए । उनीहरूको अनुभवमा सम्झनलायक अन्य नेता हुन्– गणेशमान सिंह, मनमोहन अधिकारी, कृष्णप्रसाद भट्टराई, मदन भण्डारी र सुशील कोइराला ।

हालका राजनीतिक खेलाडीमध्ये कोसँग आशावादी हुनुहुन्छ भन्ने अर्को जिज्ञासामा धेरैले प्रधानमन्त्री केपी ओलीसँग अलि बढी नै अपेक्षा गरिएको तर सत्तामा पुगेपछि उनी हल्ला बढी काम कम गर्ने नेता निस्किएको बताए । दुई तिहाई बहुमतको सरकार बनेर मुलुक प्रतिपक्षविहीनजस्तो देखिनु राम्रो संकेत नभएको धेरैको बुझाइ छ । आखिर राजनीतिकर्मीमाथि यतिबिघ्न अविश्वास र वितृष्णा आउनुको कारण के हुन सक्छ ? यो प्रश्नमा प्रायः सबैको समान धारणा पाइयो । त्यो के भने नेतृत्वपंक्तिबाट हुने गरेका सिद्धान्तविपरीत काम र आचरण, राजनीतिक अस्थिरता, विकास निर्माणमा देखिएको ढिलासुस्ती अनि अनियमितता र भ्रष्टाचार ।

किन सम्झने बीपी र पुष्पलाललाई छ दशकअघि कांग्रेस सभापति बीपी कोइरालाको नेतृत्वमा दुई तिहाई बहुमतको पहिलो जननिर्वाचित सरकार बनेको थियो । त्यसपछि दुई तिहाईको सरकार भएको अहिले नै हो । १२ वर्षअघि आफैंले स्थापना गरेको दललाई दुई तिहाईमा पुर्‍याएर बीपी मुलुकको कार्यकारी प्रमुख भएका थिए । पुष्पलालले सात दशकअघि स्थापना गरेको कम्युनिस्ट पार्टीबाट ओली शक्तिशाली प्रधानमन्त्री बनेको १५ महिना हुँदै छ ।

त्योबेला बीपी मन्त्रिपरिषद्को पहिलो बैठकले प्रधानमन्त्रीको तलब २५ सयबाट १५ सय र मन्त्रीको तलब १५ सयबाट १ हजार बनाएर काम सुरु गरेको थियो । १ सय ९ सदस्यीय प्रतिनिधिसभामा १९ सिट जितेको राष्ट्रिय गोर्खा परिषद्का नेता भरतशमशेरलाई बीपीको जोड–बलले प्रमुख प्रतिपक्षी दलको नेता बनाइयो । हैसियत नपुगेको त्यसमा पनि प्रतिगामी राणाहरूकै दललाई प्रतिपक्षी बनाउनु हुँदैन भनेर त्यतिबेला चर्को विरोध नभएको पनि होइन । विपक्षीको अभावमा संसदीय व्यवस्था फस्टाउन सक्दैन भन्ने मान्यता स्थापित गर्न उनले आफ्नै सहकर्मीको विरोधका बाबजुद यो निर्णय लिएका थिए । त्यति मात्र होइन, चार सिटमा सीमित कम्युनिस्ट पार्टीका सदस्यलाई समेत उच्च प्राथमिकता दिने गरेका थिए । बिर्ता र राजा रजौटाको उन्मूलन, क्रान्तिकारी भूमिसुधार, वनको राष्ट्रियकरण, समाजवादी सिद्धान्तबमोजिम धनीलाई बढी कर लगाउने र गरिबका लागि लोकल्याणकारी योजना लागू गर्ने कामको सुरुआत गरे । नेपालको भूराजनीतिलाई बुझेर भारत र चीनसँग सन्तुलित परराष्ट्रनीति अवलम्बन गरे ।

समय बलवान छ । चार सिटमा सीमित वामपन्थीले अपार सफलता हासिल गरेको छ भने संसदीय सिटमा केही फरक भए पनि कांग्रेस त्यतिबेलाको कम्युनिस्टजस्तै खुम्चिन पुगेको छ । राष्ट्रिय पञ्चायतका अध्यक्ष रहिसकेका नवराज सुवेदी र शाही चिकित्सक डा. मृगेन्द्रराज पाण्डेले सुनाए— राजा महेन्द्र भन्ने गर्थे बीपीजस्तो दुनियाँलाई देखाउनलायक अर्को प्रधानमन्त्री सायद मैले मेरो जीवनकालमा देख्न पाउने छैन । जनताको अपार मत (दुई तिहाई बहुमत) बाट निर्वाचित प्रधानमन्त्रीलाई अपदस्त गर्ने राजा नै बीपीबारे किन यस्तो अभिव्यक्ति दिन्थे ? सुवेदी र डा.पाण्डेले सुनाएकै शैलीमा राजाले बारम्बार बीपीको तारिफ गरेको प्रसंग पूर्वप्रधानमन्त्री कीर्तिनिधि विष्टले पनि लेखकसँगको भिडियो अन्तर्वार्तामा यो प्रसंग सुनाएका थिए ।

चानचुन डेढ वर्ष प्रधानमन्त्री र आठ महिना गृहमन्त्री भएका बीपी सबैको रोजाइमा पर्नुको कारण के हुन सक्छ ?
२००८ सालतिरको कुरा हो मातृका प्रधानमन्त्री थिए । बीपी आत्मवृत्तान्त (पेज १८३) मा लेख्छन्, ‘ठूल्दाइ (मातृका) ले काठमाडौंको सार्वजनिक सभामा मलाई र सुशीलालाई चुटाउनुभयो । म बोलिरहेको मञ्चमा वासु पासामाथि जान्छ । मलाई धकेल्छ र पिट्छ ।’

पुष्पलालका कान्छा भाइ विजयलाल श्रेष्ठले मलाई सुनाए, ‘म पनि त्यो सभामा पुगेको थिएँ, मानिसहरू मञ्चमा उक्लिँदै बीपीलाई हान्दै थिए । हिजोआज चोरको आरोपमा भीडले कसैलाई कुटेझैं गरी ।’ ‘ती दिन बीपी भारतीय दलाल हुन् भन्ने वामपन्थीहरूको बुझाइ थियो,’ विजयले सुनाए, ‘मलाई लाग्यो अभी नही तो कभी नही । मौका यही हो । सरासर मञ्चमा गएँ । एक लात हानें । ऐया भने बीपीले । छेउमा गणेशमान थिए, उनलाई देखेर डर लाग्यो । कुस्तीबाज । राणाको जेल तोडेर भागेका । भेटे भने सिध्याउँछन् भन्ठानेर भागें ।’

साढे सात दशकअघिको त्यो दिन सम्झिँदा उमेरले ८६ लागेका विजयले हाँसो रोक्नै सकेनन् । युवा जोस र त्यो बेलाको बुझाइ न हो । भन्दै थिए— बीपीको योगदान र महत्त्वलाई आजको दिनमा कसले पो नजरअन्दाज गर्न सक्छ र ?

कोइराला परिवारका सदस्य तथा वामपन्थी नेता कमल कोइरालाको बुझाइमा १८ महिनाको छोटो शासनकालमा भएका काम हेर्ने हो भने पनि बीपी एक नम्बर राजनेता हुन् । मदन भण्डारीको भनाइ स्मरण गर्दै उनले भने, ‘कुराकानीमा मात्र होइन, प्रकाशित अन्तर्वार्तामै समेत बीपी नै मदनले आफ्नो मन पर्ने नेता भन्नुभएको छ । जसरी चमेलीको फूल एक रातमै झर्छ । तर पनि त्यसको वासना मानिसले सधैं सम्झिन्छन् । त्यसको ठीकविपरित पलासको फूल ठूलो हुन्छ । लामो समयसम्म रहन्छ तर वासना नहुने भएकाले कसैले सम्झिँदैन ।’


राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरे राष्ट्रियता र देशभक्ति भावका दृष्टिले पहिलो पुस्ताको तुलनामा अहिलेको नेतृत्व निरन्तर स्खलित हुँदै गएको अनुभव सुनाउँछन् । उमेरले शताब्दी टेकेका राष्ट्रकविको भनाइ छ, ‘हुन त कविको काम पार्टी र नेताको टीकाटिप्पणी गर्ने होइन तर नेतृत्व आफैं सिद्धान्त, नैतिकता र देशभक्तिबाट विचलित भयो भने कुनै मुलुकले प्रगति गर्न सक्दैन ।’ घिमिरेको यो भनाइमा नेपाली राजनीतिको तस्बिर देखिन्छ ।

घिमिरेले चन्द्रशमशेरको शासनकालयताका सबै राजनीतिक परिवर्तन आफ्नै आँखाअघि देखे । उनकै जीवनकालमा २००७ सालको क्रान्तिले एक सय चारवर्षे राणाशाहीको अन्त्य गर्‍यो । २०१७ साल पुस १ मा राजा महेन्द्रले सैन्य बलबाट प्रजातन्त्रमाथि ‘कु’ गरी ३० वर्षसम्म पञ्चायती शासन चलाए । २०४६ सालको जनआन्दोलनबाट बहुदलीय व्यवस्था स्थापना भयो । अनि, २०६१ माघ १९ मा तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रले सुरु गरेको निरंकुश शासन व्यवस्थाविरुद्ध २०६२/०६३ को जनआन्दोलनमा लाखौं जनता सडकमा ओर्लिए । फलस्वरूप संविधानसभाको पहिलो बैठकबाट २०६५ जेठ १५ गते २ सय ३८ वर्ष लामो राजतन्त्रको अन्त्य मात्र भएन, मुलुकले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रतर्फको यात्रा तय गर्‍यो ।

यसबीच २००५ सालयता, छ दशकको अवधिमा ४६ पटक सरकारको नेतृत्वमा फेरबदल भयो, २२ जना प्रधानमन्त्री बने । मुलुकको कार्यकारी प्रमुख हुनेमा आधाभन्दा बढी अर्थात् छ–छ जना कांग्रेस र कम्युनिस्टकै नेता छन् । सिद्धान्तअनुकूलको जीवनशैली, राष्ट्रियताबारेको अडान, तात्कालिक लाभभन्दा पनि देश र जनताको हितका पक्षमा लिएका निर्णयले बीपी सबैले सम्झिने राजनेतामा स्थापित भए ।

कम्युनिस्ट बीपी, कांग्रेस पुष्पलाल
राणाहरूको कोपभाजनमा परेर १४ वर्ष वनवासमा रहँदा बीपी आफैं कम्युनिस्ट थिए । भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनका क्रममा जेल पर्दासमेत उनमा कम्युनिस्ट प्रभाव थियो । पछि जयप्रकाश नारायणको संगतले समाजवादी बने । पिताजी कृष्णप्रसादको प्रेरणाबाट राजनीतिमा लागेका बीपीले २००३ सालमा नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस स्थापना गरे । त्यही राष्ट्रिय कांग्रेस र नेपाल प्रजातन्त्र कांग्रेसबीचको एकीकरणपछि भएको सशस्त्र क्रान्तिले १०४ वर्षे राणा शाहीको अन्त्य गर्‍यो ।

उता दाजु सहिद गंगालालको प्रेरणाबाट राजनीतिमा लागेका पुष्पलाल राष्ट्रिय कांग्रेसकै झन्डामा राणाविरोधी आन्दोलनमा होमिएर जेल परे । बीपी र डा. डिल्लीरमण रेग्मीबीचको कचिङ्गलबाट आजित उनले कांग्रेस छोडेर २००६ सालमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी स्थापना गरे । मृत्युदण्ड दिनुभन्दा एक दिनअघि परिवारका सदस्यसँग गंगालाललाई भेट्न उनी भद्रगोल जेल पुगेका थिए । त्यही गंगालालले भनेका थिए, ‘भाइ (माइला) प्रजातन्त्रको दियोलाई कमजोर हुन नदिनू ।’ गंगालाल भन्ने गर्थे, ‘रुसमा कोही भोका नाङ्गा छैनन्, हामीले पनि त्यस्तै व्यवस्था ल्याउनुपर्छ ।’ दाजुको त्यही वचनले पुष्पलाललाई गरिब दुःखीको हितमा काम गर्ने कम्युनिस्ट पार्टी स्थापना गर्न प्रेरणा मिल्यो ।

बीपी र पुष्पलाल दुवैको राजनीतिक प्रशिक्षण राणा शाहीको अत्याचार उत्कर्षमा रहँदा भएको हो । कोइराला र श्रेष्ठ परिवारको संस्कारमा पनि धेरै कुराको समानता पाइन्छ । ज्येष्ठ सदस्यको उपस्थितिमा भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन, भारतीय पत्रपत्रिकामा प्रकाशित समाचार र विचारबारे दुवै परिवारमा दैनिक छलफल हुन्थ्यो । कोइराला परिवारका सदस्य एक बिहानै जम्मा भएर अनेकौं विषयमा छलफल गर्थे । जसमा घर कसरी चलेको छ, केटाकेटीको पढाइ कस्तो छ आदि विषय हुन्थे ।

उता श्रेष्ठ परिवारमा भने बेलुका यस्तो छलफल चल्थ्यो । पुष्पलालकी बहिनी पुष्पलताले भनिन्, ‘बेलुका बाको कोठामा परिवारका सबै सदस्य भेला हुन्थ्यौं । सुरुमा घर कसरी चलेको छ, केटाकेटीको पढाइ कस्तो छ जस्ता विषयमा कुरा हुन्थ्यो । त्यसपछि देश विदेशका घटनाक्रममा कुरा हुन्थ्यो ।’ दुवै परिवारका सदस्यहरूबीच आपसमा कुरा गर्दाचाहिँ राजनीतिक विषयले प्रायः प्रवेश पाउँदैनथ्यो ।

समानता अनेक, विमति एक
बीपी उमेरमा पुष्पलालभन्दा १० वर्ष जेठा । भिन्न राजनीतिक दर्शनको नेतृत्व गरे पनि यी दुईबीच कैयौं समानता छन् । बीपी कांग्रेसका संस्थापक तथा सिद्धान्तकार, पुष्पलाल नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका । दुवै परिवारका माइला छोरा । दुवैका बाबु राणाकालमा खरिदार । सारा जीवन निष्ठा र आदर्शको राजनीतिका निम्ति खर्चेका बीपीलाई लामो समयसम्म अराष्ट्रिय तत्त्व र भारतीय दलालको आरोप लाग्यो । खासगरी यस्तो आरोप लगाउनेमा पञ्च र कम्युनिस्ट थिए । पूर्वसभामुख सुवासचन्द्र नेम्बाङले भनेका छन्, ‘हामी नै कहिले राजासँग घाँटी जोडिएको त कहिले मित्रराष्ट्र भारतका लागि काम गर्ने नेताका रूपमा बीपीलाई हेर्ने गर्‍यौं । धेरै पछि मात्र बुझियो वास्तवमा बीपी न राजावादी थिए न त भारतपरस्त ।’

उता पुष्पलालको सन्दर्भमा पनि त्यस्तै संयोग परेको छ । २०१७ सालको ‘कु’ पछि संसदीय व्यवस्था पुनःस्थापनाको पक्षमा उभिएका पुष्पलाललाई सहयात्री कम्युनिस्टहरूले नै ‘गद्दार’ को संज्ञा दिए । त्यही घटनाबाट आहत भएर राजनीति छोडेका काठमाडौंका प्रथम निर्वाचित मेयर जनकमान श्रेष्ठले सुनाए, ‘राजासँग चोचो–मोचो मिलाउनेहरूले नै पुष्पलाललाई गद्धार भनेका थिए । केशरजंग रायमाझीसहित धेरै नेता दरबार पसे । तर राजाले बारम्बार बोलाउँदा पुष्पलाल भेट्नसमेत गएनन् ।’

गंगालालका साथी गम्भीरमान मार्फत ‘भेट्न आउनू’ भन्ने सन्देश राजाले भारत प्रवासमै रहँदा पुष्पलाललाई पठाएका थिए । तर पुष्पलालले जवाफ फर्काइदिए मैले भेट्नुपर्ने कुनै कारण छैन । हदै भए प्रधानमन्त्री खा भन्लान् । मलाई राजाले दिएको प्रधानन्त्री चाहिँदैन । पुष्पलालका भाइ विजयलालले सम्झिए, ‘राजाले दिन सक्ने सबैभन्दा ठूलो पद त्यही प्रधानमन्त्री हो । सिद्धान्त बेचेर मलाई कुनै लाभ लिनु छैन भन्ने सन्देश दिएर भेट्न मान्नुभएन ।’

अर्कोतिर थापाथलीमा तरुण दलको सम्मेलनलाई सम्बोधन गरिरहँदा सैन्य कब्जामा परेका प्रधानमन्त्री बीपीलाई पनि राजा महेन्द्रले पञ्चायत स्वीकार गरे जीवनभर सत्ताको केन्द्रमा राखिरहने प्रलोभन देखाए । राजाले बेलायती राजदूतमार्फत सुन्दरीजल बन्दीगृहमै खबर पठाएका थिए, ‘नाम मात्र पञ्चायत राखे हुन्छ । त्यसबाहेक बीपीले बनाएको संविधान मान्न म तयार छु ।’ तर बीपीले सिद्धान्तमा सम्झौता गरेनन् ।

राजनीतिक सिद्धान्तमा कट्टर भए पनि बीपी र पुष्पलाल दुवैले एकअर्का प्रति सधैं श्रद्धा भाव राखिरहे । पञ्चायतको अन्त्यका लागि कांग्रेस कम्युनिस्ट एकतामा सधैं पुष्पलालले जोड दिए । तर, सोसलिस्ट इन्टरनेसनलका नेता बीपीले कम्युनिस्टमाथि विश्वास गर्न सकिँदैन भनेर जीवनभर सहकार्य गर्न मानेनन् । उनको निधनपछि मात्र कांग्रेस नेता गणेशमान सिंहको नेतृत्वमा वामपन्थीसँग कांग्रेसको सहकार्य भयो । वामपन्थी पक्षबाट यसको नेतृत्व पुष्पलालकी श्रीमती सहाना प्रधानले गरिन् । अनि मात्र २०४६ को जनआन्दोलनले पञ्चायतको पतन भयो ।

पुष्पलालकै सैद्धान्तिक जगमा टेकेर मदन भण्डारीले जनताको बहुदलीय जनवादमार्फत कम्युनिस्ट पार्टीलाई चुनावी प्रतिस्पर्धामा उतारे र तत्कालीन नेकपा एमाले ‘ब्यालेट’ बाटै सत्तामा पुग्यो । मनमोहन अधिकारी देशको पहिलो कम्युनिस्ट प्रधानमन्त्री भए भने माधवकुमार नेपाल, झलनाथ खनाल, पुष्पकमल दाहाल, बाबुराम भट्टराई र केपी ओली गरी छ जना मुलुकको कार्यकारी प्रमुख बने ।

अर्कोतिर जीवनभर कम्युनिस्टमा भर नगर्ने बीपीकै कान्छा भाइ गिरिजाप्रसादले नेतृत्व गरेको आन्दोलनले कम्युनिस्ट पार्टीहरूसँगको सहकार्यमा २ सय ३८ वर्ष लामो राजतन्त्र अन्त्य गरी मुलुकमा गणतन्त्र बहाली गराए । बीपी र पुष्पलाल दुवै नेताले निष्ठा, आदर्श र सिद्धान्तका लागि जीवनप्रयन्त त्याग गरे तर राजनीतिक उपलब्धिको प्रतिफल देख्न पाएनन् । बीपीले झन्डै १० वर्ष जेल र त्यति नै समय भारत प्रवासमा बिताए । बीपी त सत्तामा पनि पुगे । केही समय गृहमन्त्री र प्रधानमन्त्री भए ।

तर, २०१५ सालको चुनावमा गणेशमान सिंहसँग पराजित पुष्पलालले राजनीतिक लाभका पदमा रहने अवसर पाएनन् । धेरै समय जेल–नेल सजाय नभोगे पनि लामो समय उनले प्रवासमा अभाव र कष्टपूर्ण जीवनयापन गरे । राजनीतिक अधिकार प्राप्तिका लागि संघर्ष गर्दा गर्दै २०३५ साउन ७ मा पुष्पलाल र २०३९ साउन ६ मा बीपीको निधन भयो ।

प्रकाशित : श्रावण ४, २०७६ १०:२५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT