तीन विद्रोह

टंक चौलागाईं

शिल्पी थिएटरको ‘कन्ट्रोल रुम’ । हपहपी गर्मी ! ‘कन्ट्रोल रुम’ मै लेखिसकेको यो लेख अहिलेको सचेत पाठकका लागि असाध्यै झुर लेख हुन सक्छ ! पुरुष मानसिकताले लेखेको यो लेख सतही टिप्पणी मात्रै पनि भइदेला ! ‘क्लीशे’ नारा मात्रै । तीनवटा नाटक मञ्चनले भन्दा निर्मला पन्तको हत्याले निकै उकुसमुकुस भइरहेको छ ।

निर्देशकले नयाँ दृष्टिकोण दिन सकेको भए तीनवटा नाटकका अन्त्य नै फरक हुन सक्थे । म पुरानै धारबाट बगिरहेको पुरुष हुँ । पुरुषले निर्देशन गरेको योगमाया हेर्न शिल्पी थिएटरमा धेरैजसो महिलाहरू आए । छाता ओढ्दै, पानीमा भिज्दै, परेको पानी छल्दै ।
वर्षायाम, क्षणमै भीषण पानी पर्छ, क्षणमै चर्को घाम लाग्छ ।


योगमाया समाज सुधारका लागि धर्मराज्यको माग राख्दै चिच्याइरहेकी छन शिल्पी थिएटरको प्रेक्षालयमा । पुरुष वर्गको विजयका लागि आफ्नो यौवन त्यागेर भिक्षुणी भएकी थिइन् माधवी, शिल्पी थिएटरमै दुई वर्षअगाडिको वर्षायाममा । माघको चिसोमा ययाति मञ्चन भयो । ससुराको महत्त्वाकांक्षा पूरा गर्न आफ्नो जीवन नै दान गरेकी थिइन् चित्रलेखाले । कठ्याङ्ग्रिने चिसो, बाढीपहिरो ल्याउने वर्षायाम जत्तिकै कहालीलाग्दा थिए ती तीन अन्त्य !


तीनवटा बहुचर्चित कृति निर्देशक गरी मञ्चन गर्दा अन्त्य अनुभूति समान भयो । कथा फरक, कथाको बनोट फरक, परिवेश फरक, लेखक फरक, अभिनय गर्ने कलाकार फरक, निर्देशक अनि नाटकको बोली समान !


तीनवटै नाटकमा महिला पात्रहरू चिच्याइरहेका हुन्थे । तीनै महिला पात्रहरूको चिच्याहट हरसमय कानमा गुन्जिरहन्छ । आफ्नै गतिमा हिँडिरहेको समाज ती महिलाहरूको चिच्याहटले बदलिएन न पुरुष बदलियो । पितृसत्तात्मक राज्यमा समाज बदलिन पुरुष बदलिनु आवश्यक छ पहिला । र, तीनवटै नाटकमा अन्तिम विन्दुसम्म महिलाहरू अधिकारका लागि विद्रोह गर्छन्् । परिवर्तनको संकेत नदेखेपछि पलाएन हुन्छन् या मर्छन् र कथानक अन्त्य भइदिन्छ ।


समाजतिर फर्की हेरौं न ! हाम्रो समाजमा महिलाहरूको अवस्था नाटकको जस्तै छ कि फरक छ ? समाजमा महिला जसरी नै पुरुषहरू पनि चिच्याइरहेका होलान् । पुरुषहरू आफ्ना अधिकारका लागि लडिरहेका होलान् । यो फरक विषय भयो । तर मेरो मष्तिस्कमा आफैंले मञ्चन गरेका तीनवटा नाटकका अन्त्य किन समान भए भन्ने कुरा घोत्लिरहेको छ ।

विद्रोह एक : माधवीको त्याग
आफ्ना गुरुबाट अश्वमेध घोडाहरू ल्याउनू भन्ने आदेश पाएपछि गालब भौतारिइरहेको थियो । ऊ एक दिन ययातिको आश्रममा पुग्यो भौतारिँदै । दानवीर राजा ययातिले आफ्नी छोरी माधवी दान दिएर पठाएपछि आफ्नो चर्चा अझ चुलिएको महसुस गरे । माधवीलाई भोग गर्ने राजाहरूबाट अश्वमेध घोडाहरू उपलब्ध हुन्छ भन्ने विश्वासका साथ गालबले माधवीलाई स्वीकार गर्‍यो ।


तीन जना राजासँग भोगका लागि तयार भएर माधवीले गालबका लागि आवश्यक घोडा जुटाई । यतिबेलासम्म गालब र माधवीको प्रेम उत्कर्षमा पुगेको बुझ्न सकिन्छ ।


माधवीले गालबका लागि घोडा जुटाउन आफ्नो यौवनको त्याग गरी । यसको पछाडि गालबलाई प्रेमीको रूपमा पाउने अभिलाषा थियो भन्न सकिन्छ । तर गालबले गुरुकी छोरी हुन् भन्ने बहानाले माधवीलाई अस्वीकार गर्‍यो । स्वयंवरकै दिन माधवी गालबलाई छोडेर हिँड्छे भिक्षुणीको भेषमा ।


माधवीको आँट अनि साहसले पुरुष वर्गमा हलचल ल्यायो । महाभारतकालीन कालखण्डको यो कथामा कुनै पनि पुरुषले माधवीको त्यागमा सहानुभूति राखेको देखिन्न ।


सबै पुरुषहरूले विजय मनाउँछन् : ययाति छोरीलाई दान दिएर, गालब घोडा पाएर, निःसन्तान राजाहरू माधवीबाट छोरा जन्माएर ! माधवीको निर्णयले महिलावादीहरू खुसी हुन्छन् भने पुरुषवादीहरू दुःखी !


विद्रोह दुई : चित्रलेखाको जित
ययाति भोगविलासमा रमाउन चाहने राजा हो । ययाति पुत्र पुरु चित्रलेखासँग विवाह गरेर दरबारमा भित्रियो । शर्मिष्ठा र देवयानीको द्वन्द्व चुलीमा थियो त्यसबेला । बुहारी भित्रिएसँगै विश्वामित्र पुत्री देवयानी दरबार छोडेर गई । विश्वामित्रले रिसाएर ययातिलाई साँझ परेपछि बूढो हुने श्राप दिए ।


विलासी राजा ययाति चाँडै बूढो हुन चाहँदैन । पुत्र पुरुलाई विश्वामित्रको श्राप निवारणको उपाय खोज्न पठायो । उसको श्राप कसैले लिइदिएमा ययाति चाँडै बूढो नहुने उपाए पनि विश्वामित्रले छोडेका थिए ।


अरू कोही नभेटेपछि ययाति पुत्र नै आफ्ना पिताको बुढ्यौली स्वीकार गर्न तयार भयो । सुहागरातको समय
आफ्नो श्रीमान् बूढो भएर आउँदा चित्रलेखाले सहन सक्दिन र आत्महत्या गरी ।
ययाति आत्मग्लानिले आफ्नो बुढ्यौली छोरासँग फिर्ता लिएर वानप्रस्थ गयो । पुरु आफ्नी श्रीमतीको लाससँग रह्यो । यहाँनेर चित्रलेखाले आफ्नो बहादुरी देखाएकी थिई । अरूका लागि जीवन त्याग गर्नु जति पुण्य के होला ? ऊ पुण्य कमाएर गई ।
ययातिले आफ्नो गल्ती महसुस गर्न बुहारी शवको सामना गर्नुपरेको थियो । यो महाभारतकालीन कथामा पनि पुरुषकै लागि एउटी महिलाले आफ्नो जीवन बलिदान गरेकी थिई ।

विद्रोह तीन : योगमायाको धर्मराज्य माग
राणा शासनको समय हो । राज्यमा व्यापक अन्याय, अत्याचार, थिचोमिचो, असमानता थियो भनेर भनिराख्नु पर्दैन । अहिले पनि फरक रूपमा सही अत्याचार, थिचोमिचो, असमानता नभोग्ने कमै छन् । योगमायाले समाज सुधारका लागि समाजभित्रैबाट आन्दोलन गरिरहेकी थिइन् । समाजका जो योगमायाको पक्षमा छैनन् उनीहरू सरकार पक्ष वा समाजका धनाढ्य वर्ग वा माथिल्लो जात भनिएकाहरू हुन् । सामन्ती व्यवस्था हो । दुईमत छैन ।


समाज सुधारका लागि पत्र लेखेर पटक पटक आफ्ना दूत मार्फत सरकारसमक्ष कुरा पुर्‍याइन् योगमायाले । केही नलागेपछि आफैं सरकारलाई भेट्न गइन् । आश्वासन पाइन् तर समाजमा न्याय स्थापित भएन । उनका माग सुन्न छोडेर दुःख दिन थाले ।
सामन्तीहरूको रजाइँ ज्यूँका त्यूँ थियो । अनेकौं कोसिस गर्दा पनि योगमायाको धर्मराज्य माग सुनुवाइ हुँदैन ।


योगमाया अग्निमा आत्मदाहका लागि तयार भइन् । उनीसँग उनका २४० जना समर्थकहरू पनि तयार भए । सरकारले उनीहरूलाई कैद गर्‍यो । उनीसँग विधवा, दलित, दासदासी, गरिबहरूको साथ थियो । भएको सारा सम्पत्तिमा आगो लगाएर योगमायालाई साथ दिने पनि थिए । योगमायाले समाजका विस्थापित वर्गमा जागरण ल्याएकी थिइन् । तर सामन्ती पितृसत्ताले उनको जागरण अभियानलाई नकारात्मक रूपमा लियो । चार सहिदको हत्यापछि उनको पनि हत्या गर्ने योजना थियो भन्ने पनि कतै सुनिन्छ ।
कैदमुक्त भएपछि कसैलाई थाहा नदिईकन योगमाया जलसमाधिका लागि तयार भइन् । उनका समर्थकहरू पछि लागे । सरकारले सुइँको पाउनुअगाडि नै योगमायासँगै उनका समर्थकले जलसमाधि लिए ।


जब योगमायाको जलसमाधिको दृश्यमा संगीत बजाउन थाल्छु एकोहोरो हुन्छु । आफूले गरिरहेको काम व्यर्थ भइरहेझैं लाग्छ । किन महिलाको कुरा सुनिँदैन भन्ने प्रश्नले गहिरो खाडल बनाउँछ !


तीनवटै नाटकको अन्त्य वियोगान्त भयो । तीनवटै नाटकमा महिलाहरूले विद्रोह गरे । विद्रोहको बीज पुरुषकै कारण रोपिएको हो ।
हामीलाई किन वियोगान्त अन्त्य उचित लाग्छ ? सन्देश सुधारको तर अन्त्य वियोगको ! के साँच्चै वियोगात्मक अन्त्यले सकारात्मक सन्देश दिन्छ ? पाठकले वियोगान्त अन्त्य नै रुचाउने हुन् ? म निर्देशक भएर फरक अन्त्य सोच्न सक्थें तर केही कारणवश त्यसो भएन ।


यो आफ्नै कामको अनुभूति हो । पुरुषवादी वा पुरुषहरू असहमत हुने ठाउँ प्रशस्तै छन् । पुरुषहरूलाई पीडित देख्न पनि सक्छन् । पितृसत्तात्मक राज्यमा पुरुष आफैं पीडित भएँ भन्नुको के औचित्य !


मेरो आफ्नै घर, कार्यालय सबैतिर माधवी, चित्रलेखा र योगमायाहरूसँग दिनहुँ जम्काभेट भइरहन्छ । यिनीहरूको बाटो सहज छैन । महिलाको बाटोमा मुख्य बाधक पुरुषहरू हुन् । राष्ट्रपति पनि पुरुषहरूले स्थापना गरेको मूर्ति हुन् । महिलाहरू आफैं घरबाहिर निस्किनु जरुरी छ ।


सबै महिलाहरू माधवी, चित्रलेखा, योगमाया जति साहसी हुँदैनन् । उनीहरूमा पितृसत्तासँग टक्कर दिने आँट हुँदैन । यो समाजले महिलालाई सजिलै निर्मला पन्त बनाइदिने हैसियत राख्छ । प्रकाशित : असार १४, २०७६ ०८:२०

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

तरकारी र फलफूल आयात गर्न दुई दिन

कान्तिपुर संवाददाता

कञ्चनपुर — एक सातादेखि बन्द रहेको तरकारी र फलफूलको आयात सुरु भएको छ । कैलालीको अत्तरिया स्थित प्रयोगशालामा विषादीको मात्रा परीक्षणपछि तरकारी र फलफूल आयात हुन लागेको हो । विगतमा एक/दुई घण्टामै महेन्द्रनगर बजार पुग्ने तरकारी आयात गर्न २ दिन लाग्ने भएको छ । 

कञ्चनपुर भन्सार कार्यालयका अनुसार बिहिबार २ ट्रक तरकारी र फलफूल भित्रिएको छ । दुवै ट्रकमा १४ देखि २८ प्रतिशत सम्म विषादी देखिएको भन्सार कार्यालयले जनाएको छ । तरकारी तथा फलफूल आयातकर्ताहरूले कैलालीको अत्तरियास्थित विषादी अवशेष द्रुत विश्लेषण प्रयोगशालामा परीक्षण गराउने गरेका छन् ।

‘आज (शुक्रबार) पनि ६ ट्रक फलफूल र तरकारी भन्सारमा आएको छ’ भन्सार अधिकृत रामप्रसाद पोखरेलले भने, ‘हामीले विषादी परीक्षणका लागि पठाएका छौं ।’ बाणिज्य विभागले विषादी परीक्षण अनिवार्य गरेपछि एक सातादेखि भारतबाट आयात भईरहेको तरकारी र फलफूल रोकिएको थियो ।

व्यवसायीहरूले अत्तरियामा परीक्षण गराउन सुरु गरेपछि पुनः तरकारी भित्रिन थालेको हो । परीक्षण अनिवार्य गरिएपछि पश्चिमी नाकाबाट तरकारी र फलफूल भित्र्याउन झन्झट हुन थालेको व्यवसायी बताउछन् । नाकामै परीक्षणको व्यवस्था नहुँदा समस्या भएको उनीहरूको गुनासो छ । अत्तरियामा विषादी परीक्षण गराएर भित्र्याउदा दुई दिन लाग्ने गरेको व्यवसायीको भनाइ छ ।

गड्डाचौकी नाकाबाट मात्रै दैनिक ३ देखि ५ ट्रक तरकारी र फलफूल भित्रिने गरेको छ । अझ चाडपर्वका बेला दोब्बर तेब्बर मात्रामा भित्रिने गरेको व्यवसायीहरू बताउछन् । ‘दुई घण्टामा हुने कामका लागि अब दुई दिन लाग्ने भयो’ भारतबाट तरकारी र फलफूल आयातकर्ता नरेन्द्र साउँदले भने, ‘परीक्षणको व्यवस्था नाकामै गरिए सहज हुने थियो ।’ उनले परीक्षणको रिपोर्ट आउन र आउजाउ गर्न हुने ढिलाईले तरकारी बाटोमै बिग्रिन सक्ने समस्या समेत रहेको बताए ।

भारतबाट आयात हुने तरकारी र फलफूलमा कडाइ गरिएपछि स्थानीय स्तरमा उत्पादन भएको तरकारी र फलफूलमा मूल्यवृद्धि भएको छ । प्रतिकिलोमा १०/२० रुपैंयासम्म मुल्य बृद्धि भएको उपभोक्ताहरू बताउछन् । भारतबाट मात्रै आयात हुने तरकारी र फलफूलमा अझ बढी मुल्य बृद्धि भएको उनीहरू बताउछन् ।

तर सब्जिमण्डी व्यवस्थापन समिति अध्यक्ष विशाल सोनार भने भारतबाट तरकारी नआएको बेला मुल्य बृद्धि गर्ने व्यवसायीलाई कारवाहृी गरिने बताउछन् । उनले केही स्थानीय उत्पादनले सम्मानजनक बजार पाएकाले व्यवसायीहरूले मुल्य बृद्धि नगर्ने प्रतिबद्धता जनाएको बताए । ‘हामीले अनुगमन पनि गरिरहेका छौं र उपभोक्ताबाट मुल्य बृद्धि भएको गुनासो आए सम्बन्धित व्यवसायीलाई कारवाही गर्छौ’ उनले भने, ‘तर भारतबाट आयात हुने तरकारी विषादी परीक्षणपछि मात्रै भित्रिन दिनुपर्छ ।’

उनले ठुला साधनमा नभित्रिएपछि साइकल र मोटरसाइकलमा कुनै परीक्षण विना नै तरकारी भित्रिएर सब्जिमण्डीमा चर्को मुल्यमा बिक्रि भईरहेको बताए । त्यसकै कारण केही तरकारीको मुल्य बृद्धि भएको हुन सक्ने उनले बताए । तरकारी र फलफूलमा ३५ प्रतिशतसम्म विषादी भेटिएमा उपभोग योग्य मानिन्छ । ३५ देखि ४५ प्रतिशतसम्म विषादी भेटिएमा केहि दिन स्टोर गरी पुन: परीक्षण गर्नुपर्ने हुन्छ । ४५ प्रतिशत भन्दा बढी विषादी भेटिएमा नष्ट गर्नुपर्ने विषादी अवशेष द्रुत विश्लेषण प्रयोगशालाको परीक्षण रिपोर्टमा उल्लेख गरिएको छ ।

प्रकाशित : असार १४, २०७६ ०८:२०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×