के म तिमीलाई छुन सक्छु ?

समाज
सायद अशोक

कुनै कक्षा शारीरिक अभ्यास र गतिविधिमा केन्द्रित छ भने कक्षा सुरु गर्ने बेलामा यहाँ प्रोफेसर (महिला/पुरुष जो भए पनि) ले भनेको देखेको छु– हामी थुप्रै ‘एक्टिभिटिज्’ गर्छौं, या उदाहरणहरू प्रस्तुत गर्छौँ, त्यो दौरान छुनुपर्ने भएमा अनुमति चाहन्छु  । कि त कसैको नजिकै पुगेपछि पहिला ‘डु आई ह्याभ अ पर्मिसन टु टच यू ?’ या ‘म तिमीलाई छुन सक्छु ?’ भनेर सोधेका हुन्छन्  ।

कुनै कक्षा शारीरिक अभ्यास र गतिविधिमा केन्द्रित छ भने कक्षा सुरु गर्ने बेलामा यहाँ प्रोफेसर (महिला/पुरुष जो भए पनि) ले भनेको देखेको छु– हामी थुप्रै ‘एक्टिभिटिज्’ गर्छौं, या उदाहरणहरू प्रस्तुत गर्छौँ, त्यो दौरान छुनुपर्ने भएमा अनुमति चाहन्छु ।


कि त कसैको नजिकै पुगेपछि पहिला ‘डु आई ह्याभ अ पर्मिसन टु टच यू ?’ या ‘म तिमीलाई छुन सक्छु ?’ भनेर सोधेका हुन्छन् । उहिल्यै हामी ४–५ कक्षा पढ्दाताका कुनै कपूत मास्टरले छात्राहरूको छातीमा एउटा हातले अडेस लगाएर अर्को हातले ढाडमा पिटेजस्तो गर्थ्यो अरे होमवर्क नगरेको सजाय दिँदाखेरी । फुटबल खेल्दाखेरी ‘ब्वाइज् विल अल्वेज बी ब्वाइज’ पारामा चलेको गफमा सुनेको त्यो कुरा मेरो सम्झनामा छ । कसले भनेको, कसको बारेमा भनेको थाहा छैन । त्यो हाम्रै स्कुलको कुरा थियो कि अरू कुनै स्कुलको, त्यो पनि थाहा छैन । तर जुन ‘सिनारियो’ दिएको थियो गफ गर्नेले त्यो कहालीलाग्दो कुरा हो ।


केही कुराहरू ‘फ्र्याग्मेन्ट्स’ भएर कतै बसेका हुन्छन् कसैगरी, कुनै घटनाले तिनलाई पनि सतहमा ल्याएर सँगै तैराइदिन्छ । ललितपुरको स्कुलको गणित शिक्षकले दुर्व्यवहार गरेको ‘केस्’ कहाँ पुगेर थामियो या हरायो ? कि ‘फलानोलाई दुर्व्यवहार मुद्दामा फसाउन खोज्या थे, धन्न उम्किए’ पारामा कुरा चलिराको छ अचेल ? खै त ! कक्षा कोठामा कहाँ र कहिले सुरक्षित रैछन् त छात्राहरू ! स्कुल, क्याम्पस, विश्वविद्यालय : ठाउँ मात्र फरक हो । हिजो, आज : समय मात्रै फरक हो । घटनाको ‘इन्टेन्सिटी’ त उत्तिकै छ अझै पनि ।


‘मारिया मेलानो’ सित ‘साइकोड्रामा’ को ‘ओपन सेसन’ मा जाँदाखेरीको एउटा अनुभव सुनाउँछु । मैले ३ ‘क्रेडिट’ को ‘थिएरी’ र ‘प्राक्टिकल’ मिसिएको कक्षा लिइसकेको थिएँ । कक्षापछिको अभ्यासका लागि म त्यहाँ पुगेको थिएँ । क्याम्पसको कक्षामा १४ हप्तासम्म सँगै पढेका क्लासमेटहरू थिएनन् त्यहाँ । प्राय सबैले सबैलाई पहिलोचोटि भेटेको ।


‘एक्टिभिटिज्’ गर्दै कुरा पनि गर्दै गर्दा एक जनाले भनेकी थिइन्, ‘मलाई ‘हग’ गरेको मन पर्दैन ।’ किन मन पर्दैन भनेर ‘मारिया’ ले सोध्दाखेरी ‘मलाई सहज लाग्दैन, धेरै कारण छन्, ‘स्यानिटरी एस्पेक्ट’ बाट पनि र आफूलाई अरूको छुवाइ मन पर्दैन पनि’ भनिन् । त्यसपछि थाहा भयो नि त उसलाई मन पर्दैन भन्ने । ‘थियटर गेम’ खेल्दै छेस्, सामूहिक अभ्यास चलेको छ, तँलाईचाहिँ छोइन पनि नहुने ?’ भनेर त कसैले पनि भनेन । त्यही भएर ध्यान दिनुपर्छ त्यस्ता कुरामा, हल्का टिप्पणीहरू फालिदिएर असंवेदनशील बन्नु हुँदैन । त्यसपछि धेरैबेर धेरै ‘एक्टिभिटिज’ भए, सकिएपछि अरूले एकअर्कासित अंकमाल गरे, जुन ‘एक्टिभिटिज’ कै हिस्सा बनेर स्वतःस्फूर्त रूपमा आएको थियो ।


धेरैचोटि त्यस्तो भयो । अनि अंकमाल गर्न मन पर्दैन भन्ने महिलाले भनिन्, ‘खासमा मलाई पनि अंगालो मार्न मन लाग्यो ।’ म उनको दायाँपट्टि थिएँ । उनले त्यति भन्नु र म अलिकति उनीतिर जानु अनि एउटा न्यानो र ‘फ्रेन्ड्ली हग’ गर्नु लगभग केही सेकेन्डभित्रै भएका थिए । त्यस्तो बेला धेरैपल्ट नियतले मान्छेको कर्मलाई निर्दिष्ट गरेको हुन्छ । त्यहाँ यस्तो भएको थिएन कि मैले मेरा पाखुराहरू फैलाएर उनीतिर गएपछि उनले ‘ठीकै छ, एकफेर म पनि अंगालो मारौं न त’ भनेकी होस् । हैन । फरक बुझौँ है । केही सेकेन्डभित्रै अरूले पनि उसलाई अंकमाल गरे । ‘मलाई साँच्चिकै अंगालो मार्दा राम्रो महसुस भयो, सायद मैले अहिलेसम्म यसको आनन्द गुमाइरहेकी थिएँ,’ भनेकी थिइन् उनले त्यसपछि ।


हाम्रोतिर होलीको बाहनामा जबर्जस्ती पानी भरेको बेलुन महिलाको छातीमा हालेर थिचिदिने र होली होली गर्दै उफ्रिनेहरू धेरै थिए, छन् । यहाँ अमेरिकामा कतिवटा ‘स्टेट’ मा प्रहरीको शरीरमा क्यामेरा राख्नैपर्ने नियम रैछ । चाडपर्वका बहानामा सार्वजनिक स्थानमा त्यसरी बेरोकटोक दुर्व्यवहार गर्ने त परको कुरा, प्रहरी नै पनि निगरानीमा रहिरहने कुरा मलाई अनौठो लागेको थियो । यसलाई फेरि यहाँ र त्यहाँ भनेर भेद छुट्याउन खोजेको अर्थमा नहेरियोस् भन्ने हो । यस्तो यस्तो पनि भएका छन् र यसरी यसरी पनि संस्कारका भिन्नताहरू देखिएका छन् भन्ने देखाउने प्रयास मात्रै हो ।


कुरा सोझो र स्पष्ट छ । सहमति/सम्मति भनेको धेरै महत्त्वपूर्ण कुरा हो । हाम्रो सामाजिक संरचनामा आफूभन्दा ठूलाहरूले छुँदाखेरी खोटी नियत हुँदैनजस्तो लाग्थ्यो । यहाँ र अन्त धेरैतिर, ‘म प्रस्ट पारूँ, मलाई कसैले छोएको मन पर्दैन’ भनेर टिनएजरहरूले स्पष्टसँग भन्छन् भनेर प्रोफेसर र विद्यार्थीहरूले बेलाबेला उदाहरणका लागि कुरा गरिरहेका हुन्थे । हाम्रोतिरको सामाजिक संरचना यस्तो छ कि घरभित्रै, आफन्तमध्ये नै त्यसरी भनिँदैन । तर हरेक छुवाइ, हेराइ र बोलाइ सही नियतको नहुँदो रैछ त ।


गुरु या शिक्षक भनेपछि हाम्रो सामाजिक संरचनाले चेला या विद्यार्थीलाई झुक्न सिकाउँछ, नमन गर्न सिकाउँछ तर खै त ! गुरुहरूकै छुवाइ, हेराइ बोलाइमा ढुक्क हुन कहाँ सकियो त ! ‘मेरो आफ्नो विद्यार्थी हो नि त, मायाले त्यसो गरेको’ भनी भनी व्यक्तिको ‘आफ्नो रोजाइ’ माथि सार्वजनिक रूपमै झम्टिने अनि झम्टिएको मान्छेकै कोणबाट कथाको ‘न्यारेटिभ’ बन्ने– अपमानबोधले रुवाइ पनि किल्किलेमा अड्किएर खुलेर आक्रोश, पीडा र असन्तुष्टि पोख्न नि नसकिरहेको बेला रमितेहरू पीडकलाई नायक बनाएर, ‘तिनको अगाडि देखा पर्नै हुँदैन, आज यसको फेला पर्ने पालो परेछ’ मार्काका २ वचन छोडेर सामान्यीकृत गरिदिनु भनेको के हो ? खै त ! गुरुमाथि प्रश्न गर्न कहाँ सिकाएछ त हाम्रो सामाजिक संरचनाले ? गुरुका बेहोस क्रियाकलापलाई सामान्य कुरा बनाएर एउटा घटना भयो सकियो पारामा किन फ्यास्सै पारिदिनुपर्ने ?


अनि हाम्रा प्रतिक्रियामा प्रयोग हुने भाषा र शैली हेरौँ । दुर्व्यवहारका कुरा आउनेबित्तिकै प्रतिक्रियास्वरूप आउने एउटा प्रचलित वाक्यले भन्छ, ‘यसलाई त फसाएछन् नि, यसरी दोष लाएछन् नि ।’ ‘यस्तो कुरा आएछ त, के हो कसो हो !’ भन्ने शैलीमा प्रतिक्रिया आउन केले रोकेको होला हाम्रो सामाजिक संरचनामा ? मान्छेका आफ्ना स्वभाव हुन्छन् । त्यो स्वभावले कुनै कुरा स्विकार्न पनि सिकाउँछ, पेलेरै जान पनि सिकाउँछ, पछि उम्किहाल्छु नि भन्न पनि सिकाउँछ र दुर्व्यवहारका कुराहरू बाहिर आइसकेपछि या आउन आँट्दाखेरी ‘डिप्लोमेटिक’ र ‘प्रोएक्टिभ’ हुन पनि सिकाउँछ र भिडिहाल्न पनि सिकाउँछ ।


अर्को सबैभन्दा प्रचलित वाक्य शैली हेरौँ, ‘यहाँ कसैले केही गरेको देख्नै सक्दैनन्, यस्तै हो । यो दुश्मनहरूको काम हो ।’ यो दुश्मनको परिभाषा के हो बुझिँदैन, यो दुश्मनी कति ठूलो हो, थाहा हुँदैन । हचुवामा बोलिदिएर आफ्नो अस्तित्व अनि उपस्थिति तुरुन्तै देखाइहाल्न/जनाइहाल्न हतार हुन्छ धेरैलाई । पचासौँचोटि पचासौँ पारामा पचासौँ ठाउँमा संकेत दिइराखेकै हुन्छ गलत भइराको छ भनेर, खबरदारी नहुने होइन, धेरै तरिकाले खबरदारी पनि भइराखेकै हुन्छ तैपनि पेल्नेहरू ‘पेलेरै जान्छु’ भनिरहेका हुन्छन् ।


व्यक्ति र घटनाको परिप्रेक्ष्य भनेको परिवर्तन, समयचेत र संस्कार अनि सभ्यताको विकासक्रमसित जोडिएर आउने चेतना पनि हो । फरक समयमा फरक व्याख्या हुन सक्छन् तर ती व्याख्या अपूर्ण हुन्छन्, अधुरा हुन्छन् भन्ने थाहा हुनुपर्छ । ‘इग्रनोरेन्स’ भयानक कुरा हो, सामान्यीकृत गरेर गम्भीर कुराहरूलाई टुङ्ग्याइदिनु, छोपिदिनु पनि त्यस्तै हो ।


रंगमञ्चसँग सम्बन्धित दुर्व्यवहारका कुराहरू बाहिर आएपछिका प्रतिक्रियाहरूमा यस्तै यस्तै ‘इग्नोरेन्स’ र सामान्यीकृत गरिएका ‘प्याटर्न’ हरू देखिएका छन् । यो एउटा पत्रिकामा एकफेर आएको सनसनीखेज कुरो मात्रै हुँदै हैन । रंगमञ्चसित म पनि जोडिएको थिएँ विगतमा, अझै पनि कसैगरी जोडिएको छु । चिनेको, देखेको, सँगै काम गरेकै मान्छेहरू छन् केन्द्रमा ।


त्यही भएर यी सबैमा मलाई चासो छ । मान्छे स्तब्ध भएको त्यस्तो मानिएका मान्छेहरूको नाम आयो भनेर हैन, त्यस्ता मान्छे (टाउकोमा बसेका मान्छे) हरूको कुरा आउँदैनन् जस्तो लागेको थियो तर आयो भनेर स्तब्ध भएका हुन् । फरक बुझौँ । संवादका बाटाहरू पहिलेझैँ बन्द नहोऊन् । धेरै जनाले बोलुन् । र अन्त्यमा, आकांक्षाले भनेको कुरामा सहमत छु । महिलामाथि भएका हिंसा र दुर्व्यवहारका कुरा कुनै पुरुषले भनिदिएपछि मात्रै सुन्ने संस्कार एउटा तीतो यथार्थ हो अहिलेको सामाजिक संरचनामा । यसमाथि झन् धेरै प्रश्नहरू सोध्नै छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ २५, २०७६ ११:१६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नारायणहिटीका तीन पर्व

इतिहास
यादव देवकोटा

तीनै हत्यामा दागीहरू या त छोरा छन् या छोरासरहका आफ्नै भतिजा । मुख्य संयोग, यी तीनै हत्याकाण्ड नारायणहिटीमा भएका थिए । हत्या सत्तासीन शक्तिशाली राजा या प्रधानमन्त्रीको भएको थियो । यो आलेख नारायणहिटीमा घटित विभिन्न समयकालका यी चर्चित तीन हत्या प्रकरणहरूमा केन्द्रित छ ।

अ)‘झ्यालबाट मेरा आँखा हलभित्र सर्रर पुगे, मान्छे पूरै सोत्तर भएर लडेको देखें । हलभित्र पुग्दा भएभरका मानिस भुइँमा लडेको देखें । त्यो रगताम्ये माहोलमा सुरुमा त तिरिमिरी भयो । ...भित्र पस्दा मनै भरङ्ग हुने दृश्य थियो । यत्रतत्र रगत लतपतिएको देखिन्थ्यो । भुइँभरि रगतका धब्बा थिए । त्यही रगतमा लतपतिएको अवस्थामा एउटा टोपी देखियो । महाराजधिराजको टोपी !..छेउको भित्तामा गिदी र कपाल टाँसिएको भयानक दृश्य थियो । भित्तैभरि रगतको छिटा लागेको देखिन्थ्यो । हेर्दै जाँदा भर्‍याङबाट बगेको रगत तल जमिनसम्मै पुगेर आहाल बनेको रहेछ । त्यहाँबाट एकदमै नमीठो दुर्गन्ध आयो ।’

आ) ‘त्यसपछि पुत्र...ले पिताका आज्ञा मानी केही विचार नगरी वेगले जाई छोपी सुतिरहन्या पुरुषकन केही नहेरी खड्गले प्रहार गरि छिन्न भिन्न गर्‍या । त्यसैबेला ठूलो शब्द गरि धारा बह्यो र राजपुत्र खुशीभै खड्ग धुन जाँदा दुवै धारादेखि रक्त बहाई देखाया । पितृहत्या गर्न्याको मुख हेर्नु छैन भनि हिति मंगल(नारायण हिटी) फर्किगयाको हो भनि भन्दछन् अझतक । ...राजपुत्र त्यस ठाउँ छाडि इक्षुमति पुग्दा सबै किरामात्रै बगाई ल्यायाको हुनाले तुखुचा भनि भन्दछन् ।’

इ) ‘खुट्टामा तेल दल्न लगाई आफु ठूलो तकियामा घोप्टो परि ‘राम नाम’ लेख्न लागेका उनी सुब्बा वलवानसिंह अंग्रेजी पढ्न लेख्न र बोल्न पनि सक्ने भएबाट उनैलाई अखबार पढ्न लगाएर सुनि पनि रहेका थिए । त्यहीबेला एक्कासी तीन भतिजाहरू हातहतियारसहित भित्र पसेको देखि ‘किन आयौ ?’ भनि उनले प्रश्न गरे ।


‘स्वास्नीको कमारो भई फरियाभित्रबाट राजकाज गर्ने जोईटिङ्ग्रेलाई सजाय दिन आएको’ भनि गोली हाने । सो गोली चिउँडोमा लाग्यो । अर्का भतिजाले हानेको गोली छातिमा लाग्यो । तेस्रा भतिजाले हानेको गोली भूँडीमा लाग्यो । त्यसरी तुरुन्तै मरेका उनको लास त्यसरी गोली दाग्ने तीन शमशेर दाजुभाई र सुब्बा वलवानसिंहसमेत भई गारतलाई देखाउन लतार्दै–घिसार्दै बरण्डाबाट भूइँमा झारे ।’
..
उल्लिखित कथाजस्तो लाग्ने दर्दनाक र अत्यासलाग्दो घटना भोग्ने नेपालीहरू नै थिए । त्यो पनि सत्ता सुरक्षाको कसिलो घेरामा बसेका शासकहरू । घटनाहरू मञ्चित भएका थिए १५ सय वर्षभित्रका फरक फरक रातहरूमा । अनौंठो संयोग, पहिलो र तेस्रो घटना लगभग एकै समयमा भएको थियो रातको नौ र दस बजेको बीचमा । उसो त संयोगहरू अनेकन् छन् । तीनै हत्यामा दागीहरू या त छोरा छन् या छोरासरहका आफ्नै भतिजा । मुख्य संयोग, यी तीनै हत्याकाण्ड नारायणहिटीमा भएको थियो । हत्या सत्तासीन शक्तिशाली राजा या प्रधानमन्त्रीको भएको थियो । यो आलेख नारायणहिटीमा घटित विभिन्न समयकालका यी चर्चित तीन हत्याप्रकरणहरूमा केन्द्रित रहनेछ ।


पहिलो हत्या (विसं २०५८ जेठ १९ गते)– सार्वजनिक ‘प्रतिवेदन’ र हत्याकाण्डका ‘प्रत्यक्षदर्शी’ हरूबाट द्वितीय स्रोतमार्फत आएको विवरणअनुसार युवराज दीपेन्द्रले गरेका थिए । भनिन्छ, उनले हत्या गरेका थिए आफ्नै पिता, माता, भाइ, बहिनी, नातेदारहरू र आफैंको पनि (विवरण अ, सन्दर्भस्रोत–राना, सुन्दरप्रताप–दरबारको दुःखान्त, पृ २२, २६३, २६४, २६६) । दोस्रो हत्या (विसं ५११–५६२ को बीचमा (?))– गोपालराजवंशावली/भाषावंशावलीका अनुसार मानदेवले गरेका थिए (विवरण आ, सन्दर्भस्रोत– भाषा वंशावली, भाग १, पृ ७५) । उनले हत्या गरेका थिए आफ्नै पिता धर्मदेवको । तेस्रो हत्या (विसं १९४२ माघ मंसिर ९ गते)– राणाकालीन लिखित सामग्रीहरूका अनुसार डम्बरशमशेर, खड्गशमशेर र भीमशमशेरले गरेका थिए तर हत्याप्रकरणको निर्देशक थिए वीरशमशेर । हत्याकाण्डमा मारिएका श्री ३ महाराजसमेतको पगरीधारी प्रधानमन्त्री रणोद्वीपसिंहका सहोदर कान्छा भाइ धीरशमशेर(सान्नानी) का छोरा अर्थात् उनका भतिजाहरू थिए हत्याराहरू । (विवरण इ, सन्दर्भ स्रोत–जवरा, पुरुषोत्तमशमशेर–श्री ३ हरूको तथ्य बृत्तान्त, भाग १, पृ २७७) ।


पहिलो र दोस्रो प्रकरणमा आरोपित छोराहरूले नै हत्या गरेको बारे प्रकाशित विवरणहरू पूर्णतया सन्देहात्मक छन् । दोस्रोलाई तथ्यहरूले झन्डै अस्वीकार नै गर्छ । पछिबाट सिर्जित आख्यानको स्तरमा मात्रै सीमित देखाउँछ । पहिलोलाई आम जनमानसले अस्वीकार गर्छ । किन पनि भने, आजसम्म जति विवरणहरू, पुस्तकहरू आएका छन्, घटनाको प्रथम साक्षी कोही पनि अघि सरेका छैनन् । प्रत्यक्षदर्शीको बयान भन्दै आएका भनिएका पुस्तकमा लेखिएको छ– गोली हान्नेलाई त मैले देखिनँ । फलानोले भनेअनुसार । यसो भयो अरे । उसो पो अरे । नागरिकहरूसँग पनि त्यस्तै अरे र सुनिन्छ भन्ने खालका अनेकन विश्वासहरू छन् २०५८ सालको हत्याकाण्डका बारेमा । तर अरेहरू तथ्य हैनन् । तथ्यहरू अझैं सन्त्रासको कार्पेटमुनि पो छ कि भनेर नागरिकहरू हरेक जेठ १९ मा सन्त्रस्त हुन्छन् घटना सम्झनेबित्तिकै ।


तेस्रोमा भने कुनै विवादहरू छैनन् । रणोद्वीपको हत्या गरेर सत्तामा पुग्ने बाटोमा लागेका वीरशमशेरले नारायणहिटीमा गोली चलेपछि सतर्क भएको ‘विजुली गारत’ लाई दुवै हातले पेस्तोल ताक्दै ‘कसैले हतियार उठाउने प्रयास गरेमा मात्र पनि हत्या गरिदिनेछु । महाराजको मृत्यु भैसक्यो । श्री ५ महाराजाधिराजबाट मलाई महाराजको पद बक्सिसकेको छ । तसर्थ अर्को अदेश मैले नदिएसम्म आफ्नो ठाउँमा बसिरहनु ।’ त्यसपछि उनी श्री ३ महाराज भए ।


पछि, रणोद्वीपका एक हत्यारा भीमशमशेर पनि श्री ३ महाराज भए ।
तेस्रो घटनामा जस्तै पहिलो घटनामा पनि हत्यारा आरोपित दीपेन्द्रले दुवै हातमा हतियार भिरेका थिए भन्छन्, लेख्नेहरू । उनीसँग त स्वचालित एम–१६ राइफल, एमपी–५ सब–मेसिनगन, पिस्तोल र ट्वेल्भ–बोर बन्दुक गरी चार हतियार थिए । लिच्छविकालीन घटनामा भने खड्ग प्रहार गरेर मानदेवले धर्मदेवको हत्या गरेको आख्यानजस्ता वंशावलीहरूले लेखेका छन् । ती विवरण किन विश्वसनीय खालका छैनन् भन्ने व्याख्या तल आउने नै छ ।

नारायणहिटी

शतरुद्र पर्वतमुनिका जलाशय नारायणका ‘आज्ञा पाई’ धर्मागत देवले स्थापना गरेको धारो नारायण हिति (नारायण धारो) नामले परिचित हुनगएको थियो । नारायणस्थानका विष्णुको स्वप्नादेश अनुसार कीर्ति (लिच्छविकालमा धारालाई कीर्ति पनि भनिन्थ्यो) निमार्ण गरि नजिकै नारायण अर्थात् विष्णुको मूर्ति पनि स्थापना गरेका थिए धर्मागत(?) देवले । त्यसै कारण त्यसको नाम नारायण हिटी रहन गएको थियो । पछि त्यही स्थानमा रहेको खाली जमिन शिवरामसिंह बस्न्यातका छोरा धोकलसिंह बस्न्यातलाई दिइएको थियो । हिटी भएको स्थानमा बनाइएको दरबार हुनाले त्यसलाई हिटी दरबार भन्ने गरिएको थियो । उनीपछि त्यो सम्पत्ति चौतारिया खलकको अधीनमा पुग्यो । अहिलेको नारायणहिटी दरबारतर्फ चौतारिया प्राण शाहले कब्जा जमाए भने हिटीतर्फ उनका भाइ पुष्कर शाहले । त्यहीं बसिरहेका चौतारिया (प्रधानमन्त्री) फत्तेजङ्ग शाह कोतपर्वमा मारिएपछि उनका बाँकी बचेका परिवार भागेर मुग्लान पसे र उक्त दरवार जङ्गबहादुरका भाइहरू रणोद्वीप र धीरशमशेरले कब्जा जमाए । नारायणहिटीतर्फ रणोद्दीपसिहंले कब्जा जमाएका थिए ।


विसं १९३३ मा उनी सत्तामा गएपछि रणसुर विष्ट (?) लाई डिजाइन गराउन लगाई भव्य नारायणहिटी दरबार बनाए । नाबालाक श्री ५ (पृथ्वीवीरविक्रम) को सुरक्षा हनुमानढोकामा भन्दा मेरै निवासमा राम्रो हुन्छ भनी रणोद्दीपसिंहले महाराजाधिराजलाई त्यहीं (नारायणहिटी) लगेर राखेका थिए । रणोद्दीपको हत्यापछि उक्त दरबार वीरशमशेरको अधीनमा गयो । श्री ५ महाराजाधिराजले पनि भर्खरै रणोद्दीपको हत्या भएको घरमा शान्तिस्वस्ति नगरी बस्न ठीक हुँदैन भनी केही दिन बागदरबारमै बस्न गए । उनीहरू केही दिन बागदरबारमा बसी हनुमानढोकामा सरे (राणा, प्रमोदशमशेर–राणाशासनको वृत्तान्त, पृ १४७) ।


प्रसंगवश, विसं २०५८ को हत्याकाण्डपछि ज्ञानेन्द्र शाहले पनि हत्याकाण्ड मच्चिएको त्रिभुवन सदन भत्काउन लगाएका थिए । रणोद्दीप मारिएको भवन जगैदेखि भत्काई, अनेकौं स्वस्ति शान्ति, होम गराई विसं १९४२ माघदेखि जोगलाल स्थापितद्वरा डिजाइन गराई नयाँ दरबार निर्माण गराइयो । हनुमानढोका राजदरबार ज्यादै साँघुरो, जीर्ण भएकाले वीरशमशेरले पृथ्वीवीरविक्रमलाई हनुमानढोकाबाट नारायणटिही सारे र राजकाज पनि त्यसैबखतबाट नारायणहिटी सर्‍यो (जबरा, पुरुषोत्तमशमशेर–राणाकालीन प्रमुख ऐतिहासिक दरबारहरू, पृ ३६) । त्यही नारायणहिटीमा १९९० को भूकम्पमा परी त्रिभुवनकी छोरीहरूको निधन भएको थियो । पछि त्यहाँ आगलागीसमेत भएको थियो ।


पछि महेन्द्रले वीरशमशेरकालीन दरबार भत्काउन लगाई पहिले रहेको ४ सय ४४ रोपनी जमिन विस्तार गरी थप अधिग्रहण गरेर ७ सय ५३ रोपनी जमिनमा विस्तार गरे । उनैले विसं २०२० सालमा कलकत्तास्थित तत्कालीन समयमा एसियाकै सबैभन्दा ठूलो वास्तु कम्पनी मानिने चटर्जी एन्ड पोल्कका सञ्चालक अमेरिकी वास्तुकार बेन्जामिन पोल्कको डिजाइनमा आधुनिक शैलीको राजदरबार बनाउन लगाए । चन्द्रशमशेरले ५० लाखमा सिंहदरबार बनाएर दुई करोडमा राज्यलाई बेची डेढ करोड नाफा कमाएझैं राजा महेन्द्रले पनि ७ करोडमा नारायणहिटी राज्यलाई बेचे (जबरा, उही, पृ ४४) ।


त्यही नारायणहिटी दरबारमा विसं २०५८ जेठ १९ गते भएको भयानक गोलीकण्डमा परेर तत्कालीन राजा वीरेन्द्रको पूरै परिवारको वंशनाश मात्रै भएन त्यसैका कारण अविश्वास र आशंकाहरूको ‘खराउ’ माथि उभिएर श्रीपेच पहिरेका ज्ञानेन्द्र शाहको बहुलठ्ठीपूर्ण कदमका कारण नेपालबाट राजतन्त्र समाप्त भएर गणतान्त्रिक युगमा प्रवेश गर्‍यो ।

धर्मदेवको हत्या
लिच्छविकालका प्रख्यात राजा थिए मानदेव । उनको (५११–५६२) जीवनकालमा भएको भनिएको घटना त्यसको झन्डै नौ सय वर्षपछि लेखिएको मानिएको ‘गोपालराजवंशावली’ मा मानदेवबाट नारायणहिटीमा पिताको हत्या भएको विवरण उल्लेख भएको पाइन्छ । जसलाई निकै पछिबाट लिखित मानिएको भाषावंशावलीले थप कथा हालेर लम्ब्याएको देखिन्छ । मानदेवका पिता थिए धर्मदेव । मानदेवले पिताको हत्या उल्लेख गर्ने दुवै उल्लिखित वंशावलीले भने मानदेवले उनका पिता धर्मदेवको हैन विश्व (बृष) देवको हत्या गरेको उल्लेख गर्छ । यताबाट हेर्दा, दुवै वंशावलीकारहरूमा या त मानदेवको पिताको नाममा दुविधा रहेको या त विश्वदेवको छोरामा भन्ने तथ्य प्रकाशमा आउँछ । मानदेव र उनीपछिका राजाहरूका राज्यकालमा लिखित अभिलेखहरूले भने बृषदेवको छोरा शङ्करदेव, शङ्करदेवका छोरा धर्मदेव र धर्मदेवका छोरा मानदेव भएको उल्लेख गरेको पाइन्छ (मानदेवको चाँगुनारायणको अभिलेख) । केही सामग्रीमा भने मानदेव धर्मदेवको धर्मपुत्र भएको उल्लेख भएको पाइन्छ–तत अवंसजप्रतिपालित पुत्र।।राजा श्रीमानदेव वर्ष ३९।। अर्थात् त्यसपछि त्यस वंशमा नजन्मेका (अर्कै कुलमा जन्मेका) धर्मपुत्र पालिएका राजा श्रीमानदेव भए (वज्राचार्य, धनवज्र–गोपालराजवंशावलीको ऐतिहासिक विवेचना, पृ १३८,१४२) ।


राजा श्रीविश्वदेव वर्ष १००। ...तस्य मृत्ति स्वपुत्रेण रात्रे पनालिकास्थाने शिरश्छित्वा पितात्रा कृतम् । तस्य पुत्र श्रीमानदेव वर्ष ४१ तेन अज्ञातेन पिता बध कृत्य (राजा श्रीविशव(वृष)देवः वर्ष १००।.. राति प्रणालिकास्थान (ढुङ्गधारा) मा छोराद्वारा शिर काटिएको हुँदा तिनको मृत्यु भयो, बाबुको आज्ञाद्वारा यो गरिएको थियो । तिनका छोरा श्रीमानदेव भए, वर्ष ४१ । तिनले थाहा नपाई बाबुको बध गरे) (मल्ल र वज्राचार्य–द गोपालराजवंशावलीका विभिन्न पृष्ठ) । यसरी गोपलाराजवंशावलीले मानदेवले धर्मदेवको नभई विश्वदेवको हत्या गरेको उल्लेख गर्छ ।
...
भाषावंशावलीले विश्वदेवको बयान गर्दागर्दै लेख्छ– ‘केही दिनपछि आफ्ना पुर्खाको कीर्ति धर्मागत देवले नामले बनायाका नारायण धारा बन्द भइ जाँदा ती राजाले मनमा बहुतै फिकर गरि मेरा पुर्खाले जलाशयन नारायणका आज्ञा पाई बसायाको स्थान हो भनी अब म पनि तिनै नारायणका स्थानमा जाई सेवा भक्ति गर्नुपर्‍यो भनी शतरुद्र पर्वतमुनिका अदि जलशयन नारायणका स्थानमा जाई सेवा भक्ति स्तुति गर्दा ‘ज्योतिकहरूसित बुझी काम गर’ भनी स्वप्नमा पाई ती राजाले ज्योतिक ब्राम्हण जान्न्या बोलाई सोद्धा कष्टप्रमाण आयो र ज्योतिकहरूले बिन्ति गर्न नसकी बोलाई सोध्दा नबोलि रहृया । राजाले केही सन्देह मान्नुपर्दैन यर्थाथ बताउनु हवस् भन्दा हे महाराज–द्वात्रिशललक्षणसंयुक्तं नरबलिं दद्यात् भने ।


कोही दिनपछि राजाले आफ्ना मनमा विचार गर्दा प्रजाहरूमा कोही लक्षणले युक्त भया पनि विना अपराध जीवघात गर्नु मेरा कुलको धर्म होइन । मेरा पुत्र पनि लक्षणले युक्त छ तपनि मछेउ पनि युक्त छ भन्दछन् । तसर्थ आफ्ना पुर्खाको कीर्ति थाम्नानिमित्त विना अपराधि अरु मानिस खोजी जीवघात गर्नु चाँहि त आफ्नै जीवघात गर्नु योग्य हो भनि ती राजाले यस्ता नराधिपति प्रभुतव सुख र नवसागर रानी अति सुशीलाकन त्याग गरि पुत्र मानदेवकन बोलाई गुप्तभेद नबताई ‘हे पुत्र आजका चौंथो दिनमा हाम्रा धारामाथि सम्पूर्ण शरीर छोपी रात्रिमा सुतिरहन्या पुरुष एक जन होला । त्यसकन तैंले जाई मुख नहेरी शीघ्रले कटी आउनु । तब हाम्रो धारामा पानी बहला भनी अह्राया । चौंथो दिनमा आफूले धर्मले सुतिरहन गया (पृ ७५) ।’


त्यसपछि मानदेवले गई मुख नहेरी विश्वदेवको हत्या गरेको र पछिबाट धारामा राजा काटिएको र पानी आएको हल्ला सुनेपछि मानदेव आफूले काटेको लास ठाउँ गई छोपिएको अवस्थाको शव निकाली हेर्दा आफ्नै पितालाई देखि ‘...धर्म कीर्तिका लहर छाडी विपरित गर्न्या विश्वदेव नाम बाबुका देह मेरा हातले त्याग गराया (भाषावंशावली, पृ ७६)’ भनी पछुतो मानेको उल्लेख छ ।
यसरी भाषावंशावलीकारमा मानदेवका पितृवंशजको नै यथार्थ ज्ञान थिएन भन्ने देखाउँछ भने मानदेवले नै लेखाएको अभिलेखमा उनका पिता धर्मदेवको मृत्युबारे गोपालराज र भाषा वंशावलीले उल्लेख गरेको कुराको कुनै संकेत पाइँदैन ।


...
मानदेवको चाँगुनारायणको अभिलेखले धर्मदेवको आकस्मिक तवरले निधन भएको उल्लेख गरेको छ– ‘सत्कर्मबाट निरन्तर आईरहेका कीर्तिका कारणले सारा संसारलाई झलमल्ल पारेर बगैंचामा गएझैं राजा (धर्मदेव) स्वर्ग जानुभयो । रानी राज्यवती राजासँग विछोड हुनुभन्दा पहिले देवताहरूलाई भोजन गराउन लाग्नुभएको थियो । त्यसबेला (राजाको मृत्यु भएपछि) पीरले आकुल–ब्याकुल भएर रानी लत्र्याँस पर्नुभयो । नोकर–चाकर पनि विलखवन्दमा परे । रानीको ध्यान नै गडबड भयो । ...फर्केर आई लामो सास फेरि गहभरि आँसु लिएर सुंक्क सुंक्क गर्दै उहाँ महारानी (राज्यवती) ले छोरा (मानदेव) लाई माया गर्दै यसो भन्नुभयो– तिम्रो बुबाको स्वर्गवास भयो भयो, हा छोरा ! (धनवज्र, वज्राचार्य–लिच्छविकालका अभिलेख, पृ १५,१६) ।


त्यसको व्याख्या गर्दै धनवज्रले लेख्नुभएको छ– यस स्तम्भलेखनको वर्णनअनुसार धर्मदेवको अकस्मात मृत्यु भएको देखिन्छ । सो मृत्यु कसरी कहाँ भयो, यताबाट खुल्दैन । यसरी धर्मदेवको मृत्यु कसरी भयो भन्ने कुरा यस स्तम्भलेखनमा खुलाएर लेखिएको छैन भन्ने स्पष्ट छ । यसमा कुनै रहस्य छ कि भन्ने देखिन्छ । यसै हुँदा पछिका गोपालवंशावली आदिले मानदेवले अज्ञानवश बाबुको वध गरे भन्ने कल्पित कथा जोड्न पुगेका छन् (वज्राचार्य, उही, पृ २१/२२) ।


यस सम्बन्धमा इतिहासकार बाबुराम आचार्यले भने फरक धारणा उल्लेख गरेको पाइन्छ–राजा धर्मदेवको देहावसान आफ्नै कालगतिले भएको हो ? वा यिनको सरल तथा शान्त स्वभावबाट लाभ उठाई यिनको अधिनमा रहँदै आएका कुनै सामन्तले यिनको हत्या गराइदिएका हुन् ? निश्चित रूपले केही भन्न सकिंँदैन । तापनि तात्कालिक वस्तुस्थितिमाथि विचार गर्दा दोस्रो विकल्पको नै बढी सम्भावना रहेको पाइन्छ (आचार्य–नेपालको संक्षिप्त वृत्तान्त, पृ १५) ।


गेपालराजवंशावलीको विवरणमाथि टिप्पणी गर्दै इतिहासका अध्येता योगेश राज लेख्छन्–गोपालराजवंशावली लेखिंदासम्म (सन् १३९८ सम्म) राजा मानदेवले गरेको भनिएको पितृहत्या प्रसंगले एउटा आख्यानको रूप लिइसकेको देखिन्छ । त्यसैले टिपोटमा सय वर्षका बूढा राजा ढुङ्गेधारामा गएर पल्टिनु, मानदेवका तपका प्रभावले चैत्य उत्पन्न हुनुजस्ता केही अविश्वसनीय तत्त्व परेका हुन् । यहाँ बूढो बाबुलाई मार्ने कामलाई भवितब्यको रूप दिने जमर्को गरेको स्पष्ट पाइन्छ । भक्तपुरका मैथिल वंशावलीकारको पारिवारिक पृष्ठभूमि र हिन्दू राजनैतिक व्यवस्थाप्रतिको उनले पछि देखाएको बफादारी हेर्दा त्यो प्रयत्न सहजै बुझ्न सकिन्छ । वंशावलीकारले मानदेवलाई निर्दोष देखाउन फट्याइँ गरेका छन् । जस्तो, बाबुकै आज्ञाले पितृहत्या गरे भनिएको छ । यसरी सुनियोजित सम्पादन हुँदै हामीसम्म आइपुगेका ऐतिहासिक सामग्रीमाथि टेकेर सत्यको भेउ पउन गाह्रो हुन्छ (सन्ध्या संरचनाःहिन्दूनेवारहरूको मृत्युचेतना, पृ १५९) ।


यसरी मानदेवको चाँगु अभिलेखमा उनका पिताको मृत्यु अपर्झट भएको र आमाबाट उनले पिताको मृत्युको खबर परेको उल्लेख हुनु तर नारायणहिटीमा भएको भनिएको हत्याको कुनै उल्लेख नहुन तर निकै पछि लेखिएका सामग्रीमा पिताको आज्ञाले मानदेवले पिताको हत्या भएको उल्लखे हुनुले अनेकन संशय पैदा गरे पनि यथार्थ तथ्य नभेटिएसम्म यसै भन्न मुस्किल छ । एकाइसौं शताब्दीमा हाम्रै समयमा भएको दरबार हत्यकाण्डको त यथार्थ तथ्य हाम्रासामु उपस्थित हुन नसकेको अवस्थामा छैटौं शताब्दीको घटनाको तथ्य हामीमा खुल्न नसक्नु कुनै अनौठो विषय भने होइन नै । यताबाट हेर्दा स्थानीयहरूमा रहेको पुस्तान्तरबाट सरिआएको अनुश्रुतिले बताउने बुढेसकालसम्म सन्तान नभएपछि धर्मपुत्र पालिएका मानदेवले सय वर्ष पुग्दासम्म धर्मपिताको निधन नभएपछि उनको हत्या गरी सत्तामा उदाएको घटनालाई धर्मभीरु ग्रन्थकारले मानव बलिप्रथा, तिलस्मी देवकथा र राजपरम्परामा पितृ हत्या नदोहोरियोस् भनेर पितृ आज्ञाको खास्टो ओढाउने दुःख गरेका त थिएनन् भन्ने प्रश्न उठाउन भने मद्दतै गर्छ ।

रणोद्दीपसिंहको हत्या
जङ्गबहादुरको मृत्युपछि उनका छोराहरू र उनका कान्छा भाइ धीरशमशेरका छोराहरूबीच सत्ता खिचातानी चर्किंदै गएको थियो । जङ्गबहादुरका छोराहरूले उनको निधनपछि नै जङ्गबहादुरले बाँधेको रोलक्रमअनुसार रणोद्दीपमा सत्ता जान नदिई आफैं हातलागी गर्ने योजना बनाएका थिए । धीरशमशेरका छोराहरू भने धीरशमशेरको मृत्युपछि जङ्गबहादुरका सन्तान बलियो हुँदै गएको र उनीहरूको लामो रोल सकिँदासम्म आफूहरूकोमा सत्ता नै नआइपुग्ने अत्यासले जतिसक्दो चाँडो सत्ता हातलागी गर्ने ध्याउन्नमा लागेका थिए । त्यही माँचोमा मारिएका थिए रणोद्दीपसिंह र उदाएका थिए धीरशमशेरका छोराहरू श्री ३ महाराजको रोलक्रममा । जसलाई बयालीस सालको पर्व या शमशेर र जङ्ग खलकको पर्वका रूपमा लिने गरिन्छ ।


विसं १९४२ मा रावलपिण्डीमा हुने विशेष सैनिक समारोह हेर्न र मार्चपास समारोहमा भाग लिन नेपाली उच्च सैनिक अधिकृतलाई ब्रिटिस सरकारले आमन्त्रण गर्‍यो । त्यसै वर्ष डिसेम्बर महिनामा दिल्लीको सैनिक छाउनीमा हुने सैनिक अभ्यास र मार्चपासमा चार पल्टन नेपाली फौज त्यहाँ पठाइदिन भायसरायले नेपाली दरबारमा लेखी पठाएबमोजिम वीरशमशेरको नेतृत्वमा जान फौज तयार गरियो (प्रमोदशमशेर, उही, पृ. १३२) । तत्कालीन पुकज रणवीरजङ्गले ‘रावलपिण्डी जाने दिन मात्र गोली गट्ठा जिम्मा लगाउनुपर्ला’ भन्दा रणोद्दीपले ‘सान्नानीको छोरालाई गोली गट्ठा जिम्मा लगाउन किन नहुने’ भनी हातहतियार जिम्मा लगाइदिए । चार पल्टनको हतियार हात लागेपछि सोही दिन वीरशमशेरका माहिला भाइ खड्गशमशेरले– ‘विद्रोह गर्ने मौका अहिले नै हो, हामीले मौका चुकाउनु हुँदैन’ भने । वीरशमशेर अन्कनाएपछि ‘त्यसो भए विद्रोह म गर्छु, हजुर चुप लागी राज हवस्’ भनी खड्गशमशेरले भनेपछि वीरशमशेरले पनि विद्रोहको आँट गरे । र, रणोद्दीपको हत्या भयो ।

दरबार हत्याकाण्ड
२०५८ जेठ १९ को मध्यराति अकस्मात छिमेकी कोठामा बस्ने साथीले ढोका ढक्ढक्याएपछि रिसाउँदै ढोका खोल्दा साथीले भन्यो– दरबारमा गोली चल्यो रे ! नयाँबजारको डेराबाट सडकमा निस्कँदा मध्यरात सडकभरि मानिसहरू ओइरिइसकेका थिए । केही साथीहरूसँग मिलेर नारायणहिटीको चक्कर मार्दासम्म नारायणहिटी बाहिरको घेरामा खासै चालचुल थिएन, बरु मध्यरात सडकमा गाडीहरू भने अप्रत्याशित तवरले साइरन बजाउँदै बत्तिएका थिए । त्यसको केही दिन अन्योल र अत्यासको कर्फ्युमाथि सरकारी कर्फ्यु थपिएर झन् उदेकलाग्दो सन्नाटा र अत्यासले नागरिकको चैनमाथि शासन जमायो । त्यसपछिका अठार वर्षमा समयको गति यति तीव्रत्तर तवरले बत्तियो कि नेपालीहरूले एउटा आख्यानात्मक विवरणजस्तो अपत्यारिलो समय आफ्नै भोगाइबाट रित्याए ।
अकस्मात राजगद्दी आरोहण गरेका ज्ञानेन्द्र शाहले ०१७ सालको पिताको पथ पच्छाउन खोज्दा राजनीतिक दलहरूलाई सशस्त्र युद्धरत माओवादीसँग नजिक्यायो । भारतीय अग्रसरतासमेतमा भएको बाह्रबुँदे सम्झौताले देश आन्दोलनको उत्कर्षमा होमियो र शान्तिप्रक्रिया, संविधानसभाको निर्वाचन हुँदै गणतन्त्रमा प्रवेश गर्‍यो ।

तर, बितेका अठार वर्षहरूमा समेत नारायणहिटीको अहिलेसम्मको अन्तिम हत्याकाण्डबारे जनताको जिज्ञासा र आशंकाहरूले उचित निष्कर्ष पाउन सकेको छैन । मन परेकी युवतीसँग बिहे गर्नमा रानी ऐश्वर्यले युवराज दीपेन्द्रलाई सख्त मनाही गरेपछि दीपेन्द्रले थामिनै नसक्नै गरी मदिरा र नशालु ‘कालो पदार्थ’ खाएको अवस्थामा गह्रुँगा चार थान हतियार भिरेर शाही परिवार नष्ट गरेको भनिएको घटनापछि आएका विवरणहरू विश्वसनीय देखिएका छैनन् ।


दीपेन्द्रलाई मोहरा बनाएर नारायाणहिटी कत्लेआम मञ्चन गरिएको भन्नेहरू एकातिर छन् भने दीपेन्द्रको हत्या र त्यसमा उब्जेका प्राविधिक प्रश्नहरूको उचित जवाफ आएको छैन । वीरेन्द्रको परिवार समूल नष्ट भएपछि बाँकी रहेका दीपेन्द्रमाथि आखिरी फायर अर्को कोही मानिसले गरेको थियो भन्ने सवालहरू आज पनि उत्तिकै शक्तिशाली छ । तर, पन्ध्र सय वर्षअघि नारायणहिटीमा मानदेवले गरेको भनिएको पिताको हत्याजस्तै अठार वर्षअघि नारायणहिटीमा दीपेन्द्रले गरेको भनिएको हत्याकाण्डको तथ्यहरूसँग चहकिलो जम्काभेट नहुनु नेपाली इतिहासको गम्भीर अवसादको विषय हो ।

प्रकाशित : जेष्ठ २५, २०७६ ११:४४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्