ब्ल्याक भिलेज

रोशन शेरचन

नेपालमा ब्ल्याक भिलेज भनी चिनिएको त्यही गाउँ मात्र हो कि ? किन ब्ल्याक भिलेज भनेको ?

त्यसले केही सामूहिक लाभ पनि प्रदान गर्छ ? ब्ल्याक भिलेज किन परम्परागत ज्ञान र प्रविधिसँग अन्योन्याश्रित सम्बन्ध राख्छ ? महाभूकम्पपछिको पुनर्निर्माण अभियानले किन त्यो गाउँको परापूर्वकालदेखि चली आएको यथार्थ र सौन्दर्यलाई आत्मसात् गर्न सकेन ? भर्खर रसुवा घुम्दा यस्तै प्रश्न मनमा खेलिरहे।


मे ३, २०१९ को दिन हामी चिलिमेबाट गोल्जुङ गाउँपालिकाको छलफल सक्काई गत्लाङका निम्ति हिँड्दै थियौं । गोल्जुङ्लाई पछिल्तिर छाडेर थोरै उकालो चढेपछि कच्ची बाटोमा आइपुग्यौं । स्याफ्रुबेंसीसँग जोडिने यो बाटो गत्लाङ हुँदै सोमदाङ पुग्छ । तिरपाई तिरपाई एक घण्टा हिँडेपछि गत्लाङ गाउँ देखा पर्‍यो । यहाँ नआएको झन्डै पाँच वर्ष पुगेको थियो । फेरि गत्लाङ आउन पाउँदा प्रफुल्ल थिएँ । तर अन्तिम घुम्ती कटेपछि जब गत्लाङ देखियो, म नराम्ररी झस्कें । पहिलाको गत्लाङ थिएन त्यहाँ । असन्तुष्टि लुकाउनै सकिनँ । टोलीमा रहेका धुन्चेका युवा छिरिङ लामालाई सोधें— कस्तो कुरूप भएको गत्लाङ, कसरी यस्तो भयो ? छिरिङले भने, ‘पहिला ब्ल्याक भिलेज भनेर चिनिन्थ्यो । अहिले कर्कटपाताले रगीविरंगी भयो ।’ ब्ल्याक भिलेज शब्द सुनेपछि मैले सोधें, ‘ब्ल्याक भिलेज किन ? सबै घरको छाना कालो रङको भएकाले ?’ छिरिङले सहमतिमा टाउको हल्लाए। थपे, ‘तर भूकम्पपछि पुनर्निर्माणमा ध्यान नपुग्दा गत्लाङको रूप फेरियो । त्यो फेराइ कमसल भयो । आँखामै बिझाउने ।’ उनको जवाफ सुन्दा खास अवस्थामा रङमा एकरूपता हुनु पनि सौन्दर्य रहेछ भन्ने बोध भयो ।


तामाङ हेरिटेज ट्रेल सम्भवतः काठमाडौंबाट सबैभन्दा नजिकको सांस्कृतिक पदमार्ग हो । स्याफ्रुबेंसी, गोल्जुङ, गत्लाङ, चिलिमे, तेताङ्चे, गोङगाङ, तातोपानी, नागथली, थुमन र ब्रिदिम यस मार्गका गाउँहरू । तामाङ आदिवासीको भाषासंस्कृति, बोन र बौद्व धर्म संस्कृति, परपम्रागत वेशभूषा, माने गुम्बाहरू यस पदमार्गको पर्यटकीय आकर्षण हुन् । यद्यपि यो ट्रेलमा अनुपम प्राकृतिक सौन्दर्यहरू जस्तै ः पार्वती कुण्ड, लालीगुराँस र खस्रुका जंगल, सान्जेन रिभर करिडोर, उच्च लेकाली खर्क र नागथलीजस्ता लाङटाङ हिमशृंखला देखिने भ्यू प्वाइन्ट छन् । यो ट्रेलको एक प्रमुख आकर्षणचाहिँ गत्लाङ हो । लस्करै जोडिएका ढुंगा र माटाका झुरुप्प घरहरू । काठमा कुदिएका बुट्टेदार झ्यालढोका । पहिलो तलामा उक्लने काठकै लिस्नो । भुइँ तलामा बस्तुभाउ राख्ने गोठ । हरेक घरको छाना काठबाट छाइएका। काठे छाना धुवाउँदै जाँदा कालो रङमा परिणत भई गाउँ नै सगोल कालो देखिन्थ्यो । डिसेम्बर २०१४ मा आउँदा, मलाई काँ–काँ आइपुगें भन्ने भावना मनमा उठेको थियो । गाउँ जति सुन्दर थियो । उत्तिकै युनिक पनि थियो । त्यस्तो गाउँ मैले अन्यत्र देखेकै थिइनँ ।


कर्कटपाता सहजै उपलब्ध नहुने समयमा गाउँले पुर्खाहरूले वरपर पाइने काठको कप्टेरा बनाई त्यसैले घर छाउने प्रचलन ल्याए । भिरालो भूसतहमा पूर्व फर्केका करिब साढे तीन सय घरको एकैनासको कालो काठको छाना नै गाउँको खास चिनारी बनेको थियो । कालान्तरमा त्यो गत्लाङको पहिचान बन्यो । घरको छाना कस्तो राख्ने भन्ने व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको कुरा होइन र ? प्रश्न उभिन्छ । स्वतन्त्रताको कुरा त हो । तर, व्यक्तिगत स्वतन्त्रता बुद्घिमत्तापूर्ण चाहिं बन्न सकेन । व्यक्तिगत स्वतन्त्रता मात्र पर्याप्त हुँदैन । सामूहिक लाभलाई व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको उपभोगले प्रतिकूल असर पार्छ भने, व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको दुहाईले खास अर्थ राख्दैन । यहाँ यस्तै भएको थियो ।


कृषि र पशुपालनबाहेक गत्लाङको अर्को प्रमुख आयस्रोत पर्यटन हो । होटल व्यवसाय, होमस्टे, गाइड पेसा मार्फत स्थानीय तामाङहरूले जीविका चलाइराखेका छन् । होटलमा किसान आफ्ना कृषि उत्पादन बेच्छन् । पर्यटकहरूमाझ तामाङ संस्कृति, पहिरन, हस्तकला र वाद्यवादनको प्रवर्द्घन भएको छ । उच्च चरनमा चिज फ्याक्ट्री छ। यसका प्राथमिक ग्राहक पर्यटक नै हुन् । न्यानो आतिथ्य, प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक विविधता, गाउँको एकीकृत बनोट र एकरूपको कालो छानाले पर्यटकलाई सम्मोहित तुल्याउँथ्यो । तर, कर्कटपाताको बाढीले गाउँको सौन्दर्य क्षतविक्षत बनायो । पर्यटकीय आकर्षणको मेरुदण्ड भाँच्ने काम भयो ।


अघि गत्लाङको सौन्दर्य बेस्सरी अनुभूत गरेको म यसपालि थकथकाइरहे । शब्दमै व्यक्त गर्न नसकिनेखाले खल्लो अनुभूत भयो । धेरै टाढा–टाढाबाट ब्ल्याक भिलेज हेर्न आउने पर्यटकहरूले सोचेअनुसार नभेट्दा उनीहरूको मनमा कस्ता भावना आउँदा हुन् ? सोच्दै नरमाइलो लाग्यो । साथै पुनर्निर्माणमा बनेका भिन्न डिजाइनका घरहरूमा कोही बस्दैनन् । पुरानै घरमा बस्छन् । यी गलगाँडजस्ता संरचनाले गत्लाङलाई भद्दा मात्र बनाएको थियो । गत्लाङकै सिरानमा डढेलोले खाएका हजारौं रूखहरू छन्, डिभिजन वन कार्यालयसँग छलफल गरेर त्यसको काठ चरणबद्घ रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । मेरो अनुरोध, आमाछोदिङ्मो गाउँपालिका, युवा क्लब र स्थानीय संस्थाले यस विषयमा केही सोचुन् ।


तातोपानीको लामा पूजा
गत्लाङको बसाइ सक्काएर, मे ४ को दिन ओरालो झर्‍यौं । सान्जेन खोलाको किनारैकिनार हिँड्यौं । त्यसपछि सान्जेन रिभर कोरिडोरलाई बायाँ पारेर झोलुंगेपुल तरेर उकालो चढ्यौं । भोर्लाको बुट्यान र स–साना काँडाघारीले ढाकेको उकालोमा धमिलो गोरेटो बाटो अगाडि जान हतारिएझैं देखिन्थ्यो । त्यसलाई पछ्याउँदै हामी हिंडिरहेका थियौं । कोही ठट्टा गर्दै थिए— गोङगाङको उकालोको हिँडाइ गमनाम स्टाइलजस्तो भो । सबै हाँस्यौं ।


ठाडो उकालोमा हिँड्दा म दुई तीन कदमभन्दा अगाडि हेर्दिनँ । यो रणनीतिले थकाइ कम हुने मेरो अनुभव छ । हामी सायद मनोवैज्ञानिक कारणले पहिला थाक्छौं। त्यसपछि मात्र शारीरिक हिसाबले । खोला किनारको झोलुंगेपुल सानो हुँदै गयो । अग्लाइबाट दृश्यहरू साना देखिन्छन् तर सट्टामा फैलावट थपिन्छ । फैलावटले नै टाढाटाढासम्म देख्न सम्भव हुन्छ । अब गोल्जुङ र गत्लाङको डाँडा देखिन थाल्यो । अघिसम्म छेलिएको हिमचुलीहरूले पनि चियाउन थाल्यो । सायद साँझको साढे पाँच–छ बजेको थियो । रिभर करिडोर साँगुरो भएकाले घाम बाहिरिएको थियो र त्यसको सट्टामा अँध्यारो पसेको थियो । बाटै छेउ, नागथली गेस्टहाउस अगि पुगेर हामीले आ–आफ्नो झोला बिसायौं । स्थानीय मुना तामाङले होटलमा हाम्रो बसाइको बन्दोबस्त गरेकी थिइन् ।


गोङगाङको त्यो बसाइ मेरो जीवनकै स्मरणीय
बसाइमध्येको एक भयो । गेस्टहाउसको खानपान र बसाइभन्दा पनि जुन लोकेसनमा त्यो बनाइएको थियो, त्यो अप्रितम थियो । यात्रामा खानपान त मेरो निम्ति दोस्रो महत्त्व हो । सफासुग्घरचाहिं हुनुपर्छ । स्वाद प्राथमिक होइन । कारण स्वाद रुचिपिच्छे फरक पर्छ । सान्जेन खोलाको पूर्वी मोहडामा जमिनबाट पिलर उठाएर गेस्टहाउस बनाइएको थियो । त्यसको किचन र डायनिङ हावामा तैरिएको थियो, फ्लोटिङ डाइनिङ हल । क्याम्पिङ साइटको छेउमा एकतले कोठाहरू निकालिएको थियो, पाहुनाका निम्ति । अग्लाइको कारण झ्यालबाट हेर्दा लाग्थ्यो, मानौं जहाजको झ्यालबाट सान्जेन खोला, तेताङ्चे, चिलिमे र अनन्तसम्म फैलिएको भू–दृश्य हेरिरहेको छु ।

झ्यालमुन्तिरको मयलको हाँगा झ्यालसम्म आइपुगेको थियो र पातहरू बतासले झ्यालमा ठोक्किएर खट्खट् ध्वनि आउँथ्यो । बांगोटिंगो बगेको सान्जेन खोला उत्तिकै चित्ताकर्षक थियो । अँध्यारो गहिरिंदै गएपछि चिलिमे र तेताङ्चे मानवनिर्मित जूनकिरीहरूले ढाकिन थाले ।
अर्को बिहान । नागथली डाँडाबाट घाम नखस्दै चिया पिएर उकालो चढ्यौं । कहीं कच्ची मोटर बाटो, कहीं सटकट हुँदै बिहानको सिरसिरे बतासको आनन्द लिंदै तातोपानीको निम्ति हान्नियौं । कहिले गीतको तुक्का जोड्दै, कहिले कविताका हरफहरू सोच्दै, वाचन गर्दै बाटो छिचोल्यौं । डा. राजेश राई सटकटभन्दा पनि बाटैबाटो हिंड्छु भन्दै ओझेल परे । नेपालमा असंख्य तातोपानीका कुण्डहरू छन् । म्याग्दी र सिन्धुपाल्चोकको तातोपानी त प्रख्यात नै छन् । तर पदमार्गले मात्र जोडिएको यो तातोपानीको कुण्डबारे सीमित मानिसलाई मात्र थाहा छ । विगतमा एक रात तातोपानीमा बसेको थिएँ । साँझ कुण्डमा नुहाउन पुगेको थिए । महिला र पुरुष खण्ड छुट्याइएको कुण्ड खचाखच थियो । विदेशी पर्यटकहरू उत्तिकै। तातोपानीमा बसेर तन र मन आनन्दित भएको थियो । तर यस पटक खल्लो लाग्यो । सन् २०१५ को महाभूकम्पलगत्तै तातोपानी आउन छाडेछ । भूकम्पले पानीको मुहान सर्‍यो वा पानी आउने मार्गमा अवरोध पैदा भयो ।


तातोपानी सुकेपछि गाउँको आभा हराएको थियो । गाउँ झोक्राएर बसेको जस्तो देखिन्थ्यो । पर्यटकहरूको चहलपहल थिएन । पहिला तातोपानी गन्तव्य थियो, अहिले ट्रान्जिट मात्र भएको छ । पर्यटक घटेकाले स्थानीय निराश देखिन्थे । हामी पुगेको दिन कुण्डमा लामा पूजा गरिंदै रहेछ । ध्वजा पताका फहराइरहेका थिए। काठमाडौंबाट ठूलो लामा झिकाई पूजा भइरहेको थियो । पूजाको उद्देश्य कुण्डमा फेरि तातोपानी बोलाउनु थियो । गाउँका अधिकांश महिलाहरू सायद तामाङ भाषामै मन्त्र उच्चारण गरिरहेका थिए वा शेर्पा भाषामा । यस ट्रेलमा तामाङहरू शेर्पाजस्तै देखिन्छन् । नाम पनि शेर्पाका जस्तै राख्छन् र तिब्बतियन धर्मसंस्कृति, परम्परागत विश्वास पद्धतिप्रति आस्था राख्छन् । यद्यपि तामाङहरू मूलतः बोन धर्मावलम्बी हुन् । बोन, याने प्रकृतिपूजक ।


ठूला लामाको आसन अग्लो भागमा बनाएको देखिन्थ्यो । फलफूल, प्रसाद, ध्वजापताका, धूप र दियो बत्तीहरू लामाको तस्बिरको नजिक राखिएको थियो । धूपीको सुगन्धित धूवाँ वातावरणमा फैलिएको थियो । जतिसुकै मनयोग र कर्मकाण्डीय पद्वति मिलाई बोलाए पनि तातोपानी नितान्त भौतिक र भौगर्भिक कारणले आउने हो । तसर्थ त्यसले लामा पूजाको आह्वानलाई सुन्ने सम्भावनै भएन । तर गाउँवासीहरूको मनमा क्षणिकै भए पनि त्यसले शान्ति र आशा जगाउने कुरामा शंका थिएन । सँगै आशा फेरि निराशामा परिणत हुने निश्चितै थियो । तर हामी होमोस्यापियन्सहरू गुफाकालदेखि नै यस्तै यस्तै गर्दै यहाँसम्म आइपुगेका छौं । इतिहासको ठूलो कालखण्ड यस्तै आस्था र विश्वासहरूले भरिएको छ । विगतमा पनि लामापूजा गरेको तर केही फाइदा नभएको स्थानीय होटलवालासँग कुराकानी गर्दा थाहा भयो । प्रसाद ग्रहण गर्‍यौं र हामी चिलिमेको निम्ति फर्कियौं । सय, दुई सय मिटर तलसम्म पनि पूजास्थलबाट बाजाका ध्वनि र मन्त्र आइरहेको थियो । मानौं सान्जेन रिभर करिडोरको पहरामा ठोक्किँदै त्यो मन्त्र हेरिटेज ट्रेलभरि छरिंदै छ । गोल्जुङभरि, गत्लाङभरि, चिलिमेभरि, गोङगाङ र तातोपानीभरि । आखिर त्यो सांस्कृतिक ट्रेल थियो।

प्रकाशित : जेष्ठ १८, २०७६ ११:२५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

डायनोसर थेरम

रोशन शेरचन

प्राक्कथन डायनोसर थेरम भन्ने त्यस्तो कुनै थेरम छैन  । यो एउटा काल्पनिकी हो  ।

तर अर्थको हिसाबले त्यो थेरमलाई डायनोसर थेरम भन्न सकिन्छ । त्यस थेरमले भन्छ— मलाई नपढे, नबुझे र व्यवहारमा लागू नगरे, तिम्रो नियति पनि डायनोसरजस्तै हुनेछ । अथवा तिमी पनि लोप हुनेछौं । समाजमा अनेकन् डायनोसरहरू भेटिन्छन् । जैविक अर्थमा होइन । वैचारिक अर्थमा । यसबारे अन्तिम अनुच्छेदमा लेखेको छु ।

पृष्ठभूमि
साहित्य विज्ञानको नजिक बस्छ कि कलाको ? के साहित्य विज्ञानको विपरीत उभिन्छ ? राजनीतिसँग साहित्यको कस्तो सम्बन्ध हुन्छ ? सामाजिक यथार्थवादी र प्रयोगशील धारका शक्ति र सीमा के हुन् ? के वास्तवमै स्वैरकल्पनाले सामाजिक यथार्थलाई कमजोर बनाउँछ ? आदि महत्त्वको प्रश्नहरूमाझ हामी घेरिएका छौं ।
सहज ज्ञानले साहित्यलाई कला भन्छ । तर सौन्दर्यशास्त्रमा, साहित्यलाई सौन्दर्यपरक विज्ञान प्रवर्गअन्तर्गत राखिएको छ । यसले संकेत गर्छ— साहित्य सौन्दर्यशास्त्रको एउटा प्रशाखा हो र यसले सौन्दर्यशास्त्रका आधारभूत नियमहरूको पालना गर्छ । तर अधिकांश साहित्यले विज्ञानका नियमहरूको अवज्ञा गरेको पाउँछौं । साहित्यका विशेषता र प्रभावहरूको विज्ञानसम्मत व्याख्या धेरै भेटिँदैन । धेरै त मनोगत व्याख्या नै छ । भावुक व्याख्या त छ्यालब्याल । तापनि साहित्यको सृजन प्रक्रिया र वैज्ञानिक पद्धतिबीच हामी केही सम्बन्ध भेट्छौं । त्यस्ता केही समानताबारे यहाँ चर्चा गर्नेछु ।

वैज्ञानिक पद्धतिहरू
मूलत वैज्ञानिक पद्धतिहरू तीन प्रकारका छन् । प्रथम, अवलोकन (अब्जर्भेसन) पद्धति जसलाई जीववैज्ञानिक चार्ल्स डार्बिनले लोकप्रिय बनाए । यसको महत्त्व संसारभरि फैलाए । गालापागोस द्वीप, ब्राजिल, अर्जेन्टिना, चिलेका जीव, चट्टान, जीवाशेष र त्यसका नमुनाहरू संकलन र अवलोकन गरी डार्बिनले इभलुसनको सिद्वान्त प्रतिपादन गरे । अन्य धेरै वैज्ञानिक पनि छन् । तर डार्बिन प्रमुख थिए । दोस्रो कल्पनाशीलताको (इमाजिनेसन) पद्धति थियो, जसलाई आइन्स्टाइन र स्टिफन हकिन्सजस्ता भौतिकशास्त्रीहरूले विकास गरे । विस्तार गरे । आइन्स्टाइनको सापेक्षवादको सिद्धान्त धेरै दशकपछि सही ठहरियो । अर्बौं वर्षअगि दुई विशाल ब्लाकहोल ठोक्किई महाविस्फोटबाट (बिग ब्याङ्) उत्पन्न तरंगका ध्वनि सन् २०१४ मा पृथ्वीमा आइपुग्यो जसलाई अत्याधुनिक उपकरणले त्यसलाई रेकर्ड गर्‍यो । भर्खर खिचिएको ब्लाकहोलको तस्बिरले पनि यी वैज्ञानिकहरूको कल्पनाशीलता सत्य भएको पुष्टि भयो ।


तेस्रो प्रयोगको (एक्सपेरिमेन्टल) पद्धति । न्युटन र ग्यालिलियो आदि वैज्ञानिकले प्रयोग (एक्सपेरिमेन्ट) गरी पदार्थका गुण र विशेषता पत्ता लगाएका थिए । साहित्य अवलोकन, कल्पनाशीलता र प्रयोगको (?) बाटो हुँदै जन्मँदो रहेछ । यी वैज्ञानिक पद्धतिहरूको आलोकमा साहित्य सृजनका केही उदाहरणहरू हेरौं ।

केही उदाहरणहरू
सबभन्दा चल्तीको पद्धति अवलोकन हो । यसलाई निरीक्षण पद्धति पनि भन्छौं । अवलोकनलाई अन्वेषणको एक सबल माध्यम मानिन्छ । जीवन विज्ञानमा मात्र होइन, सामाजिक विज्ञानमा पनि यसको प्रयोग बढ्दो छ । लेखकले आफ्नो समाजको अवलोकन वा आफ्नो रुचिको फरक समाजको भ्रमण गरेर त्यहाँका रैथाने बासिन्दाहरूसँग अन्तरक्रिया गर्दै साहित्यको विषयवस्तु खोज्नु यसअन्तर्गत पर्छ । प्राथमिक रूपमा, सामाजिक यथार्थवाद धारको साहित्य यही पद्धतिमा निर्भर छ ।


नयनराज पाण्डेले ‘उलार’, ‘लू’ को निम्ति नजिकदेखि देख्दै भोग्दै आएको नेपालगन्जको खास समाजलाई टिप्नु, सरस्वती प्रतीक्षा ‘नथिया’ लेख्न पश्चिमका बादी बस्ती पुग्नु यसका दृष्टान्त हुन । कल्पनाशीलताकै बलमा कसैले उलारजस्तो उत्कृष्ट आख्यान लेख्न सक्दैन । इतिहाससम्बद्ध साहित्य लेख्न सन्दर्भ सामग्रीको जोहो अत्यावश्यक काम हो । तत्् विषयका क्षेत्रगत भ्रमणमा निस्कनु, स्थानीय बासिन्दाबाट मिथक र तथ्यहरू संकलन गर्नु र विज्ञहरूको राय लिनु उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । कि विषयमा जानकार हुनुपर्‍यो अन्यथा अन्वेषणमै निस्कनुपर्‍यो । सामाजिक तथा सांस्कृतिक पर्यावरणमा भिज्नु यसको अर्को ध्येय हो ।


नारायण ढकालको ‘प्रेतकल्प’, नीलम कार्की निहारिकाको ‘योगमाया’, भूपिनको ‘मैदारो’, श्रवण मुकारुङको ‘बिसे नगर्चीको बयान’, राजन मुकारुङको ‘हेत्छाकुप्पा’, यज्ञशको ‘भुइँया’, तीर्थ गुरुङको ‘पाठशाला’, उमा सुवेदीको ‘तोदा’ प्राथमिक रूपमा अवलोकन पद्धतिबाट जन्मिएका कृृृति हुन् । नारायण ढकाल काँठका बासिन्दा हुँदैनथे भने, ‘प्रेतकल्प’, ‘हजारमाइल’ को बाटोजस्ता इतिहाससम्बद्व आख्यान सायदै लेखिन्थे । त्यो भिन्दै कुरा, अवलोकनमा केही लेखकको आफ्नै अनुभव पनि मिस्सिएका छन् । अवलोकन, अन्वेषण र अन्तरक्रियाकै योगमा सृजनाहरू सम्भव हुन्छन्, यस पद्धतिमा ।


डार्बिनले लोकप्रिय बनाएको यो पद्धतिले आडभरोसा दिन्छ— अवलोकनबाट पनि प्रमाणहरू प्राप्त गर्न सकिन्छ । निरन्तरको अभ्यासले लेखन परिष्कृत बन्दै जान्छ । यसमा धैर्य त्यसरी नै अनिवार्य सर्त हो, जसरी विकासवादको सिद्धान्तमा करोडौं वर्ष लिई प्रजातिहरू आफ्नो वातावरणमा बाँच्न अन्यभन्दा फिट हुँदै जान्छ ।


दोस्रो वैज्ञानिक पद्धति छ, कल्पनाशीलता । प्रयोगधर्मी लेखकहरू यो पद्धति प्रयोग गर्छन् । प्रयोगधर्मी लेखकहरू संख्यामा कम भएकाले पनि यो पद्धति कम चल्तीमा छ । सरुभक्तको ‘पागल बस्ती’, कुमार नगरकोटीको ‘मिस्टिका’, गणेश पौडेलको ‘पैताला’ यस मार्काका पुस्तक हुन । यस पद्धतिले कथा, पात्र चयन र चरित्रचित्रणमा लेखकलाई खेल्न फराकिलो मैदान दिन्छ । परम्परा र यथार्थमा बाँधिनु नपर्ने भएकाले कल्पनाशील लेखकहरू यस पद्धतितिर आकर्षित हुन्छन् । यसमा लेखकको अभीष्ट हुन्छ, कल्पनाको बलमा भावभूमि, कथा र चरित्रलाई जति परसम्म लग्न सकिन्छ, लैजाने । यथार्थमा जे भइरहेको छ, त्योभन्दा पनि कस्तो हुनुपर्छ ? कस्तो हुन सक्छ ? त्यसको चित्रण गर्ने ।


इतिहास सम्बद्व लेखनभन्दा भविष्यउन्मुख (फ्युचरिस्टिक) लेखनका निम्ति यो उपयोगी छ । अधिकांश नेपाली साहित्य विगतमुखी भएकाले कल्पनाशीलतालाई स्थान कम छ । इतिहाससम्बद्ध लेखन पनि प्रकारान्तरले विगतमुखी लेखन नै हो यद्यपि त्यसको प्रयोजन भिन्न छ । राजनीतिक व्यंग्यको क्षेत्र त अत्यन्त टाक्सिएको छ, जबकि यो उपविधालाई कल्पनाशील पद्धति अत्यन्त उपयुक्त हो । राजनीतिक क्षेत्रमा घनघोर कमेडी र विद्रूपता व्याप्त छ तर आख्यानमा त्यसको कतै प्रतिविम्ब छैन । हास्यव्यंग्य गाईजात्राभन्दा माथि उक्लेन । ‘एनिमल फार्म’ र ‘नाइन्टी एटी फोर’ जस्ता आख्यान नेपालीमा कहिले लेखिने होला ?


केही लेखक छन्, जो मूलतः सामाजिक यथार्थवादी हुन् तर स्वैरकल्पनाका सहारा लिन्छन् । ध्रुवचन्द्र गौतम, नारायण ढकाल र नयनराज पाण्डेलाई यस कोटीमा राख्न सकिन्छ । अधिकांश प्रगतिशील लेखक स्वैरकल्पना उपकरण देखेरै तर्सन्छन् । उनीहरूलाई लाग्छ, स्वैरकल्पनाले लेखनको लक्ष्यबाट अल्मलाउँछ र त्यो पलायनको बाटो हो । माथि उल्लिखित लेखकहरू स्वैरकल्पनाको प्रयोग गर्छन् तर उद्देश्य हुन्छ— सामाजिक यथार्थको प्रभावलाई नै सघन बनाउने । यथार्थ र कल्पनाको दशगजामा बस्ने यी गोधूलिका लेखक हुन् । पाटेभीरलाई आख्यानीकरण गरिएको आख्यान मैदारो मार्फत भूपिन पनि यसै कोटीमा थपिएका छन् ।


यसको विपरीत, कल्पनाशीलतालाई प्रधान्य दिने प्रयोगधर्मी लेखकहरू यथार्थसँग धेरै सरोकार राख्दैनन् । बरु उनीहरू आफ्ना सृजनाले पाठकलाई नदेखेको ठाउँ देखाउने, नसुनेको कथा सुनाउने, नचिताएको घटना देखाउने र कल्पनामा पनि सोच्न नसकेको लोकमा लग्नुपर्ने आग्रह राख्छन् । त्यस्ता लोक युटोपियन वा डिस्टोपियन दुवै प्रकारका हुन सक्छन् । यस कोटीको सृजनालाई बेपत्ताको स्वैरकल्पना (बिजार) भन्नु उपयुक्त होला । यथार्थसँग जसको रत्तिभर साइनो हुँदैन तर पाठकलाई यस्ता कथाले विस्मयको स्थितिमा लगेर छाड्छ । मानसिक झट्का, भय, कौतूहल, बीभत्सता, उत्तेजना, वासना र विरानोपनलगायतका प्रभाव उत्पन्न गर्छन् । यस्ता प्रभावविचारको तहमा भन्दा पनि इन्द्रियको तहमा उत्पन्न हुन्छजस्तो लाग्छ । यी प्रभावलाई तर्कको पद्धतिले खासै भेउ पाउन सकिँदैन ।


सरुभक्त, नगरकोटी, गणेश पौडेल आदि यस वर्गका प्रतिनिधि लेखक हुन् । विगतमा ‘विर चरित्र’, ‘विरसिक्का’ जस्ता तिलस्मी उपन्यासहरू लेखिन्थे । बीस, तीसको दशकमा रोमाञ्चकता र रहस्य खोज्ने पाठकले नेपाली जासुसी उपन्यासमै भर पर्नुपर्‍यो । त्यसपछि यस्ता उपन्यासहरू लुप्तप्रायः भए । २०४६ को जनआन्दोलन, दसवर्षे माओवादी सशस्त्र यूद्वपछिका तीव्र राजनीतिक घटनाक्रमले सामाजिक यथार्थवादी धारलाई मलिलो धरातल प्रदान गर्‍यो । फलस्वरूप भुइँमान्छेको कथा, फेमिनिज्म र पहिचान साहित्य लेखन अहिले उत्कर्षमा छ । तर राजनीतिक संक्रमण सकिँदै गएको अवस्था र विज्ञान प्रविधिको तीव्र विकासले स्वैरकल्पनालाई फेरि उर्बर भूमि प्रदान गरेको छ । विजार स्वैरकल्पनाले आख्यानमा पुर्नजन्म लिएको देखिन्छ । नगरकोटीको सृजनात्मक सनकले त्यो गोरेटो कोरेको छ । त्यो गोरेटोले कति परको गन्तव्य छोला ? त्यो भविष्यकै गर्भमा छ ।


तेस्रो प्रयोगको पद्धति सायद साहित्य सृजनको निम्ति उपयुक्त छैन । साहित्य वस्तूत मानसिक निर्मिति भएकाले भौतिक विज्ञानको पदार्थझैं प्रयोगमा लग्न नसकिएको हो । साहित्य सृजनमा कल्पनाशीलताको वा निरीक्षणको प्रयोग गर्न सकिन्छ तर एक्सपेरिमेन्टकै अर्थमा सायद असम्भव छ ।


माथि केही वैज्ञानिकको नाम लिन परेको कारण नितान्त प्राविधिक छ । लेखकहरूलाई वैज्ञानिकसँग तुलना गर्नु मेरो ध्येय होइन । त्यो न सम्भव छ, न सुहाउँदो । यस लेखको उद्देश्य, पद्धतिको आधारमा साहित्य सृजना र विज्ञानबीच केही समानता देखाउने मात्र हो ।

सीमा र शक्ति
लेखकको चेतना विज्ञानसम्मत हुन आवश्यक छ/छैन ? ठूलो प्रश्न हो । साहित्य विज्ञान नभएकाले, कला भएकाले विज्ञानसम्मत हुन कति आवश्यक छ ? जिज्ञासा उब्जिन्छ । फेरि सौन्दर्यपरक विज्ञानको दर्जा दिइएकाले साहित्यमा विज्ञानको वस्तुनिष्ठता आवश्यक पनि होला ? प्रश्नले गहन छलफल माग्छ ।


केही छरिएका जवाफ वरपर देख्न सकिन्छ । मोटामोटी के भन्न सकिन्छ भने सामाजिक यथार्थवादी लेखकहरू विज्ञानसम्मत चेतनालाई आवश्यक तत्त्व मान्छन् । उनीहरू सिद्वान्ततः कन्टेन्टमा बढी जोड दिन्छन् । कन्टेन्ट तार्किक र रूपान्तरणको निम्ति हुनुपर्ने आग्रह राख्छन् । कोही त मुखर रूपमा क्रान्तिकै लागि लेख्नुपर्ने मान्छन् । त्यस्ता लेखकहरूलाई अभियन्ता लेखक भन्न सकिन्छ । राजनीतिसँग प्रत्यक्ष जोडिएर मुद्दा केन्द्रित विषयमा लेख्ने र तत् पार्टीसँग आबद्व लेखकहरू यस कोटीमा पर्दछन् । नवीनताप्रति सिद्वान्ततः उदासीनता र पुरातन फरम्याटको कथा वाचन सामाजिक यथार्थवादी धारको सिमा हो । साहित्यको प्रयोजन विस्मय नभएकाले यस्ता साहित्यमा नवीनता निम्छरो भेटिन्छ । केही साहित्यकारहरू सोच्छन्— साहित्यको सामाजिक दायित्व हुन्छ, साहित्यले क्रान्ति र समाज रूपान्तरणमा सघाउँछ तर सोझै नभएर अप्रत्यक्ष । नारायण ढकालजस्ता गैरसरकारी मार्क्सवादी लेखकहरू यस कोटीमा पर्छन् ।


यसको विपरीत, कल्पनाशीलता र स्वैरकल्पनालाई प्रधान्य मान्ने धारका लेखकहरूको ध्येय विस्मय र रोमाञ्चकता भएकाले, उनीहरू नवीनतालाई पस्कने (विषयवस्तु र शैली) मामलामा अगाडि हुन्छन् । यी लेखकहरूको निम्ति सौन्दर्यशास्त्र प्रत्यक्षतः उपयोगितावादी हुँदैन । कन्टेन्टलाई उनीहरू प्राथमिक महत्त्व दिंदैनन,् जति कथावाचनको शैलीलाई दिन्छन् । राजनीतिसँग खासै गाँसिंदैनन् । विज्ञानसम्मत नहुनु, सामयिक राजनीतिप्रति निरपेक्ष हुनु, भौतिकवादी दृष्टि चिन्तनभन्दा प्रत्ययवादी हुनु यस प्रवृत्तिको सीमा मान्न सकिन्छ ।

डायनोसर थेरम
साहित्य लेख्नेहरूले विज्ञानबाट मात्र होइन, गणितबाट पनि सिक्न सक्छ । यो थेरमचाहिँ गणितबाट लिइएको हो । बेस् थेरमले भन्छ— तथ्यहरू फेरिए, धारणा पनि फेर्नु । जसलाई मनन र पालना गर्न सके डायनोसर हुनबाट जोगिन्छ । थेरममा तथ्यलाई धारणाको जग मानिएको छ । तथ्यको महत्त्वलाई बुझ्न नसकेर हो वा साधु बाबाहरूको पछि धेरै लागेर हो, केही लेखकहरू डायनोसर भैसके । तथ्यहरू फेरिइसके, धारणाहरू विगतकै तथ्यहरूमा आधारित छ ।


तथ्यहरू के हुन् ? कहाँ बस्छन् ? कस्ता स्थितिमा छन् ? त्यसका चालक शक्तिहरू के के हुन् ? निर्माण हुँदै गएको नयाँ यथार्थ के हुन् ? त्यसतर्फ दृष्टि नदिने हो भने, डायनोसरको पङ्क्तिमा थाहै नपाई हामी पनि उभिइने सम्भावना प्रबल छ । त्यसैले बेस् थेरमलाई डायनोसर थेरम भने । सचेत गराउने अर्थमा । सृजनात्मक लेखनमा लाग्नेहरूले बेस् थेरममा धेरै उपयोगी कुराहरू भेटाउन सक्छ।

प्रकाशित : जेष्ठ ४, २०७६ १०:५३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×