बुवा, बहिनी र समय

कल्पना बान्तवा

 फ्रायडले भने, छोरी बाबुसँग र छोरा आमासँग ज्यादा निकट हुन्छन्  । अब संसारले मानेको फ्रायडियन सिद्धान्त के कसो हो कुन्नि, तर बाबुआमाले चाहिँ भेदभाव नगरी सबै सन्तानलाई भागशान्ति माया–ममता दिन्छन्  ।

हाम्रो बुवाले पनि छोराछोरीलाई दामासाही माया अंशबन्डा गरिदिनुभो । तर विशेषगरी हामी छोरीहरू, आआफ्ना दाबी अघि सार्दै ‘बुवाको नजिक सबभन्दा बढी म थिएँ’ भनेर अझै पनि हाकाहाकी होडबाजीमा लागेकै छौँ ।


मेरो तर्क हुन्छ, बुवाले महिनौँसम्म आफ्नो भागको उसिनेको अण्डाको आधा मलाई नखुवाई आफूले खानुभएन । बुवालाई टीबी लागेपछि घोपा क्याम्प–धरानले एक भारी दबाईसँगै डाइट पनि पेल्नुपर्छ भनेर सुझाउँदै बिदा दिएको थियो । त्यसैले आमाले ठूलो गिलासमा दूध र एउटा उसिनेको अण्डा बुवालाई सधैं बिहान खान दिनुहुन्थ्यो । बुवाले अण्डा खाने बेलाको छनक पाएर म सायद बुवाको नजिक परिरहन्थेँ किनकि मलाई सानैदेखि दुध र मासुभन्दा दहीमोही, घ्यू र अण्डा असाध्य मन पर्थे । त्यो बेला गाउँमा अहिलेजस्तो दैनिक अण्डा खानु सहज थिएन । कहिलेकाहीँ साथीभाइसँग कोठेबारीमा झ्यास्झुस् बालेर घरबाट चोरेर लगेको अण्डा पोलेर खान्थ्यौँ र तलतल मेट्थ्यौँ । घरमा टन्नै कुखुरा पालिएका हुन्थे, कुखुराको मासु नै चाहिँ बेलामौकामा खाइरहन्थ्यौँ । अण्डाचाहिँ खानभन्दा ओथारो दिएर चल्ला काढ्नमै आमाको ध्याउन्न हुन्थ्यो । त्यस्तो समयकालमा बुवाले खाने अण्डाप्रति म ६ वर्षकी फुच्चीको मोह किन नजागोस् ?


मेरी अन्तरी बहिनी भन्छे, मैले बुझ्ने भएदेखि बुवाको जीवनको आरोह–अवरोह, संघर्ष, पीडा र आँसुहाँसो सब बुझेँ । त्यसैले म बुवाको धेरै नजिक छु । अघिसरा भएर बुवाको प्रेम र सान्निध्यमा कहिल्यै हकदाबी नगर्ने मेरी कान्छी बहिनी बुवाको सबभन्दा नजिक थिई । उमेर पुगेका छोरीहरू आ–आफ्ना घरबार सम्हाल्न र कामको सिलसिलामा बुवाबाट टाढिए पनि, आफू जन्मेदेखि बुवाको अन्तिम बेलासम्म कान्छी बहिनी हरहमेसा बुवासँगै रही । बुवाको अन्तिम अवस्थामा उहाँलाई बडो प्रेमले स्याहार्ने कान्छी बहिनी र कान्छो भाइ थिए ।


काइँली बहिनी ममताले चाहिँ, छोराछोरी कसैले गर्न नसकेको काम गथीँ । साना छँदा हामीले बुवाबाट जेजति माया प्राप्त गर्‍यौँ, त्यो आफ्नो ठाउँमा छ, ठूला भएपछि बुवाको डरले हामी उहाँसँग झ्याम्मिनु त परको कुरा दोहोरो बातचित गर्नसमेत धकाउँथ्यौँ, न त ‘बाबा’–‘ड्याडी’ भन्दै बुवासँग लाडे पल्टन नै कहिल्यै सक्यौँ । मलाई ‘बाबा’ भन्न सारै मन लाग्थ्यो तर कहिल्यै भन्न सकिनँ किनकि बुवाले ‘बुवा’ भन्न नै सिकाउनुभयो । अझ हाम्रो मुखलाई बानी पर्ने भए त बुवाले ‘पिताजी’/‘माताजी’ भन्न लगाउनुहुन्थ्यो होला किनकि, बुवालाई संस्कृत मिसिएका नेपाली शब्द तथा श्लोकहरूसँग उधुमै लगाव थियो र साहित्यिक लेखन–पठनमा पनि रुचि थियो । ममता बुवाको निकट हुने मामिलामा हामी सबैभन्दा अग्रपङ्क्तिमा रही । ऊ बेलाबेला बुवासँग ढुक्कले झगडा गर्ने, बुवालाई सम्झाइबुझाइ गर्ने र बुवालाई नटेर्ने पनि गर्थी । बुवा ममतासँग वादविवाद गर्नुहुन्थेन, हाँसेर चुपचाप ममताका हकारपकार सहिदिनुहुन्थ्यो, सायद मरेर बाँचेकी छोरी भनेर होला !


ममता जब १७ वर्षमा प्रवेश गरी, उच्च ज्वरोले थला परी । सुरुमा मियादी ज्वरो होला आफैं जाती भइजान्छ भनेर घरकाहरूले पर्खे । तीन–चार दिन ज्वरोको लागछोड चलिरह्यो तर निको भएन र ममतालाई बुवाले स्थानीय आम्दा अस्पतालमा जँचाउन लानुभो । केही दिनको अन्तरालमा अस्पतालमा जँचाउने क्रम चलिरह्यो । ज्वरो त निको भएन तर ममताचाहिँ गल्दै गई । बिस्तारै उसले खान छाडी, जीउ थामेर बस्न नसक्ने भई । आम्दाले दिएको दबाईले उसलाई बीसको उन्नाइस भएन । एक्कासि, आम्दाले ‘तपाईंकी छोरीलाई रक्त क्यान्सर भएको छ, रगत चढाउनुपर्छ’ भन्दा मेरो परिवारको सातो गयो । अस्पतालले ममतालाई चार दिन भर्ना गरेर राख्यो र दुई पिन्ट रगत चढायो । त्यसपछि, ‘छोरीलाई घर लानुस् र उसले जे खान मन गर्छे खान दिनू, कुनै बारना नगर्नू । उसको जीवन धेरै छैन अब, जति बाँच्छे समयसमयमा उसलाई रगत भने चढाइरहन पर्छ । जहाँ लगे पनि तपाईंकी छोरीलाई गर्न सकिने यति हो’ भनेर ममतालाई डिस्चार्ज गरिदियो । तामाको मुनाजस्ती कलकलाउँदी छोरी ब्लड क्यान्सरका कारण नबाँच्ने अवस्थामा पुगेकी सुन्दा बुवा अस्पतालमै भक्कानिएर रुनुभो ।


सोही रात, छिमेकमा गएर दुखेसो बिसाउँदै छोरीलाई ठूलो अस्पतालमा लगेर उपचार गराउँदा जाती भई पो जान्छे कि भनेर सुझाव माग्नुभएछ । ती छिमेकीले ‘त्यसो हैन, अब यहाँका डाक्टरले ब्लड क्यान्सरको हदम्यादै तोकिदिएपछि जहाँका डाक्टरले पनि एकमुखै लागेर त्यही बात दोहोर्‍याउने हुन् । यता लागेर समय खेर फाल्नुभन्दा बरु विराटनगरमा एक जना होमियोप्याथीका कहलिएका डाक्टर गफुर मियाँ छन्, उनैकहाँ छोरीलाई लगौँ’ भनेर सल्लाह दिए । बुवाले भोलिपल्टै एक सहयोगी लिएर ममतालाई विराटनगर लानुभयो डाक्टर गफुर मियाँकहाँ । ममताको अवस्थाबारे वृत्तान्त सुनिसकेपछि र उसलाई एकसरो जाँच गरेपछि डाक्टर गफुरले भनेछन्, ‘१७ कटेकी भए यी नानीलाई म उपचार गर्न सक्दिनथेँ, धन्य ! १७ टेकेकी मात्र रैछिन्, उपचार सुरु गर्छु अल्लाहको कृपाले सब ठीक हुन्छ ।’


उनको सान्त्वना मात्रैले पनि बुवाको अनुहार उज्यालियो । बातचितकै सिलसिलामा डाक्टरले ममताको जिब्रोमा सानो सिसीको तरल दबाई ४ थोपा चुहाइदिएछन् । त्यो दबाई जिब्रोमा पर्नासाथ कहिलेदेखि मरेर सुतेको ममताको भोक अचानक बौरिएर जुर्मुराई उठ्यो । छोरीको थामिनसक्नुको भोक देखेर बुवाले आडैको दोकानबाट दुइटा ठूल्ठुला सिँगडा र ठूलो गिलासभरि लस्सी ल्याएर ममतालाई दिनुभयो । ममताले क्षणभरमै ती खानेकुरा चाट्चुट् पारी । अनि डाक्टर गफुरले एक झोला दबाई, पथ–परहेज र फलोअपमा आइरहने निर्देशन अनि मनभरिको आसिक ममतालाई दिएर बुवाहरूलाई बिदा दिए । दबाईको प्रथम खुराकले नै छोरीमा देखिएको आशाजनक सुधारले हौसिएको बुवाको मन डाक्टर गफुरप्रति अत्यन्त आभारी बन्यो । लामा–सेता दारीवाला सुफी सन्तजस्ता डाक्टर गफुरका दुवै हात समाएर ढोग्दै बुवा निःशब्द रुनुभो । बाटो लागेपछि पनि ममतालाई भोक लागि नै रह्यो । ढुंगै खाऊँ कि माटै खाऊँ कि झैँ गरिरही । घर पुगेपछि आमाले हतारहतार भात तरकारी पकाएर दिनुभयो । त्यो खाएर बल्ल ममताको भोक केही साम्य भो ।


ज्यानले खानाको रूपमा पोषण भेटेपछि ममताको मरिसकेको आत्मविश्वास जागृत भयो । नियमित दबाई खाइरही र एक दिन दुई दिन गर्दै ऊ तङ्ग्रिँदै गई । बुवाले समयसमयमा ममतालाई डाक्टर गफुरकहाँ फलोअपका लागि लगिरहनुभो । तीन महिनापछि त, ‘अब यो केटीको आयु धेरै छैन’ भनेर तोकिदिएको आम्दाको हदम्यादलाई लात हानेर ममता पूरै तन्द्रुस्त भई । पूरै जाती भइसकेर पनि डाक्टर गफुरले ममतालाई एक वर्षसम्म दबाईचाहिँ नटुटाई दिइरहे ।अहिले डाक्टर गफुर मियाँ अल्लाहका प्यारा भैसके, तर मेरो परिवारले हरहमेसा उनको पाक रुहलाई जन्नत नसिब होस् भनेर अल्लाहसँग फरियाद गरिरह्यो र गरिरहन्छ ।त्यही साल रोगमुक्त भएर ममता काठमाडौँ आई । त्यो साल ऊ एसएलसी परीक्षामा बस्न सकेकी थिइन र घरकाले पनि उसलाई पढ्न दबाब दिएनन् । मृत्युलाई जितेकैमा घरकाहरू अत्यन्त खुसी थिए । मैले भने बहिनीलाई राम्ररी सम्झाएँ, शिक्षाको महत्त्व बुझाएँ र घर गएर राम्ररी तयारी गरेर एसएलसी दिन भनेँ । नभन्दै ममताले अर्को वर्ष एसएलसी दिई र पास भई । कलेज पढ्न ऊ काठमाडौँ आई । अब उसलाई देखेर लाग्दैनथ्यो कि यो केटीले मृत्युलाई हराएर अपराजिता बनेकी हो । त्यसपछि उसले कलेज पढी, बिहे गरी र छोरीकी आमा बनी । उसको गर्भावस्था एकदम सामान्य रह्यो । गर्भको नानी सामान्यभन्दा केही ठूलो भएको र आमा सानो गाँठीकी भएकीले ओम अस्पतालले सिजेरियन गरेर बच्चालाई जन्माउन ममतालाई सघायो । उसकी त्यही छोरीले आगे साल एसईई दिँदै छे ।


दमकको आम्दा अस्पतालले ‘अब धेरै बाँच्दिन’ भनेर १८ वर्षअघि बिदा दिएको मेरी बहिनी ममता अहिले यूकेमा बसेर संघर्ष गदैँ जीवनलाई अघि लाइरहेकी छ । छनलाई त ऊ सासू–ससुराको छत्रछायामा छे यूकेमा । यहाँ स्वदेशमा कामै गरेर निस्फिक्री बाँचिरहेका हाम्रो तुलनामा ममताजस्तालाई बडो कठिन छ पराई मुलुकमा अडिन । पराईहरूको भीडमा दैनन्दिनमा कति अवहेलना र छोइछिटो सहँदै, कहिल्यै नगरेका कामहरूमा आफूलाई रत्याउँदै र भर्खर किशोरवयको संघार टेकेकी छोरीतिर हरदम नेपालमै तानिने मनलाई सम्हाल्दै कसरी मेरी बहिनी त्यो गल्तीलाई क्षमा गर्न नजान्ने, खालि काम मात्र खोज्ने गोराहरूको देशमा टिकिरहेकी होली भनेर अत्यास लाग्छ मलाई । तर यस मानेमा सन्तोष मान्छु कि ऊ स्वस्थ छे र भैपरी आउने कठिनाइहरूसँग जुझ्दै पाखुरी बजारेर अंग्रेजको भूमिमा आफूलाई कर्मयोद्धा साबित गरिरहेकी छे । पिरो खाने आदतका कारण ग्यास्ट्राइटिसबाट पीडित हुनुबाहेक उसलाई अर्को रोग छैन ।


धेरै पहिला, एक दिन म त्रिवि शिक्षण अस्पतालको इन्डोस्कोपी शाखामा काम गरिरहँदा काकी सासूले ममतालाई लिएर आउनुभयो । ग्यास्ट्राइटिसको दुखाइले हुरुक्क भएकी रैछ ममता ! मैले इन्डोस्कोपी गरिरहेका ग्यास्ट्रोलोजिस्टलाई हेरिदिन आग्रह गरेँ । उनले ममतालाई इन्डोस्कोपी गरिदिए । मुखबाट मोटो इन्डोस्कोप छिराएर गरेको जाँचले काबु भएर उसले त्यसपछिका केही महिना खोर्सानी बारी, तर फेरि यसोकसो बेलामौकामा अकबरे टोक्न भ्याइहाल्थी । उसको रोग भनेको त्यति हो । एसोसिएसन अफ मेडिकल डाक्टर्स अफ एसिया–नेपाल अर्थात् ‘आम्दा नेपाल’, सन् १९८९ मा आम्दा इन्टरनेसनल–जापानको हिस्सा बनेपछि, सन् १९९० मा विधिवत् दर्ता भएर नेपालमा गैरसरकारी स्वास्थ्य संस्थाको रूपमा स्थापित भयो । सुविधाबाट वञ्चित तथा सीमान्तकृत नागरिकलाई सहज स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराएर उनीहरूको स्तरोन्नतिमा सहयोग गर्ने उद्देश्यसहित मुलुकका विभिन्न स्थानमा आम्दा अस्पताल सञ्चालन भइरहेका छन् । आम्दाले सेवा प्रदान गरिरहेका क्षेत्र वरपरका नागरिक यसको कार्यबाट लाभान्वित भइरहेका छन् । खासगरी, आम्दाको स्वास्थ्य सेवाका कारण पूर्वी तराईमा भयावह सर्पदंश समस्याबाट राहत मिलेको टड्कारो देखिन्छ ।


स्थानीय तहमा यति राम्रो काम गरिरहेको आम्दा अस्पताल दमकले, मेरी बहिनीलाई ब्लड क्यान्सर अर्थात् ल्युकेमियाको डाइग्नोसिस गर्दा म आफैं नर्स भएकी नाताले अविश्वास गर्ने अवस्था थिएन । विडम्बना के भने, जब मैले दमक घरमा फोन गरेर ममताको उपचारका क्रममा आम्दाले दिएका कागजात मागेँ, ती कागजात कतै फेला परेनन् । ती कागजपत्र बुवाले राख्नुहुन्थ्यो । हाम्रो बुवा यस्ता महत्त्वपूर्ण कागजपत्र एकदम सम्हालेर सुरक्षित राख्ने मानिसभित्र पर्नुहुन्थ्यो । ममताका कागजातबारे अब सोध्नलाई बुवा हुनुहुन्न । हुन सक्छ, बुवाले ती कागजात नष्ट पो गरिदिनुभयो कि ? अहिले बुवा हामीसँग नरहे पनि, बुवासँगै ती असहनीय शारीरिक–मानसिक तकलिफ बेहोरेर थिलथिलो भएको मेरो परिवार र स्वयं ममता त यही धरावासी छन् नि ?


हाम्रो रगत तीन तत्त्वले बनेको हुन्छ । बोनम्यारो अथवा हाडभिक्रको मासीमा ज्यादाजसो बनिने यी तत्त्वहरू हुन् राता रत्तकोष, सेता रक्तकोष तथा प्लेटिलेट्स । राता रक्तकोषले अक्सिजन बोकेका हुन्छन् भने सेता रक्तकोष रोगविरुद्ध लड्छन् र फ्लेटिलेट्सले रगतलाई जमाएर रक्तmस्राव हुन दिँदैन । सेता रत्तकोषको क्यान्सर नै ल्युकेमिया हो । बोनम्यारोमा बेकामे सेता रक्तकोष अत्यधिक बनिन्छन् र रगतमा सेता रत्तकोष ह्वात्तै बढ्छन् र तिनको भीडले अन्य रक्तकोषलाई आफ्नो काम गर्न दिँदैनन् । सामान्यतया सूक्ष्मदर्शक यन्त्रमा रगत वा बोनम्यारोको जाँच गरेर ल्युकेमियाको पहिचान गरिन्छ । मैले ममतालाई सोधेकी थिएँ, ‘तिम्रो करङको माथिल्लो चेप्टो हाडबाट मासी निकालेर जाँच गरे ?’


उसले भनी, ‘अहँ ! बोनम्यारो टेस्ट गर्न पर्छ त भन्दै थिए तर गरेनन् । रगतचाहिँ धेरै पटक जाँचें ।’ बहिनी ममताको रोगको प्रकरणले दुई भिन्न सम्भावनालाई प्रस्ट्याउँछ । एक, ममतालाई ब्लड क्यान्सर भएकै थिएन, सायद गम्भीर रक्त–अल्पता वा अन्य कुनै रोग लागेको थियो । आफूलाई लागेका कुरा प्रमाणित गर्ने कागजात हातमा नभएकाले म सम्भावनाका कुरा गर्न बाध्य छु । दुई, ममतालाई ब्लड क्यान्सर नै भएको थियो तर एउटा निश्चित उमेर समूहका मानिसमा रोगको प्रारम्भिक चरणमा उपचार थालियो भने होमियोप्याथी उपचार पद्धतिले ब्लड क्यान्सर च्वाट्टै निको हुँदो रहेछ जसरी ममताको जाती भयो ।


म सोँचेर कहालिन्छु, यदि आम्दा अस्पतालले दिएको सल्लाह सुझावलाई नै बुवाले अन्तिम सत्य मानिदिनुभएको भए के हुन्थ्यो ? फेरि, आफैंले मनलाई सम्झाउँछु, हैन, दुनियाका बाबुहरू गच्छेले भ्याएसम्म सन्तानको जीवन रक्षाको लडाइँमा एक्लो सिपाही भएरै पनि मोर्चामा डटिरहन्छन्/लडिरहन्छन् ।२०७४ फागुन ४ गते, बुवाले अन्तिम सास फेरेर हामीलाई छाडिजानुभएको थियो । र म, उप्रान्त बुवालाई सशरीर कहीँकतै देख्न पाउँदिनँ, हिरिक्कै प्राण जान खोजे पनि बुवालाई छुन कहिल्यै पाउदिनँ र बुवाको वात्सल्यले भरिएको हातले मेरो शिर कहिल्यै सुम्सुम्याउने छैन भन्ने कल्पेर अधमरो भएकी थिएँ । तर मान्छेको जात सारै जब्बरे हुँदोरैछ ! बुवालाई केही भयो भने म कसरी बाँच्न सकुँला र ? म पनि उतिखेरै भुक्लुक्क मरिजान्छु नि ! भनेर जतिबेलै सोँचिरहने मैले, नचाहेर पनि बुवालाई धेरैजसो बिर्संदै एक वर्ष बढीको समय काटिसकेछु !

प्रकाशित : जेष्ठ ४, २०७६ १०:५३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

युथनेसिया : सुखसँग मर्न देऊ

कल्पना बान्तवा

काठमाडौँ — ब्रसेल्स–बेल्जियम निवासी ८५ वर्षीया सिमोन, अस्पतालको फराकिलो क्याबिनको ओछ्यानमा निद्राबाट ब्युँझन्छिन् ।

नित्यकर्म सकेर कुनाको डाइनिङ टेबलमा बस्दै, बिहानको चियाखाजा खान्छिन् । क्याबिनबाट निस्केर वाकरको सहायताले अस्पतालको लामो करिडोरमा टहल्दै र छेउछाउ क्याबिनका चिनारुसँग अभिवादन र छोटो भेटघाट गर्दै दिनचर्याको एक अंग प्रभाती हिँडडुल पूरा गर्छिन् । क्याबिनमा फर्केर एक छिन बिसाउँदै, कसरत मसिनमा बसेर गोडा तलमाथि गर्दै नियमित अभ्यास गर्छिन् । बुढ्यौलीको कमजोरीबाहेक टड्कारो देखिने शारीरिक रोग उनलाई छैन । यी यावत् काम सकेर ओछ्यानमा आरामसँग बसेर सुस्ताउँछिन् । सिमोनकी नजिककी साथी, ओछ्याननजिकै स्टुलमा बसेकी छन् ।


उत्तिखेरै एक डाक्टर क्याबिनमा पस्छन् । उभिएरै गम्भीर मुद्रामा डाक्टर बोल्छन्, ‘सिमोन † गुड मर्निङ † कस्तो छ ?’
‘एकदम ठीक छु, डाक्टर †’ सिमोन किञ्चित् हँसिलो मुख लाउँदै जवाफ दिन्छिन् ।
डाक्टरले थोरै खुकुलिँदै सोध्छन्, ‘राम्रो † उसो भए के तपाईँ तयार हुनुहुन्छ ?’
सिमोन सहजतासाथ बोल्छिन्, ‘हजुर, डाक्टर † पूरापूर तयार छु । बिहानको कसरत गरिसकेँ, खाजा खाएँ, भेटघाटका काम पनि सकेँ र ज–जसलाई सम्झनुपर्ने हो सबैका नाउँमा खामबन्दी सन्देश लेखिभ्याएँ †’


डाक्टरले सिमोनलाई सानो ग्लासमा कुनै पेय पदार्थ दिन्छन् र उनलाई त्यो पिउन सघाउँछन् । सिमोनले ग्लासको पेय पदार्थ बिस्तारै पिएर तुरेपछि डाक्टरले उनलाई समाएर ओछ्यानमा सजिलो गरी सुताइदिन्छन् । सिमोन तुरन्तै निदाउँछिन् ।


यो दृश्य युथनेसिया अर्थात् सुखसँग मृत्युवरण गर्ने प्रक्रियाको अंश हो । युथनेसिया (सहायताप्राप्त आत्महत्या अर्थात् असिस्टेड सुसाइड) चाहने मानिसले पूरा होसहवासमा निर्णय गरेर सम्बन्धित सरकारी निकायलाई निवेदन दिन्छ । उसको बाँच्न नचाहने अधिकार केवल ऊसँग सुरक्षित रहन्छ र युथनेसियासम्बन्धी विज्ञहरूको सरकारी टोलीले सूक्ष्म अध्ययन तथा छानबिन गरेर उसको निवेदनको औचित्य पुष्टि गरेपछि मात्र उसको मनोकांक्षा कार्यान्वयन हुन्छ । युथनेसियालाई दुई प्रकारमा विभक्त गरिएको छ— एक्टिब युथनेसिया र प्यासिब युथनेसिया । एक्टिब युथनेसियामा निवेदकको मृत्युका निम्ति सीधा कदम चालिन्छ, त्यसमा बिना कुनै कष्ट वा पीडा सजिलो गरी तुरुन्तै निदाउने विषालु सुई वा पेय पदार्थ पर्छन् । प्यासिब युथनेसियामा चाहिँ बिरामीलाई जीवन–रक्षक प्रणालीबाट छुटाइन्छ, साथै दबाई र खानापिना पनि बन्द गरिन्छ । छिमेकी देश भारतको सर्वोच्च अदालतले सन् २०१८ मार्च ९ देखि प्यासिब युथनेसियालाई मञ्जुरी दिएको छ ।


तर, कोमाबाट वर्षौंपछि निस्कन सफल केही बिरामीले, आफू कोमामा रहँदा शरीर चलाउन नसके पनि चेतना कायम रहेको र वरपरका सारा क्रियाकलापप्रति सचेत रहेको उल्लेख गरेका छन् । कथम्कदाचित् यस्ता बिरामीलाई जीवन–रक्षक प्रणालीबाट छुटाउने इजाजत दिइयो भने त्योजस्तो दु:खदायी विडम्बना अर्को नहोला †


सिमोन उपचारविहीन गहिरो उदासीनताको अवस्थाबाट गुज्रिरहेकी थिइन् । झन्डै ४ वर्षअघि, शल्यक्रिया दौरान उनकी छोरीको असामायिक निधनपछि उनलाई संसार विरसिलो लाग्न थालेको थियो र सधैं उही तालिकामा चलिरहेको दैनिकीदेखि विरक्तिएकी थिइन् । उनका डाक्टरले सिमोनलाई डिप्रेसनको औषधि दिएर पनि हेरे तर महिनौं उपचार गर्दा पनि सिमोनको खिन्नता रत्तिभर कम भएन । दैनन्दिनका यावत् कर्म यन्त्रमानवले भैँm नबिराई गर्ने र हाँस्ने–बोल्ने उनको मनको शान्ति एउटै चाहनामा अडेको थियो, स्थानीय यहुदी चिहानमा आफ्नी छोरीको चिहानछेउ चिर निद्रामा लीन हुने † छोरीबिनाको जीवन बाँचिरहनु र नियमित तालिकामा जिन्दगीलाई घिसारिरहनुमा उनलाई पटक्कै रुचि थिएन ।


१९८४ मा डच सर्वोच्च अदालतले चिकित्सकहरूलाई कडा नीति निर्देशन पालनाको सर्तमा स्वैच्छिक युथनेसियालाई स्वीकार्य मानेको निर्णय दिए तापनि, डच फौजदारी कानुनअन्तर्गत चिकित्सकहरूले कानुनी कारबाहीको सामना गर्नुपर्ने सम्भावना अद्यापि छ । सन् २००० को शरदमा डच संसद्ले वैधानिक युथनेसियाको पक्षमा मत दिएर, विश्वमै कानुनी तवरमा युथनेसियाको अभ्यास गरिने मुलुकको अग्रस्थानमा नेदरल्यान्ड्स्लाई औपचारिक रूपमै उभ्यायो । त्यहाँ यसलाई ‘असिस्टेड सुसाइड’ भनिन्छ । युथनेसियालाई कानुनी मान्यता दिने दोस्रो मुलुकमा बेल्जियम पर्छ भने तेस्रोमा लक्जम्बर्ग । मार्च २०१८ सम्ममा युथनेसियाले कानुनी मान्यताप्राप्त देशहरूमा कोलम्बिया, क्यानडा, स्विट्जरल्यान्ड, जर्मनी र जापान पर्छन् । यही लहरमा अमेरिकाका वासिङ्टन, ओरेगन, कोलोराडो, वोरमोन्ट, मोन्टाना, वासिङ्टन डीसी र क्यालिफोर्निया राज्यहरू पर्छन् । दक्षिण कोरिया पनि एक्टिब र प्यासिब, दुवै मानव इच्छामृत्यु कानुनी हुने देशको रूपमा सामेल हुन निर्धारित छ । एकपाटे जाते टिकट मात्र काटेर गएका केही विदेशीले पनि स्विट्जरल्यान्डमा यो विशेषाधिकार प्रयोग गरेका छन् ।

अस्ट्रेलियाका १०४ वर्षीय वैज्ञानिक डेबिडले, स्विट्जरल्यान्ड गएर युथनेसिया अर्थात् इच्छा–मृत्यु वरण गरे । यी वनस्पतिशास्त्री, पर्यावरणविज्ञ तथा नाट्यकर्मीले १०२ वर्षको हुन्जेलसम्म साताको चार दिन युनिभर्सिटीका कार्य गरिरहे । तर, दुई वर्षयता, दुर्बल शारीरिक अवस्था र दुवै आँखाको दृष्टि गुम्नुले उनलाई पर्न जाने जोखिमका कारण क्याम्पसले उनलाई काम नगर्न अनुरोध गर्दै बिदा दियो । युथनेसियाका लागि आवेदन दिँदा, उनले आफ्नो मानसिक अवस्था पूर्ण स्वस्थ रहेको तर कुनै रोग नलागे पनि शरीर कमजोर भएर हिँडडुल गर्न कठिनाइ भएको, त्यसै साल एक दिन भान्साघरको भुइँमा दुई दिनसम्म लडिरहेका उनलाई घरको सफाइ गर्न आएका मानिसले उठाएको, दृष्टि गुमेकाले सवारी चालक अनुमति–पत्र खारेज भएको, ९० वर्षको उमेरसम्म बाँच्नुको आनन्दलाई पूरापूर भोगेको तर त्यसयताको बँचाइमा थोरै पनि आनन्द शेष नरहेको र एक पटकको आत्महत्याको प्रयास पनि विफल भएको कारण अझै बाँचिरहनुको औचित्य नदेखेकाले राजीखुसी मृत्यु रोजेको बताएका थिए ।


ब्रसेल्सका एक युवा कृषक पिटर । ३ सय बस्तुभाउले भरिभराउ आफ्नो फार्मको काममा बिहान सबेरैदेखि अबेला साँझसम्म र कहिलेकाहीँ राति पनि व्यस्त रहँदा उनी आनन्दित हुन्थे । तर ‘क्लस्टर हेडेक’ नाउँको अत्यन्त पीडादायी बिरामीले गाँजेदेखि उनका सारा खुसी र चाहनाहरू छरपस्ट भए † पिटर कामै गर्न नसक्ने भए, ब्याङ्कले उनको विशाल गोठ र गाईबस्तु जफत गर्‍यो । हरेक दिन अस्पताल गएर उनकी पत्नी र नाबालक दुई छोरा असहाय भावले व्यथित पति/बाबुलाई हेरिरहन्थे । निधार हुँदी घाउचोटको दाग लिएर, मुख र नाक छोपिने अक्सिनको थैलो भिरेर र हातको नशाबाट स्लाइन–पानी लिँदै अस्पतालको ओछ्यानमा टीठलाग्दो गरी पल्टिइरहेका पिटरको आधारभूत पीडा निवारणको सामान्य प्रबन्ध गर्नुबाहेक उनको तकलिफ कम गर्न सक्दैनथ्यो अस्पतालले † पिटरको असाधारण टाउको दुखाइको प्रत्यक्ष कारण थाहा छैन र त्यसको उपचार पनि छैन । अनुहारको एउटा स्नायुको गडबडीले हुन सक्ने ठानिएको ‘क्लस्टर हेडेक’, ‘माइग्रेन’ भन्दा धेरै डरलाग्दो भए तापनि यसले उनको मृत्यु नै हुन्छ भन्ने छैन, तर बेला न कुबेला दिनमा अनेक पटक र प्रत्येक पटकमा ३ घण्टासम्म अँठ्याउने यसको व्यथा सहनचाहिँ हजार मृत्यु मर्नुसरह हुन्थ्यो उनलाई † हातले टाउको ठटाउँदै उनी बर्बराउँथे, ‘लाग्छ मेरो टाउकोमा कसैले छुरी घुसारेर अड्काइदिएको छ र त्यो छुरी टाउकोभरि चलाउँदै पनि छ ।’ पिटरकी पत्नी बताउँथिन्, ‘जब उनलाई टाउको दुख्न थाल्छ, उनी आफ्नै हातले दुवै आँखा लुछ्न खोज्छन् र भित्तामा टाउको जोडसँग ठोक्काउन थाल्छन् । उनी भन्छन्, ‘कसैले यदि तेरो पाखुरा काटिस् भने यो असहनीय पीडाबाट मुक्ति पाउँछस्’ भनेदेखि म तत्काल आफ्ना दुवै पाखुरा छप्काइदिन्छु ।’ हो, यही दुई शब्द ‘असहनीय पीडा’ कै आधारमा बेल्जियमको युथनेसिया–कानुनले पिटरलाई युथनेसियाको अनुमति दिने मुख्य आधार बनायो । प्रतिवर्ष झन्डै दुई हज्जार बिरामीले सघाइएको आत्महत्या रोज्छन् बेल्जियममा र पिटर तिनैमध्ये एक हुन् । चाँडै हुन गइरहेको पिटरको टाउकाको शल्यक्रिया असफल भएमा युथनेसियालाई उनले अन्तिम विकल्पको रूपमा अपनाउनेछन् ।


युथनेसिया अहिले अन्तर्राष्ट्रिय बहसको विषय बनेको छ । केही मानिस यसलाई समयानुकूल र आवश्यक मान्छन् भने केही यसले वैधानिकता प्राप्त गर्नुसँग बिल्कुलै सन्तुष्ट छैनन् । स्विट्जरल्यान्ड–बसेलकी सिटी काउन्सिलर तथा मनोचिकित्सक एमरी पाइफर भन्छिन्, ‘मलाई गर्व लाग्छ कि हामी रेडक्रसको प्रवर्तक हौँ । संसारभरका मानिसलाई बाँच्न सहायता गर्ने परोपकारी संस्था रेडक्रसको मान्यताविपरीत विदेशीलाई समेत मर्नका लागि बाटो खोलिदिनुले हाम्रो गौरवशाली इतिहासको छवि धूमिल बनाएको छ । युथनेसियालाई वैधानिकता दिनु भनेको धेरै पाको उमेरको जीवनको कुनै मूल्य छैन भन्नु हो ।’


एक प्रकारले उनको कुरा सही हो । सन् १८६३ मा मानव जीवन तथा स्वास्थ्यको सुरक्षा र मानवीय दु:ख–पीडा कम गर्ने हेतुले दुई स्वीस, हेनरी डनान्ट र गास्तभ मोनियरको निजी पहलमा जेनेभामा गठित अन्तर्राष्ट्रिय रेडक्रस आयोग, अहिले संसारभर आफ्ना कामका निम्ति सुपरिचित छ । प्रथम र दोस्रो विश्वयुद्ध लगायत हालसम्मका सबै युद्ध तथा प्राकृतिक विपद्का बेला विश्वभर रेडक्रसले पुर्‍याएको सेवा र योगदान वास्तवमै अतुलनीय छ । मानव जीवन बचाउन र शान्ति स्थापनाका निम्ति लागिपरेको अन्तर्राष्ट्रिय रेडक्रस आयोग, सन् १९१७, १९४४ र १९६३ गरी तीन पटक नोबेल शान्ति पुरस्कारद्वारा सम्मानित भइसकेको गर्विलो पृष्ठभूमि र हाल युथनेसियाका कारण मृत्यु–पर्यटनको सहुलियत दिने राष्ट्रको चिनारी आपैंmमा विरोधाभासपूर्ण देखिन्छ ।


यी सबका बाबजुद पनि, बाँच्नुको नाउँमा अतिरिक्त बोझ बनेको जीवनलाई जबर्जस्ती अघि लाइरहेकाहरूको चरम सकस बिचार्दा, मलाई चाहिँ युथनेसिया उनीहरूका लागि सुखसँग महाप्रस्थान गर्ने एउटा अवसर हो जस्तो लाग्छ † जन्मेपछि मर्नैपर्छ तर जीवनमृत्युको सार बुझेका र यसबाट निस्पृह रहेका केही ज्ञानी–ध्यानी र सन्तबाहेक हामी सबै मर्नदेखि डराउँछौं । मर्न डराउनुको पछाडि अन्तर्निहित मुख्य दुई कारण देख्छ मेरो सानो बुझाइले † एक, मरेर प्रियजनसँग सदा–सदाका लागि विछोडिन चाहँदैनौं हामी † प्रियजनसँगको स्थायी वियोगको कल्पना मात्रले हुरुक्क हुन्छौँ । ‘म मरेपछि उसको के होला ?’ भन्ने सोचले व्याकुल बनाएजस्तो लागेपनि त्यो चिन्ता र पिरलो खासमा आफ्नै निम्ति गरिरहेका हुन्छौँ, किनकि प्यारा मानिससँग सदा सर्वदा साथै रहिरहने लोभ हामीभित्र गडेर बसेको हुन्छ । ८४ लाख जुनी भट्केर पाएको मनुष्य चोलापछि फेरि कहिले र कुन जन्ममा पुनर्जन्म हुन्छ र हामी प्रियसँग भेटिन्छौँ, त्यो पनि थाहा छैन । न त हामी, ‘ए † फलाना त मेरो पूर्वजन्मको यो साइनोको मान्छे पो त †’ भनेर चिन्छौँ नै †


यिनै बेठेगानी कुरामा भर नपरेर पनि हामी मर्न कदापि चाहँदैनौं । दोस्रो, मृत्युका बेला सहन पर्ने कल्पनातीत कष्ट, दु:ख, पीडा, छटपटी र व्यथा † ‘मर्न बडो गारो हुन्छ’ भन्ने भय हाम्रो चित्तमा लिसोभन्दा कडा चालले टाँसिएको छ । तथापि, मरेर जाने कसैले आफू मर्दाको अनुभव फर्केर आएर बताएका छैनन् तर त्यो सम्भावित कष्टसाध्य मरनको साक्षात्कार गर्ने हाम्रो ह्याउ छैन किनकि हामी योगी योगानन्द जसरी सभामा घोषणा गरीवरी ध्यानमा समाधिस्थ भएर सहजै प्राण त्याग्न सक्दैनौं । हामीले केवल दुर्घटनामा परेर, पानीमा डुबेर, आगोमा जलेर, भूकम्पमा वजनदार वस्तुले किचिएर, अस्पतालमा कष्टसाध्य क्षणबाट गुज्रेर, तेजाबबाट पोलिएर र विभिन्न निसासिने तवरले आत्महत्या गरिएका मृत्युहरू सुनेका र देखेका छौँ । त्यसैले मर्ने कुरा सम्भँmदै हामीलाई कहाली लाग्छ र टारेर टर्दैन भन्ने जान्दाजान्दै पनि अवश्यम्भावी कालको सामना गर्ने त्यो क्षण भोग्न हामी कहिल्यै तयार हुँदैनौं ।


त यस्तोमा, यदि आफ्नो होसहवासमा ‘अब बाँच्न पुग्यो’ भन्ने लाग्छ भने युथनेसियाको सहायताले सुखसँग किन नमर्ने ? किन त्यो थाहै नदिई आएर टपक्क टिपेर लैजाने भयङ्कर मरनलाई डराईडराई पर्खेर बसिरहने ? अथवा किन ओछ्यानमै दिसापिसाबमा डुबेर अरूको दयामा आश्रित भएर घिटिघिटी हुँदै बाँचिरहने ? अशक्त अवस्थामा प्रेमले स्याहारसुसार गर्ने आफ्नाहरू छन् भने त्योजस्तो बाँच्नुको सन्तोक अर्को हुँदैन अथवा शारीरिक कमी–कमजोरीसँग लड्दैभिड्दै पनि बाँचिरहन्छु भन्ने अदम्य साहस र उत्साहले भरिभराउ मानिस हो भने उसलाई मेरो सलाम † तर, बँचाइ यदि बित्थाको बोझ बन्छ भने बेला छँदै मृत्युपूर्वका सारा तयारी–राखनधरन–भनसुन आरामले गरिसकेर, कोरीबाटी गरेर राम्रो लुगा लाएर, निस्फिक्री निदाउन लागेजसरी सुखसाथ महानिर्वाणको बाटो किन नसमाउने ? पृथ्बीको त निश्चित आयु छ भने मान्छे नाथुले आफू मर्नुमा किन दु:खमनाउ गर्ने ?
युथनेसिया रोज्नेहरूले मरन दिन पनि साइत हेरेर एउटा शुभदिन ठिक्क पार्न थालेका छन् । सिमोनले आफ्नो ८६औँ जन्मदिनको अघिल्लो दिन रोजिन्, डेभिडले पनि स्विट्जरल्यान्ड पुगेपछिको तेस्रो दिन तोके । पिटरको खबरखाबर अहिलेसम्म थाहा छैन ।

उहिलेका कुरा साँच्चि नै खुइलिए † पहिले ‘गर्भको बात कसैले जान्दैन’ भनिन्थ्यो । अचेल ‘एम्नियोसेन्टिसस्’ प्रविधिले गर्भ रहेको ११ हप्तामै गर्भमा छोरा/छोरी/तेस्रोलिङ्गी के छ बताइदिन्छ, साथै गर्भस्थ शिशुमा निहित कुनै वंशाणुगत रोग र ‘कन्जेनिटल मालफर्मेसन’ किटान गरिदिन्छ । भनेपछिलाई, हाम्रा सनातन मान्यता भत्किँदै छन् । जन्म, विवाह र मृत्यु माथिबाटै लेखाएर ल्याउँछ मान्छेले भन्थे, त्यो ‘माथि’ भनेको कता हो कसैले भन्न सकेको छैन ।


उसो र, न्यायिक छानबिन तथा कार्यान्वयन पद्धतिका केही मुद्दालाई प्रत्यक्ष देखेर भयभीत–त्रसित हामी † बलात्कारी, भ्रष्टाचारी र हत्यारालाई मृत्युदण्ड दिने कानुन बनोस् भनेर आवाज चर्काउन पनि, ‘कतै त्यस्तो कानुन बनेपछि निर्दोष मानिसले त त्यो सजाय पाउने हैनन् ?’ भनेर हिच्किचाइरहेको अहिलेको सन्दर्भमा, युथनेसियाले वैधानिकता पाउने कुरा अलि ‘हाइपोथेटिकल’ नै लाग्ला सबैलाई तर ससम्मान बाँच्ने हकको वकालत गरिन्छ भने इच्छा गर्नेहरूले ससम्मान मर्न पनि पाउनुपर्छ,भन्ने लाग्छ मलाई †


तर, यदि मानव बँचाइसँग साँच्चि नै सरोकार छ भने, ताप्लेजुङ–पाथीभराकी ११० वर्षीया फूलमाया लिम्बु आमा, आँगनभन्दा पर हिँडडुल गर्न नसके पनि आफ्नो लागि भातभान्सा आपैंm तयार गर्छिन् । उनका ७४ वर्षीय छोरा श्री धनशेर लिम्बु सधंैभरि आमासँग बस्दैनन् । रेडक्रसको अगुवाइमा गाउँ पालिकाले उनको सम्मानमा बनाइदिएको नजिकैको सानो घरमा सर्न आमालाई मन छैन । पुरानो झुप्रोमा एक्लै बस्छिन् । सहज जीवनयापनका लागि उनको हेरचाह गर्ने र उनको काम गरिदिने कोही सहायकको सरकारी व्यवस्था भइदिए कति जाती हुन्थ्यो †


प्रकाशित : माघ १९, २०७५ १२:०९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्