इतिहासमा महिलाहरू किन अदृश्य ?

सुरेश ढकाल

गत साता मातातीर्थ औंसी थियो । यसै उपक्रममा भावनाले लछ्रप्पै भिजेका केही साहित्यहरू लेखिए, छापिए, ती सुन्दर थिए । यसकै वरिपरि पौराणिक श्लोक, कथाहरूका फुनरोक्ति गरेर हामी मातृशत्तिको उपासना गर्थ्यौं वा गर्छौं भनेर दावा पनि गरियो ।

मातृपहिचानसहितको वंश परम्परा पनि हुन सक्छ नि भन्दा किन त्रसित हुन्छौं भन्नेबारे खासै प्रश्न भने गरिएन । केवल नेपथ्यमा मातृशक्तिको भक्तिगान गुन्जिरह्यो । त्यस्तै केही व्याख्या वृत्तान्तबाट प्रभावित भएर, केही मिथकहरूमा विश्वस्त बनेर र सायद केही भावनामा बहकिएर पनि अरू कोही विश्वास गर्छन् कि एकादेशमा मातृसत्ता थियो । मिथकहरू आवश्यक हुन्छन् तर कहिलेकाहीँ यस्ता मिथकहरूले आवश्यक सन्धानलाई निरुत्साहित गर्छन् ।


जहाँसम्म अहिले पितृसत्तापोषित समाजमा फेरबदल ल्याउनुपर्नेछ, महिलाको राजनीतिक र आर्थिक सत्तामा पहुँच र नियन्त्रण बढाउनुपर्नेछ भन्ने सवाल कुनै मिथकमा आधारित भैरहनु पर्दैन ।


मानवशास्त्रीहरूले अहिलेसम्म कुनै भरपर्दो प्रमाण प्राप्त गरेका छैनन् जसले विगतमा कहीं कतै मातृसत्ता थियो भन्ने प्रमाणित गरोस् । यद्यपि केही मानवशास्त्रीरूरु छन् जसले कृषि युगभन्दा पहिला, सिकारी युगमा सबैतिर मातृसत्ता थियो भन्ने गरेका छन् ।

जर्मन–स्विस शास्त्रीय विद्वान् जोहान ज्याकोव बाकोफेन (इ. १८६१) ले जिरह गरे कि पितृसत्ताको रजाइभन्दा पहिला मातृसत्ता थियो । उनको यो थेसिसले त्यसपछिका वर्षहरूमा सामाजिक संस्थाहरूको उद्विकासबारेका अवधारणा बनाउन भूमिका निर्वाह गर्‍यो । सायद मातृसत्ताको ‘मिथक’ स्थापित गर्ने सबैभन्दा पहिलो र शक्तिशाली प्राज्ञ उनै थिए ।


बाकोफेनलगत्तै अमेरिकी मानवशास्त्री लिविस हेनरी मोर्गन (एनसिएन्ट सोसाइटी, इ. १९७७) ले उत्तरी अमेरिकी आदिवासी इरोक्विसहरूको अध्ययनबाट निचोड निकालेका थिए कि पाषाणकालीन समाजमा महिलाको स्थिति उच्च थियो । आर्थिक सहभागिता र राजनीतिक सक्रियता अधिक थियो र सन्तान आमा गोत्र जान्थे ।

मातृसत्ता सुरुआती अवस्थामा थियो । पितृसक्ताले त्रमश: मातृसत्तालाई विस्थापित गर्‍यो । उनको बुझाइ थियो कि मातृसत्ता सामूहिक सम्पत्तिमा र बहुपति प्रथामा आधारित थियो । तर मोर्गनले जे जति प्रमाण र तर्क अधिसारेका थिए ती पर्याप्त थिएनन् जसले महिलाको आर्थिक र राजनीतिक अधीनसहितको मातृसत्ता थियो भन्ने तथ्य स्थापित गरोस् ।


उनै मोर्गनबाट अधिक प्रभावित भएर फ्रेडिरक एंगेल्सले परिवार, निजी सम्पत्ति र राज्यको उत्पत्ति (इ. १८८४) मार्फत तर्क गरे कि कृषिको सुरुआतसँगै निजी सम्पत्तिको अवाधारणाको पनि उत्पत्ति भयो र पछि त्यो पुरुषको नियन्त्रणमा जान थाल्यो । त्योभन्दा पहिला सामूहिक सम्पत्तिमा महिलाको नियन्त्रण रहन्थ्यो । उनको यो दाबीले त्यसपछिका विद्वतविमर्शमा अत्यधिक प्रभाव पारिरह्यो । अहिलेसम्म पनि । स्वाभाविक हो नेपालसम्म पनि त्यसको प्रभाव नपर्ने कुरै थिएन । मार्क्सबादबाट प्रभावितहरूमो यो मत अझै प्रवल देखिन्छ ।


सिगमन्ड फ्राइडसमेत सुरुआती मातृसत्ताको अस्तित्व थियो भन्ने कुरामा विश्वास गर्थे । युरोपेली पुरातत्त्वविद् मारिया गिम्बुटासले त कुनै समयमा युरोपभरि नै मातृसत्ता मूलचरित्र थियो भनेर वकालत नै गर्थिन् । युरोपको प्राज्ञ जगत्मा उनको राम्रै प्रभाव थियो । के कुरा पुन:स्मरण गरौं भने हामीले हाम्रो विगत वा इतिहासको निर्माण विशुद्ध परिकल्पनाका आधारमा गरेका हुँदैनौं, न त केही मिथकका आधारमा मात्र पनि ।

खास भौतिक प्रमाण: पुरातात्त्विक अवशेषका आधारमा विगतको समाजको पुनर्निर्माण गरिन्छ । प्रश्न त्यति मात्र हो कि ति कुन त्यस्ता प्रमाणहरू हुन् जसले कुनै बेला मातृसत्ता थियो भनेर परिकल्पना गर्न सघाउँछ वा बताउँछ ?
के मातृसत्ता थिएन भन्नु, पितृसत्ता थियो झन्नु हो ? के संयँक्तसत्ता हुन सक्दैनथ्यो ? संयुत्तसत्ता भनेको कसैको पनि सत्ता हैन भनेको हुन्छ कि हुँदैन ? कोही न कोही सत्तामा भएन भने संसार चल्दैन ? महिला र पुरुषबीच समानता भएको, समान हैसियत भएको समाजमा कसको सत्ता चलेको हुन्छ ?


थाहा छ यी प्रश्नहरू तपाईंलाई सान्दर्भिक नलाग्न सक्छन् । उपयोगहीन पनि लाग्न सक्ला । तर बारम्बार यही प्रश्न सामना गर्नुपर्‍यो भने तपाईं के गर्नुहुन्छ ? यदि तपाईंलाई यी प्रश्नहरू सान्दर्भिक लागे भने त्यो केवल संयोग मात्र हो ?


हिजो मातृसत्ता थियो कि थिएन भन्ने प्रमुख चासो हो, प्रमुख मुद्दा होइन । थियो भन्ने मान्यता नै राख्ने हो भने त्यसको पुन:स्थापना त पक्कै अहिलेको मुद्दा होइन । मुद्दा त आजको विषमता र पितृसत्ताको चर्को दबदबाको मूल स्रोत के हो र किन हो भन्ने हो ।

वैकल्पिक यथार्थको निर्माण कसरी गर्ने भन्ने हो । यस विषयमा एउटा छुट्टै बहस आवश्यक पर्ला । आज यहाँ उठान गर्न खोजिएको विषय भने साधारण छ : किन इतिहासमा पुरुषमात्र होइन महिला पनि थिए भन्न हिचकिचाउँछन् इतिहासकारहरू ? हाम्रा निकट विगत हेर्दा लाग्छ त्यो इतिहास सिंगो समाजको होइन कि समाजका केही पुरुषार्थ प्रमाणित गर्न सफल लोग्नेमान्छेहरूको गाथा हो । इतिहासकारहरूले कुन त्यस्तो इरेजर फेला पारे जसले महिलालाई उनको भूमिकाअनुसारको परिच्छेदहरूबाट पनि मेटाइदिए । के यो सोचीविचारी गरिएको कार्य थियो ?


यहाँ इतिहास भन्नाले मैले मानवजातिको सिंगो विगत भन्न खोजेको हुँ । अलिक दूरको इतिहासको कुरा पनि गर्न खोजेको हुँ । ढुंगेयुगको पनि । अर्थात् पाषाणकालीन इतिहासको । वर्तमान यदि विगतको उत्पादन हो भने हालको लैंगिक विभेदको जरो त्यति परसम्म पुगेको पो छ कि ?


मूल प्रश्न यही थियो— महिला किन अदृश्य ? इतिहासमा महिला किन हराए ? यो मेरो अर्थात् एउटा विद्यार्थीको प्रश्न थियो आफ्नो प्राध्यापकलाई । पुरातत्त्व र प्राचीन इतिहासको ज्ञाता थिइन् उनी । उनकै ज्ञानको धरातल र कार्यहरूबाट प्रभावित भएर मैले उक्त प्रश्न गरेको थिएँ कुनै अनौपचारिक कफी गफ वा बियर सेसनमा । मानव उद्विकासमा केन्द्रीय भूमिका निर्वाह गर्ने, झुन्डहरूको सामाजिक केन्द्रमा थिए महिला । आर्थिक र प्राविधिक आविष्कारका जननी थिए उनीहरू । तर, तिनै महिला आखिर किन हराए हाम्रा इतिहासका पन्नाहरूमा ?


यो सन् १९९६ को कुरा थियो । जवाफमा प्राध्यापकले थपक्क सुझाव दिइन् मार्गरेट एहरेनवर्गको ‘विमन इन प्रिहिस्ट्री’ आफ्नो पाठ्यसूचीमा समावेश गर्न । विश्वविद्यालयमा आफ्ना रुचिका केही सीमित पाठ्यसामग्री आफैंले पनि छनोट गर्न पाइन्थ्यो । यद्यपि सम्बन्धित प्राध्यापकको पूर्वस्वीकृति भने आवश्यक पर्थ्यो, खासगरेर त्यसको विषय सान्दर्भिकताका सवालमा । मैले त्यसै गरें ।


उक्त पुस्तकमा मैले भेटेको जवाफ सामान्य नै थियो । पहिलो कुरो त ती इतिहास पुरुषले लेखे, अर्थात् उनका कथा लेखे, उनलाई मन पर्ने कुरा लेखे । त्यसैले त इतिहासलाई उसको कथा अर्थात् हिज–स्टोरी (हिस्ट्री) भन्ने गरिन्छ नि ! दोस्रो कुरा, ती इतिहास लेख्ने पुरुषले असाधारण घटनाहरूको अभिलेखनलाई मात्र महत्त्वपूर्ण ठाने ।

दैनिक जीवनका कथाहरू त्यस्तो इतिहासमा अभिलेखन गर्नलायक ठानिएन । जति महिला इतिहासमा उल्लेख गनलायक ठानिए ती पनि तिनै असाधारण कारण वा परिणामका लागि लायक ठानिएका हुन्थे । सामान्य महिलाका दैनिक जीवनका कथाहरू लेखिन योग्य ठानिएनन् । पितृसत्ताको लेन्स भएको चस्मा जतिसुकै पावरको भए पनि देख्ने यथार्थ उही हो । हाम्रा इतिहासकारका चस्माको लेन्स नै दोषी थियो सायद । दोषी लेन्स । अर्कातिर इतिहास लेखनको पद्धति पनि खोटी थियो सायद । खोटी पद्धति ।


म मानवशास्त्रको एउटा विद्यार्थीको नाताले मैले पढ्न चाहेको इतिहास त समाजको थियो, आम मान्छेका दैनिक जीवनका साधारण कुराहरूको थियो । मेरो रुचि त कसरी मानव समाज हिजोको ढुंगेयुगबाट यहाँसम्म आइपुग्यो भन्ने कुरामा थियो । समाज विकासको यो उपक्रममा महिलाको भूमिक के रह्यो होला भन्नेमा थियो ।


यसरी म साधारण प्रश्नको खोजमा विगतमा तानिएको थिएँ । विगत अध्ययन मेरा रुचि थिएन । रुचि त लैंगिक विभेदको जरो कहाँ छ भन्नेमा थियो । त्यो सामाजिक सांस्कृतिक परिवर्तनमा थियो त्यसैले नै तानेर विगतमा पुर्‍याएको हो । सिकारी युग अर्थात् कृषि युग सुरु हुनुभन्दा अगाडिको कुरा जति बेला मान्छेहरू घुमन्ते फिरन्ते जीवन बाँच्थे, जनावरको सिकार गर्थे, कन्दमूल बटुल्थे जीवन निर्वाहका लागि, अंग्रेजीमा हन्टिङ ग्यादरिङ ।

सिकार मूलत: पुरुषहरूको काम थियो र कन्दमूल खोज्ने महिलाहरूको । ‘म्यान : द हन्टर’ भनिन्थ्यो त्यसैले । तर त्यतिबेला पनि मान्छेको खाद्यान्नको ठूलो हिस्सा कन्दमूल संकलनबाट आउँथ्यो, सिकारबाट होइन । त्यसो त महिलाले पनि साना जनावर, फटेंग्रा आदिका सिकार त गर्थे नै । यसरी जीविकोपार्जन र सभ्यताको विकासमा महिलाको भूमिका अहं थियो ।


अहिले पनि फिरन्ते जीवन बाँच्ने, खोजी–बटुलीमा निर्वाह गरिरहेका कालहारी मरुभूमिका कुंग महिलाले ६० देखि ७० प्रतिशत कुल खाद्यान्न सकंलन गर्छन् भने सिकारले ३० देखि ४० प्रतिशत मात्र धानेको हुन्छ । खोजी–बटुली गर्दा महिलाहरूले एक घण्टामा औसत २४० क्यालोरी र सिकारबाट पुरुषहरूले १०० क्यालोरी बराबर जोहो गर्न सक्थे । यसरी एकातिर महिला प्रभावकारी ढंगबाट काम गर्थे भने अर्कातिर कुन कन्दमूल खान हुने र कुन खान नहुने विषालु हुन्छ भनी चिन्ने सीप र सक्षमता पनि महिलामा हुन्थ्यो ।


महिलाको भूमिका प्रमुख थियो मान्छेको जीवन निर्वाह र निरन्तराताका लागि । तर त्यही युगलाई चिनाउँदा हन्टिङ पहिले आयो र ग्यादरिङ पछि । पुरुषको काम प्रथम र उन्नत । महिलाको काम द्वितीय र कमजोर ठानियो । दोषी लेन्सको कमाल । हाम्रोमा अनुवाद भएर आउँदा त सिकारी युग मात्र भनियो । सामान्य लाग्ने यस्ता कुरो इतिहासमा महिला अदृश्य हुनुका असामान्य विम्बहरू हुन् ।
जेरेड डायमन्डले आफ्नो चर्चित पुस्तक ‘गन्स, जर्म्स एन्ड स्टिल : द फेट्स अफ ह्युमन सोसाइटिज’ (१९९७) मा कटाक्ष गरे कि कृषिक्रान्ति इतिहासको एउटा ठूलै फरेब (फ्रड) थियो । पछि युवल नोहा हरारीले यसलाई आफ्नो किताब ‘स्यापियन्स’ को एउटा अध्यायको शीर्षक नै बनाइदिए : कृषि क्रान्ति इतिहासकौ सबैभन्दा ठूलो फरेब ।


महिलाका लागि त केही अपवादबाहेक कृषिको आविष्कार सामाजिक, राजनीतिक हैसियतका हिसाबले प्रतिक्रान्ति साबित हुन पुग्यो । पुरुषको स्वामित्वमा निजी सम्पत्ति र स्थायी परिवारको सुरुआतसँगैं निजी सम्पत्ति पुस्तान्तरण गर्नुपर्ने भएकाले सन्तान चाहियो, पुरुषको पहिचान निरन्तरता दिने । यसो हुँदा महिलाको पहिचानसहितको सन्तान नहुने भए र यौन छनोटको अधिकार पनि खोसियो । यसरी सुरु भएको पुरुषको पहिचानसहितको वंश परम्पराको अवशेष हामी अहिले पनि प्रत्यक्ष देखि–भोगिरहेकै छौं । यद्यपि कृषिको आविष्कारमा भने महिलाको अहं भूमिका थियो ।


यसरी एउटा क्रान्तिले खोसेको महिलाको शक्ति र सान विगत १०–१२ हजार वर्षमा भएका अनेक क्रान्तिले पनि पुन:स्थापित गर्न सकेन । कृषिको सुरुआत मूलत: पश्चिम एसिया (मध्यपूर्व) को खाडी वरपर क्षेत्रमा करिब १२ हजार वर्षजति पहिले भएको थियो, अन्यत्र त्योभन्दा पछि । यसरी महिलाहरूले लाखौं वर्षसम्म उपभोग गरेर आएको स्वतन्त्रता एकै पटक गुमाए आफैंले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको क्रान्तिमार्फत । समयले यस्तो क्रूर मजाक पटकपटक गरेको छ ।


फरक–फरक कारण होलान् तर इतिहासमा महिला हराए वा अदृश्य बनाइए । अदृश्य महिलाहरूलाई दृश्यमा ल्याउने कार्य अर्थात् हराएका महिलाको खोजी निरन्तर भइरहेको पनि छ । खोज आवश्यक र अनिवार्य छ । ताकि हामी हाम्रो विगतको सही र पूर्ण इतिहास पढ्न सकौं । जति विगतको यथार्थ बुझ्न सकियो त्यति नै वर्तमानको जटिलतालाई बुझ्न सकिन्छ र परिकल्पना गरिएजस्तो भविष्यको योजना गर्न सकिन्छ ।

यदि सन्धानकर्ताले पितृसत्ताको लेन्स हटाउने हो भने पनि दृश्य अलिक खुल्दै आउँथे । धेरै महिला इतिहास अनुसन्धान र लेखनमा सहभागी हुनु अर्को अनिवार्य सर्त हुँदै हो । सामान्यजनका दैनिक जीवनका कुराहरू पनि इतिहासका महत्त्वपूर्ण अवयव हुन् भन्ने स्थापित गर्न सके माथि भनेझैं खुलेका दृश्यमा भूमिकासहितका महिलाहरू देखिन्छन् नै ।


मिथक र संस्कारहरू यस्ता शक्तिशाली अवयवहरू हुन् जसको समयसमयमा गलत व्याख्या गरिन्छन्, विगतका बारेमा खास धारणा बनाउन । कतै यस्तै मिथक र संस्कारको आडमा महिलालाई अहिलेकै थान्कोमा बस भन्ने प्रपञ्च त रचिएका छैनन् । मिथकहरू विनिर्माण गरिनुपर्ने बेला पो भएको हो कि ?

प्रकाशित : वैशाख २८, २०७६ १०:२३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

'लुसी इन द स्काई विथ डायमन्ड'

'बिटल्स' को एउटा गीत र मानवको आदिपुर्खाको यस्तो कथा जसलाई अनौठो संयोगले जोडेको छ ।
सुरेश ढकाल

संयोग एक सन् ६० को दशकको सम्भवतः सर्वाधिक लोकप्रिय सांगीतिक समूह थियो ‘बिटल्स’  । १९६७ मा ‘बिटल्स’ ले एउटा गीत रेकर्ड गरायो, ‘लुसी इन द स्काई विथ डायमन्ड  । जोन लेननले लेखेको र संगीतबद्ध गरेको यो गीत उनीहरूका अरूजस्तै हिट भयो ।

हिट मात्र भएन, यो गीतलाई बीबीसी रेडियोले प्रतिबन्धसमेत लगायो । संयोग के पर्‍यो भने यो गीतमा प्रयुक्त शब्दहरू ‘लुसी इन द स्काई विथ डायमन्ड’ को पहिलो अक्षरहरू एलएसडी हुने रहेछ । एलएसडी (लाइसेर्जिक एसिड डाइइथाइलामाइड) लाई एक मनोभ्रामात्मक अवस्थामा पुर्‍याउने लागूऔषध (ड्रग) को रूपमा लिइन्छ । प्रतिबन्धित एलएसडीको कुख्याति त्यसबेला चरममा पुगेको थियो । निराशा र गन्तव्यहीनताबाट पिरोलिएका साथै केही आक्रोशी र प्रतिरोधी युवासमेत यसको लतमा परेका थिए । दिग्भ्रमितलाई नै हो थप दिग्भ्रमले आनन्द दिलाउने । लठ्ठ, मस्त, मदहोसी, बेहोसीमा मनमगन र बिन्दास भएर बस्नेहरूका बीच त यो गीत लोकप्रिय हुने नै भयो ।


मेरा एक छिमेकी थिए । मभन्दा केही वर्षले नै जेठा । उनी सायद निराशा र निस्सारताबाट मुक्त हुने बहानामा एलएसडीको कुलतमा परेका थिए । उनी भन्थे, ‘एक पटक स्वाट्ठ तानेर मस्त आँखा चिम्लेपछि लन्डन भने लन्डन, पेरिस भने पेरिस पुगिन्छ ।’ जसरी ‘बिटल्स’ का गीत नेपालमा लोकप्रिय हुँदै थिए क्रमशः नेपाली युवाहरूमाझ एलएसडी पनि । यद्यपि यी दुईबीच कुनै सोझो तादात्म्यता भने थिएन । दुवैको लोकप्रियतामा कुनै तादात्म्य थियो पनि कि ? जोन लेननले भने पटक–पटक यसलाई अस्वीकार गरे । त्यति हुँदाहुँदै पनि यो गीत समावेश भएको एल्बम ‘सर्जेन्ट पेपर्स लोन्ली हार्ट्स क्लब ब्यान्ड’ बजारमा आउनुअघि नै बीबीसी रेडियोले गीतलाई प्रतिबन्ध लगाइसकेको थियो, माथिकै कारणले ।


खासमा यो लिविस क्यारोलको बाल उपन्यास ‘एलिस इन द वन्डरल्यान्ड’ मा वर्णन गरिएको केही भ्रामक यथार्थ वा अद्भुतखाले परिकल्पनामा आधारित गरेर तयार गरिएको थियो । गीत यसरी बालबालिकाका लागि लेखिएको कथामा आधारित हुनु कुनै संयोग भने थिएन । लेनन किताबको अद्भुत काल्पनिकीबाट प्रभावित थिए । लेननका तीनवर्षे छोरा जुलियनको नर्सरी स्कुलको चित्र, जसलाई ऊ लुसी– इन द स्काई विथ डायमन्ड भन्थ्यो, बाट प्रभावित भएर ‘एलिस इन द वन्डरल्यान्ड’ मा वर्णित काल्पनिकीको धरातलमा टेकेर लेखिएको थियो उक्त गीत । यसरी गीत निर्माण हुनु, आरोपित हुनु, प्रसिद्धि पाउनु सब संयोगजस्तै थियो । उक्त गीत संगृहीत एल्बम बेलायत, अस्ट्रेलिया, अमेरिकालगायत युरोपका कतिपय देशमा पहिलो नम्बरको हिट बने । उक्त एल्बममा रहेको ‘अ डे इन द लाइफ’ बिटल्सको अहिलेसम्मकै उत्कृष्ट गीतको सूचीमा छ भने लुसी २६ औं सर्वाधिक मन पराइएको गीतमा पर्छ ।

संयोग दुई
संयोग एक खासमा संयोग दुईको पृष्ठभूमि मात्र थियो । सन् १९९६ मा म पुरातात्त्विक मानवशास्त्रको विद्यार्थी थिएँ, नर्वेको वर्गेन विश्वविद्यालयमा । त्यही बेलामा परिचय भएको हो लुसीसँग पहिलोपल्ट । यो लुसी बिटल्सको उही लुसी थिएन बरु लाखौं वर्ष पहिले नै लोप भइसकेको मानव पुर्खाका एक प्रजातिको प्रतिनिधि थियो । खासमा यिनै विलुप्त मानव पुर्खाले नै ‘बिटल्स’ को लुसीसँग पनि परिचय गराइदिएको थियो । खासै अंग्रेजी गीत नसुन्ने मलाई पनि यो गीत सुन्ने हुटहुटी जागेर आयो । मेरा एक सहपाठी थिए अंग्रेजी संगीतका पनि पारखी । उनकै सहयोगमा उक्त एल्बम किनेर यो गीत सुनेको थिएँ । त्यसअघि ‘बिटल्स’ का केही गीत नसुनेको पनि होइन । त्यस बेलासम्म ‘बिटल्स’ जति सुनिएको थियो त्योभन्दा बढी उनीहरूबारे पढेको थिएँ । त्यसका केही सन्दर्भ र कारणहरू छन्, मौका मिले कुनै बेला लेखौंला ।


यो संयोग दुईको संक्षिप्त पूर्वकथा हो । संयोग दुईको खास कथा भने यस्तो छ । नोभेम्बर २४, १९७४ । मानवशास्त्रका सहप्राध्यापक ३१ वर्षीय युवा डोनाल्ड जोहान्सने एक अमेरिकी–फ्रेन्च पूरा–मानवशास्क्रीहरूको सयुंत्त टोलीको नेतृत्व गर्दै इथियोपियाको आफर प्रान्तमा पर्ने हदर भन्ने स्थानमा पूरा–मानवको अवशेष उत्खननमा व्यस्त थिए । ग्रेट रिफ्ट भ्यालिकै एक अंश यो इथियोपियालीे गाउँ प्राचीन मानव अवशेषको पुरातात्त्विक उत्खननका लागि प्रसिद्ध थियो, छ । ऊक्त दिन डनले अन्वेषण क्षेत्रको एक कुनामा सेता हाडका टुत्राजस्तो केही देखे । त्यो खासमा मानव अस्थिपञ्जरको अवशेषको एक टुक्रा नै रहेछ । उत्खननका क्रममा करिब ४० प्रतिशत जति अस्थिपञ्जर अवशेषहरू जम्मा हुन सक्यो । यो कुनै लोप भैसकेको मानव जातिकै पुरावशेष थियो भन्ने पक्का भयो । उक्त मानवअवशेष त्यस बेलासम्म प्राप्त भएकामध्ये सबैभन्दा पूर्ण थियो । यो उनीहरूका लागि ज्यादै महत्त्वपूर्ण प्राप्ति हुन सक्थ्यो र मानव उद्विकासको इतिहासकै लागि पनि । तत्कालै अन्वेषण टोलीकी एक सदस्य पामेला एल्डरम्यानले उक्त मानव अवशेषको न्वारन पनि गरिदिइन– ‘लुसी’ । लुसी एक स्त्रिलिङ्गी नाम थियो त्यतिबेलासम्म उक्त अस्थिपञ्जरको लिङ्ग पहिचान भइसकेको थिएन । तैपनि यो नाम सबैले स्विकारे ।

यसरी जन्म भएको थियो दोस्रो लुसीको । संयोग के थियो भने त्यस बेला डन जोहान्सनको पाल (क्याम्प) बाहिर उही बिटल्सको ‘लुसी इन द स्काई विथ डायमन्ड’ गीत बजिरहेको थियो । त्यसैबाट प्रभावित भएर पामेलाले उक्त अस्थिपञ्जर–अवशेषको नाम लुसी सुझाएकी थिइन् । भनिन्छ उनीहरूका लागि त्यो दिन उत्सवमय थियो । खुसीले सब मखलेल थिए । त्यो साँझ उनीहरूले पार्टी पनि गरेका थिए । भनिरहन परोइन, त्यो साँझ र रातभर पनि उनीहरूले बिटल्सको ‘लुसी...’ दोहोर्‍याई दोहोर्‍याई बजाएका थिए ।


अर्को संयोग के जुर्‍यो भने ‘लुसी’ नाम दिइएको त्यो अवशेष स्त्रीलिङ्गी नै परेछ । यसको पहिचान ‘अस्ट्रेलोपिथेकस आफरेन्सिस’ भनी निर्क्योल गरियो । आफर भन्ने स्थामा भेटिएकाले यसको नाम ‘आफरेन्सिस’ राखिएको थियो । प्राप्त भएको स्थानको पहिचान झल्कने गरी मानवाशेषहरूको नामकरण गरिने आम चलन नै हो । जस्तै जर्मनीको नियान्डरटल उपत्याकामा पाइएको अवशेषलाई नियान्डरथालेनसिस् वा नियान्डरथल मानव, पेकिङमा पाइएकोलाई पेकिङ मानव । त्यस्तै शिवालिक शृंखलामा प्राप्त मानवअवशेषलाई शिवापिथेकस र हाम्रै बुटवलको तिनाउ नदीमा भेटिएकोलाई बुटौलोपिथेकस भनी नामकरण गरिएको छ । तिनाउ नदीको किनारमा प्राप्त उक्त आदिमानवको बंगारा १ करोड १० लाख वर्ष पुरानो भनिए पनि उक्त अवशेष सतहमा पाइएको थियो न कि कुनै पुरातात्त्विक सन्दर्भबाट उत्खनन गरिएको । तसर्थ यो मानवशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट खास महत्त्वको मानिदैन ।


फेरि ‘बिटल्स’ कै गीतको कुरा गरौं । उक्त गीत रेकर्ड गरिएको सात वर्ष भइसकेको थियो । त्यसबीचमा ब्यान्डका पाँचवटा स्टुडियो एल्बम र झन्डै एक दर्जन कम्पाइलेसन एल्बम निस्किसकेका थिए । ‘लुसी इन द स्काइ...’ को रौनक खुइलिसकेको भने थिएन । ‘बिटल्स’ सुन्ने पुस्ता अहिले पनि यो गीत सुन्छन् होलान् नै । तर, त्यस दिनदेखि प्रसिद्धि कमाउने लुसीचाहिँ त्यही मानव अस्थिपञ्जर अवशेष बन्यो । यसरी डन जोहान्सनले लुसीलाई प्रसिद्ध बनाए र लुसीले डन जोहान्सनलाई ।


आज पनि मानव उद्विकासको अध्ययन अनुसन्धानमा संलग्नहरूका लागि यो घटना सुखद संयोग मात्र रहेन । ‘अस्ट्रेलोपिथेकस अफारेन्सिस्’ पहिलो मानवपुर्खाको ज्ञात प्रजाति भनि पहिचान गरिएको उक्त दुईखुट्टे मानव अवशेषको प्राप्ति महत्त्वपूर्ण घटना सावित हुन पुग्यो । उनै जोहान्सनले अर्का एक सहकर्मीसँग मिलेर लेखेको पुस्तक ‘लुसी ः द बिगिनिङ अफ ह्युमनकाइन्ड’ ले अमेरिकी ‘नेसनल बुक अवार्ड इन साइन्स’ पायो । जोहान्सनले यी बितेका साढे चार दशक उनै लुसीको कथा लेखन र पुनर्लेखन गरेर बिताए तर पनि पूर्ण कथा भने अझै लेखिइसकेको छैन ।


जोहान्सन मानव उद्विकासको इतिहास लेखनमा यति तल्लीन भए कि उनले इन्सिच्युट अफ ह्युमन ओरिजिन्स भन्ने संस्थासमेत स्थापना गरे । ७६ वर्षीय यी मानवशास्त्री आजपर्यन्त लागिपरेकै छन् लुसी र आफ्नै बीचको नाता सम्बन्ध खुट्याउन । अर्थात् उक्त विलुप्त प्रजाति ‘अस्ट्रेलोपिथेकस अफरेन्सिस्’ कसरी आजको आधुनिक मानवसम्म विकास भयो होला भनेर थाहा पाउन । यो प्रश्न किन पनि महत्त्वपूर्ण छ भने मानवजातिको विगतबारे जति थाहा पाउन सकिन्छ उसको भविष्यको बारेमा पनि त्यत्ति नै धेरै अनुमान लगाउन सकिन्छ ।


मानवशास्त्रीहरूले के तथ्य उजागर गरिसकेका छन् भने अनुमानित ३२ लाख वर्ष पुरानो उक्त मानव पुर्खा करिब साढे ३ फिटदेखि ४ फिटसम्म अग्लो र ७५ पाउन्ड जति तौल भएको, दुई खुट्टाको भरमा सीधा उभिन सक्ने थियो । ऊ शाकाहारी थियो र दिमागी आकार हालको चिम्पाञ्जीको भन्दा ठूलो थियो । अर्का मावनशास्त्री रेमन्ड डार्टको ‘अस्ट्रेलोपिथेसाइन’ दुई खुट्टामा उभिएर सीधा भएर हिँड्न सक्थे भन्ने सिद्धान्तलाई पुष्टि गर्नसमेत यो तथ्यले बल पुर्‍यायो भनिन्छ । अमेरिकाका विभिन्न सहरहरूको एक वर्ष लामो यात्रापछि अहिले लुसीको स्थायी बसोबास इथियोपियाको संग्रहालयमा भएको छ ।


यी दुई लुसीको जन्मलाई किन पनि संयोग भनियो भने यदि लेननका तीनवर्षे छोरा जुलियनको नर्सरी चित्रको शीर्षक त्यो नहुँदो हो त न बिटल्सको गीत बन्थ्यो न हाम्रा आदि पुर्खाले उक्त नाम नै पाउँथे ।सन् २०१४ मा अमेरिकाको ओहायोमा आयोजित साइन्स राइटर कन्फरेन्समा जोहान्सन सुनाउँदै थिए, ‘कसैले मलाई सोध्दै थिए कि ४० वर्षमा के त्यस्तो फरक पायौ लुसी र तिमीमा ?’ उनको उत्तर थियो, ‘यो एकदम सरल छ । म ऐना हेर्दा थाहा पाउँछु कि म ४० वर्ष बूढो भएको छु, लुसी एक दिन पनि बूढो देखिंदैन ।’

प्रकाशित : वैशाख ७, २०७६ ०९:२१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्