रानीबारीमा मानवतासित साक्षात्कार

सञ्जीव उप्रेती

पन्छी संरक्षण नेपालको छक्तीसौं वर्ष दिवसको कार्यत्रम निम्ति अर्चना थापा र म रानीबारी सामुदायिक वन पुग्यौं  । चरा अवलोकन र छलफलको कार्यक्रम थियो  । पन्छी संरक्षण नेपालको छक्तीसौं वर्ष दिवसको कार्यत्रम निम्ति अर्चना थापा र म रानीबारी सामुदायिक वन पुग्यौं ।

चरा अवलोकन र छलफलको कार्यक्रम थियो । केही समय बाँकी थियो । हामीले वनभित्रकै चमेनाघरमा बसेर कालो कफी घुट्क्यायौं । अनि रानीबारीका रूख बिरुवा हेर्न थाल्यौं ।


खोटेसल्ला, काँडेसल्ला, मसला, मयल, लप्सी, काभ्रो, पीपल, काइयो, फिरफिरे, काउलोलगायतका थरीथरीका रूखहरू यत्रतत्र थिए । कुरा गर्‍यौं रूख बिरुवाको यही विविधताले गर्दा नै रानीबारीमा फरक फरक प्रजातिका चराहरू आउँदा रहेछन् । आखिर चराहरू पनी त मानवझैं कहाँ बस्ने भन्नेबारे ‘सेलेक्टिभ’ हुन्छन् नि ! कसैलाई अग्ला रूखका टोड्का मन पर्छन् त कसैलाइ झुरुम्म परेका झ्याङ ।


हेर्दाहेर्दै पन्छी संरक्षण नेपालका केही सदस्यहरू आइपुग्नुभयो— संघका अध्यक्ष राजेन्द्र गुरुङ, इसाना थापा, नीरज दहाल, आनन्द क्षेष्ठ, प्रख्यात चरा फोटोग्राफर चुङबाङ शेर्पा, वर्ड वाचिङमा लामो समयदेखि महत्त्वपूर्ण योगदान दिइरहनुभएका विमल थापालगायतका थुप्रै सहभागीहरू । हामी सबै रानीबारीको फन्को लगाउँदै आफ्ना–आफ्ना दुर्विन र क्यामेरा रूख झ्याङतिर तेर्साउँदै चराहरू हेर्न थाल्यौं ।

राजेन्द्रजी र विमलजीलगायतका सहभागीहरू लामो समयदेखि वर्ड वाचिङ गरिरहनुभएकाले उहाँहरूलाई चराको स्वर सुन्नेबित्तिकै कुन चरा कहाँ बसेको छ भनेर थाहा हुन्छ । अर्चना र मजस्ता सिकारु ‘बर्डर’ हरूले देख्न नसकेका चरा पनि उहाँहरूले परैबाट चिन्नुहुन्छ । विमलजीको संकेत पछयाउँदै चिलाउनेको टुप्पोतिर हेर्दा हामीले दुईवटा फरक प्रजातिका चरा देख्यौं— नीलो घाँटी र हरियो जीउ भएको कुथ्रुके (ब्लू थ्रोटेड बार्बेट) तथा सानो आकारको हाँगाबाट फुत्त फुत्त उडेर त्यही हाँगामा फर्किरहने झिंगा खाने चरा ।


हामी अघि बढ्दै गयौं । रानीबारी चराहरूको आवाजले भरिएको थियो— कुथ्रुकु, कुथ्रुकु, कुक्कु, टिउँटिउँ थरीथरीका आवाज पातहरू हल्लेको हल्का स्वरसित मिस्सिरहेका थिए । लाग्यो, सबै रूख, बिरुवा जनावर र चराहरू एउटै इकोसिस्टमभित्र एकअर्कासँग गाँसिएका छन् । एकअर्काबाट पृथक् भए पनि सह–अस्तित्वको एउटै साझा अनुभूतिमा जोडिएका छन् ।


हिँड्दै जाँदा लाटोकोसेरो देख्यौं, नटह्याच र कोइली देख्यौं । लाटोकोसेरो मस्त भई बिहानको घाम तापेर बसेको थियो भने रातो चुच्चो भएको कोइली हाँगामा नहल्लीकन चुपचाप । एक साथीले कोइलीलाई हेरेर भने— सायद यो कागले खेदेर थाकी चुपचाप बसेको छ । अर्काले भने— होइन यो अलि गलेको जस्तो छ । बूढो भएको हुनुपर्छ ।


हरेक बिहान रानीबारीमा थुप्रै मानिसहरू मर्निङ वाक र व्यायाम गर्न आउँछन् । केही भने दौडिरहेका थिए । हामी बर्डरहरू भने आफ्नै सुरमा दुर्विन तेर्साउँदै बिस्तारै बिस्तारै अघि बढिरहेका । हाम्रो सुस्त गतिले दौडिरहेकाहरूलाई अवरुद्घ गरेजस्तो लाग्यो । त्यत्तिकैमा विमलजीले गोरेटोमा चिप्लिरहेको एउटा झुसिल्किरा देख्नुभएछ । उठाएर रूखको बोक्रामा राखिदिनुभयो । धन्न बिचराको ज्यान बाँच्यो । एक छिन गोरेटोमै चिप्लिरहेको भए दौडिरहेकाहरूको खुट्टा तल च्यापिई उसको त्यही अन्त्य हुनेथियो ।


वर्ड वाचिङपछि राखिएको औपचारिक छलफmल कार्यक्रम दौरान रानीबारी वन समुदायका अध्यक्ष सन्तोषवित्रम शाहसित पनि भेट भयो । आयोजकहरूले मलाई ‘साहित्य र प्रकृति’ बारे केही बोल्नु भन्नुभएको थियो । कार्यक्रम दौरान मैले भनें— हाम्रो विश्वदृष्टि मानवकेन्द्रित छ । त्यसैले गर्दा हामी आफू वरिपरिका चरा र रूख बिरुवालाई देखे पनि तिनको अस्तित्वप्रति सजग नै हुँदैनौं ।


मलाई प्रकृति सानैदेखि मन पर्थ्यो । अहिले आएर लाग्छ मेरो प्रकृतिप्रेम अपुरो मात्र नभएर अमूर्त पनि थियो । प्रकृतिमा किसिमकिसिमका चराहरू हुन्छन्, रूख बिरुवा हुन्छन् । प्रकृतिमा मन रमाउने भए तापनि धेरै समयसम्म मलाई ती रूखबिरुवाको नामसमेत थाहा थिएन । हेर्दा सबै हरिया मात्र देखिन्थे ।

त्यस्तै गरेर काग, रूप्पी भंगेरा, परेवा र अन्य केही चराबाहेक अरू चिन्न सक्दिन थिएँ । सायद यो मेरो मानवकेन्द्रित विश्वदृष्टि र त्यही विश्वदृष्टिले उब्जाएको ‘संरचनात्मक अन्धता’ को परिणाम थियो ।


रूखबिरुवा र चराहरूलाई चिन्दै बुझ्दै जाने क्रममा लाग्न थालेको छ— मानवकेन्द्रित विश्वदृष्टिलाई एक छिनका लागि मात्र भए पनि पन्छाएर हेर्दा संसार र समाजलाई बुझ्ने वैकल्पिक दृष्टिहरू सोच्न सकिन्छ कि ? मानव समाजले प्रायः सधैं युद्ध र आक्रामकतालाई महत्त्व दियो । सामन्ती युगमा राजा महाराजाहरूले युद्ध जितेर आ–आफ्ना ‘नाम’ इतिहासमा लेखाउने प्रयत्न गरे भने आधुनिक युगमा युद्ध मार्फत फाइदा कमाउन हतियारको व्यापार नै थाल्यौं ।


मैले चराचुरुङ्गी, जनावर र रूखबिरुवाको संसारलाई ‘रोमान्टिसाइज’ गर्न खोजेको होइन । रूख बिरुवाबीच पनि घामको प्रकाश र पानीका लागि संघर्ष चल्छ । चील, बाजलगायतका र्‍याप्टरहरूले साना चरालाई खान्छन् र कैयौं साना चराले कीरा, झिंगा, फट्याङ्ग्रालाई । तर, मानव समाजबाहेक अन्य जीवजन्तुहरूबीच पैसा र नाम कमाउन निम्ति संघर्ष हुँदैन । न उनीहरूबीच कसले कति ‘परोपकार’ गर्‍यो भन्ने देखाउन प्रतियोगिता हुन्छ !


परोपकार आफैंमा राम्रो कुरा हो । तर कति मानव परोपकारीहरूबीच प्रतियोगिता चलेको देखेको छु, अरू परोपकारीभन्दा म बढी परोपकारी छु भनेर देखाउन । अनि आफूले गरेका परोपकारका फोटो, भिडियोलगायतका प्रमाण सार्वजनिक गरेर आ–आफ्ना अहम्मा नयाँ पत्रहरू चढाउन । रूख र चराचुरुङ्गीले पनि लगातार परोपकार गरिरहेकै छन् । रूखले अक्सिजन उत्पन्न गरेर तथा चराहरूले बीउ सारेर र बालीनाली नष्ट गर्ने कीरा फट्याङ्ग्रा खाइदिएर । न अहिलेसम्म कुनै रूखले आफ्नो परोपकारको गाथा बयान गरेको छ न कुनै चराले परोपकारी हुनको दाबी नै ।


नाम कमाउने इच्छा मानवकेन्द्रित विश्वदृष्टिको अर्को उपज हो । रानीबारी सामुदायिक वनमा एउटा अजंगको काभ्रोको रूख छ ।

वनको संरक्षण गर्ने अरुण शाक्यको भनाइअनुसार त्यो रूख दुई सय पच्चीस वर्षभन्दा बढी पुरानो हो । त्यसै हो भने त्यो रूख पृथ्वीनारायण शाहको पालादेखि नै रानीबारीमा ठडिइरहेको छ, शाहकालदेखि राणाकाल, पञ्चायतकाल, जनयुद्ध र गणतन्त्रसम्मका इतिहासका सबै आरोह–अवरोहको दैनिक साक्षी बन्दै । न काभ्रोलाई नामको आवश्यकता पर्‍यो, न ऊसँगसँगै ठडिएका चिलाउने र मयलका रूखहरूलाई इतिहासमा आ–आफ्ना सफलता र प्राप्तिका गाथा कोराउने आवश्यकता नै ।


हामी मानवहरू जित–हारका थरीथरीे ‘दंगली’ प्रतियोगिताहरू गर्छौं । सुन्दरताका प्रतियोगिताहरू गरेर विश्व सुन्दरी ह्यान्डसम पुरुषहरूसमेत छान्छौं । तर, के यो पनि मानवकेन्द्रित विश्वदृष्टि नै उपज होइन र ? कार्यक्रममा बोल्दै जाँदा एक छिन अघिको बर्डवाच दौरान देखिएको नीला घाँटी भएको सुन्दर कुथ्रुके सम्झें ।

यसअघि टोदहको बर्डिङमा देखेका सेतो कन्ठे माटिकोरे र सुनचरीहरू पनि सम्झें । ती चराहरू कुनै पनी सुन्दरी वा ह्यान्डसम प्रतियोगिताका विजयीभन्दा कम आकर्षक छैनन् । तिनलाई त आफ्नो सुन्दरताको आभासै छैन । ती बस भइदिन्छन्, बाँचिदिन्छन् ब्युटी कन्टेस्टका बजारमुखी सौन्दर्यचेतबाट पर जंगलमा त्यत्तिकै रमाउँदै ।


लाग्छ, मानवले आफ्नै मानवतासँग साक्षात्कार गर्न पनि चरा र प्रकृतिलाई बुझ्नु आवश्यक छ । नाम र दाम कमाउने दौडले मानवलाई ‘अमानवीय’ बनाउँदै लगेको छ । त्यही दौडमा अरूलाई उछिन्न मानव समुदायले प्रकृतिको दोहन गर्दै गए । प्रगति र समृद्घिको नाममा रूखविरुवा काटिए, पृथ्वीको तापक्रम बढ्यो, मौसमहरूमा उथलपुथल आयो । अतिवृष्टि र अल्पवृष्टिका समस्या बढे ।


यस्तो पनि लाग्छ— चराचुरुङ्गी जनावर र रूख बिरुवाप्रति सजग हुन थालेमा मानवले अन्य मानवको पनि सम्मान गर्न थाल्नेछन् कि कतै ? नेपालमा झन्डै नौ सय प्रजातिका चरा छन् र दस हजारभन्दा धेरै प्रजातिका रूख–बिरुवा । छिमेकी राष्ट्र भारतमा बाह्र सय जति चरा र बीस हजार प्रजातिका रूख बिरुवा भएको अवस्थामा क्षेत्रफलको दृष्टिले भारतभन्दा धेरै सानो नेपाल चराचुरुङ्गी र वनस्पतिको दृष्टिले असाध्य धनी छ ।

यस्तै बहुलता नेपालका विभिन्न भाषा र जातिहरूमा पनि देखिन्छ । त्यो बहुलता विखण्डनको संकेत नभएर नेपालको सांस्कृतिक विविधताको सुन्दर प्रमाण हो । यदि हामी प्रकृति र चरा जनावरको जगत्मा भएको विविधताप्रति संवेदनशील भएको खण्डमा मानव जगत्मा भएका विविधतालाई पनि सहज रूपले स्वीकार गर्न सक्नेछौं । आफ्नोभन्दा फरक लिंग, वर्ग र जातिका मानिसहरूको पीडाप्रति बढी संवेदनशील हुन सक्छौं । रूख बिरुवा र चरालाई समेत माया गर्न थाले हामी आफूजस्तै अन्य मानवहरूप्रति कसरी असंवेदनशील रहन सक्छौं र ? त्यसैले आफ्नै मानवतालाई भेट्न पनि हामीले प्रकृतिको सम्मान गर्नु आवश्यक छ ।


बोल्दै जाँदा बर्डवाचिङ दौरान विमलजीले गोरेटोमा चिप्लिरहेको झुसिल्किराको ज्यान जोगाएको सम्झें । हुन त घटना सानो थियो तर यसले मेरो मनमा ठूलो प्रभाव पर्‍यो । अर्चना र म विमलजीलाई पछ्याउँदै थियौं । तर हाम्रा आँखाले कुथुर्के र झिँगा खाने चरा देख्न नसकेजस्तै त्यो झुसिल्किरालाई पनि देख्न सकेनन् । सायद वर्षौंदेखि चरा हेर्दै आएकाले होला विमलजीका अनुभवी आँखाले झुसिल्किरालाई परैबाट देखे । मानवकेन्द्रित संरचनात्मक अन्धताबाट मुक्त भएको त्यही दृष्टिले गर्दा नै सायद उहाँ त्यस झुसिल्किराको रक्षा गर्न सक्षम हुनुभयो ।


हाम्रा वरिपरि कैयौं चराहरू छन् । काग, परेवा, रूपी भंगेरा आदि त छँदै छन्, त्यसबाहेक जुरेली, धोबिनी, लामपुच्छ्रेलगायतका अन्य चराहरू पनी छन् । जाडोमा तिब्बत र साइबेरिया त गर्मीमा श्रीलंकासम्मका चराहरू नेपाल आउँछन् । अतिथिलाई देवता मान्नुपर्छ भन्ने भनाइ रहेको हाम्रो संस्कृतिमा यदि हामीले ती हजारौँ माइल उडेर आउने अतिथिहरूको सत्कार गर्न सकेनौं भने हाम्रो सभ्यता अमानवीय हुनेछ । चरा र रूखबिरुवाको संरक्षण गरेर हामीले तीप्रति कुनै परोपकार गरिरहेका छैनौं ।

बरु ती प्राणीले केही नबोली नसोधी पनि मानव जीवनलाई सघाइरहेका छन् । हामीले प्रकृतिको संरक्षण आफ्नै लागी पनी गर्नु आवश्यक छ । जति हामी चराचुरुङ्गी, जनावर र रूख बिरुवालाई बुझ्दै जान्छौं, मेरो मेरोको आधुनिक दौडमा धुमिल हुँदै गएको आफ्नै मानवतासित पुनः साक्षात्कार गर्दै जानेछौं । आउने पिंढीहरूका लागि सुन्दर, स्वस्थ्य संसारसमेत हस्तान्तरण गर्न सक्नेछौँ ।

प्रकाशित : वैशाख २८, २०७६ १०:१२
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

पारियात्र र महामेरु

बंगालका राधानाथ सिकदरले 'माउन्ट फिफ्टिन’ भनेर जर्ज एभरेस्टभन्दा अघि नै तोकेका विश्वको सर्वोच्च पहाडलाई कृष्ण द्वैपायन व्यासले महाभारत लेख्दा नै पहिल्याइसकेका थिए 
सौरभ

स्थानविशेष हो पारियात्र । कहाँ पर्छ ? माथिको चर्चा हो यो । सुरु गरौं यसरी– गण्डकीमाथिका दुई प्रचलित पुस्तकहरू हातमा आइपुगे । तर तिनमा गण्डकी नदीको नाम–परिचयमाथि समेत ध्यान गएको लागेन । यसैले पहिला गण्डकीको नामसूची दिइन्छ ।

कोण्डोसटेस : यस्तो नाम दिएका हुन् गण्डकीलाई ग्रीक मूलका एरियनले, इस्वीको दोस्रो शताब्दीमा । जति बेला उनी उत्तर भारतमा मेसेडोनियनहरूका राजदूत थिए । यो अनौठो सुनिए पनि गण्डकीकै रूपान्तरण हो ।

चक्रनदी : गण्डकीलाई यो नाम दिने भागवत्को पाँचौं स्कन्ध हो । भागवत् २५ सय वर्षअघि लेखिएको मानिन्छ ।


गण्डकी : यो नाम महाभारतका धेरै ठाउँमा आउँछ । आदिपर्व, सभापर्व, वनपर्व आदि । गण्डकीको उल्लेख गर्ने महाभारत लेखिएको समय इसापूर्व ६०० लाई मानिएको छ । तर गण्ड ऋषिबाट गण्डकी बनेको जानकारी दिने सुरुमा हिमवत् खण्ड हो । त्यसलाई अरूले पछ्याएका छन् ।


गण्डसह्वाया : यो नाम गण्डकीकै निम्ति हो भन्ने भारतीय विज्ञहरूको ठहर छ । महाभारतको वनपर्वमा यो नाम आउँछ । उक्त विचार पीबी काणेको हो । शिवराम आप्टेले पनि सोही जनाएका छन् ।


चिगचौडी : अघि यहाँ मगर भाषाको प्रभाव हुँदा कालीगण्डकीलाई चिगचौडी भन्दथे । (पृ. ४४ कालीको छाल– कालीभक्त पन्त)
गल्लिका : यो नाम पद्म पुराणमा आउँछ । भारतीयहरूले गल्लिकालाई गण्डकी नै मानेका छन् । पद्म पुराण २४ सय वर्षअघि लेखिएको मानिन्छ ।


तमसा : कालो भन्नाले तमस अर्थात् कालीगण्डकीकै नाम तमसा हो भन्ने बुझिन्छ । जसको किनारमा चित्रवन अर्थात् चितवन र वाल्मीकि आश्रम छ पनि । यद्यपि अहिले एउटा सानो नदीलाई मात्र तमसा भन्ने चलन छ ।


सदानीरा : यो नाम सतपथ ब्राह्मणमा सर्वप्रथम उल्लेखित छ गण्डकीका निम्ति । संस्कृत अर्थ हो, सधैं पानीले भरिभराउ हुने । तर लाटो अर्थमा सदासर्वदा नीलो देखिन्छ । किनभने यसमा पोखरीमा जस्तो काई र लेउ बन्नै पाउँदैन । यसैले मगर भाषाको हरियोबोधक गन शब्दमा खोलाबोधक डी मिलेर गण्डकी बनेको हो भन्ने निर्क्योल (गुरुङ, २०६१) सही लाग्दैन ।


शालग्रामी : यस शब्दको स्रोत बराह पुराणमा आधारित छ । त्यो भनाइ हो, जसमा विष्णुले शालिग्रामलाई ग्रामप्रस्तरको रूपमा तिमीमा सधैं रहन्छु भनी वरदान दिए ।


गण्डिका : अपर गण्डिका र अपूर्व गण्डिका ब्रह्माण्ड पुराणले पनि नाम लिएको छ । माल्यवान पर्वतको पूर्वी शिखरबाट पूर्व गण्डिकाको प्रादुर्भाव भएको छ भनेर अर्को पुराणले भनेको छ । त्यहाँ अपर गण्डिकाको उल्लेख पनि छ । रूखकटहर र काली आँपको उल्लेख पनि भएको छ । काली आँपलाई नेपालको रैथाने भन्ने चलन छ । यद्यपि रूखकटहर भने मलेसियाको रैथाने मानिन्छ ।


वेणु : गंगामाथि अन्य पवित्र नदीका साथ त्रिपुरारीका रथमा गण्डकी वेणु नामले रहे । यसरी गण्डकीले वेणु नाम पाएको छ मत्स्य पुराणबाट ।


चक्षु : हिमालयको एक नदीको नाम हो ब्रह्माण्ड पुराणले भन्यो । आँखाजस्तो देखिने शालिग्राम चक्रबाट यस्तो नाम बनेको बुझिन्छ । नील पर्वतको दक्षिणतिर बग्दै पश्चिम लाग्ने नदीलाई चक्षु नाम दिएको छ । अर्को पुराणले । जोमसोमको पूर्वपट्टिको भागलाई नीलपर्वत नै भनिन्छ । पारट र खस देश भएर बग्छ भनेपछि चक्षु कुन नदी हो भन्ने अरू टड्कारो छ । चक्षु नदी सुरुमा रामायणमा आउँछ ।


बस्वोकसारा : महाभारतका सप्तसिन्धु अर्थात् गंगा, यमुना, प्लक्षगा, रथस्था, सरयु, गोमती र गण्डक वा बस्वोकसारा भनी यसरी गण्डकीले नयाँ नाम पाएको छ । यो नाम भारतीयहरूले दिएका हुन् ।


लमजुङको याङ्जाकोट नजिकैको बाक्स्वारासँग यो मिल्न गएको छ । स्वाराको अर्थ पाखो जमिन खारेर बनाइएको कान्ला हो । तर बाक्स्वारामा परेको स्वारा अब त्यस्तो देखिएन ।


सप्तधारा : कोसी र गण्डकीको नाम पहिले सप्तधारा थियो (पेज १२, नेपाल र नेपाली– गोविन्दप्रसाद भट्टराई)

नगमालिका : १६–१७ सय वर्षअघि पनि गण्डकी नगमालिका भनिन्थ्यो । यसो भनेका छन् योगी नरहरिनाथले ‘हाम्रो मौलिकता’ भन्ने पुस्तिकाको पेज १९ मा ।


ठ्याक्कै चौथो शताब्दीमा कालिदासले लेखेका छन् :


हिमालयो नामः नगाधिराज ।
सम्भवतः यही देखेर योगीले त्यसो भनेका हुन् । नगको अर्थ पहाड हो ।


तर गण्डशैल शोभा अर्थात् गण्डकी किनारका पहाड लेखेका छन्, केशरबहादुर केसीले उनको पुस्तक ‘द जुडिसियल कस्टम्स अफ नेपाल’ को भूमिकाको पृष्ठ ७ मा ।


हिरण्यवती : ‘साकर्ड बुक अफ द इस्ट’ सम्पादन गर्दा पेज ८५ र पेज ४५३ मा म्याक्समुलरले उल्लेख गरेका हिरण्यवती गण्डकीका निम्ति हो भन्ने ठनाइ भारतीयहरूको छ ।


एक लेखकको लेखाइ छ— गण्डकी प्रसवण क्षेत्रका घाट र टारहरूमा बोटे, दरै र कुमालहरूको बसोबास पाइन्छ । घाटमा डुंगा चलाएर जीविका निर्वाह गर्नेलाई पानीबोटे र नदीको बालुवा चालेर सुन निकाल्नेलाई सुनाबोटे भनिन्छ (पेज ३०, गुरुङ २०६१) यसैले हिरण्यवतीबारेको मन्तव्य सही नै देखिन्छ ।


यमुना : घाटु नृत्य नाटिकामा सप्तगण्डकीलाई सात यमुना भनेको छ । –पेज १८४, गुरुङ २०६१) यसबाट गण्डकीको एक अर्को नाम थाहा हुन्छ ।


‘वारि जमुना पारि जमुना’ भन्ने एक गुरुङकै लोकगीतले जगमान गुरुङको लेखोटलाई समर्थन गरेको छ । त्यति मात्रै होइन, तनहुँको याम्पाफाँट नामले यो फाँटको प्राचीन स्थिति, नृवंशशास्त्रीय खोजको एउटा बलियो केन्द्र हुन सक्ने सम्भावनालाई पनि देखाएको छ । सम्भवतः नेपालको एउटा प्राचीन नाम यम्बु भएबाट गण्डकीको प्राचीन नाम पनि यमुना थियो, जसलाई कालान्तरमा वेदले नै र त्यसपछि भारतीयहरूले कथित गंगाको सहायक बनाइदिए भन्ने देखिन्छ ।


आज पारिपट्टि कथित यमुना नदीको किनारमा ताजमहल छ र गोमतीको किनारमा लखनऊ छ । त्यो देखिरहेकाहरूलाई भन्न खोजेको कुरा मान्न गाह्रै हुन्छ । पंक्तिकारको आशय वागलुङ जिल्लाको ३१६१ मिटर अग्लाइको घुम्ती पहाडको कुनै खोलालाई गोमती बनाइयो भन्ने हो । वाल्टर हेमिल्टनले पनि ऋग्वेदको गोमतीको कुरालाई छाडेर पौराणिक गोमती घुम्तीबाटै बन्न पुगेको संकेत गरेका छन् ।
च्युमिङग्यात्सा : यो नाम तिब्बती बौद्धमार्गीहरूले गण्डकीलाई दिएका हुन् । अर्थ हो– सय खोला । तर खासमा यो नाम मुक्तिनाथका १०८ धाराका निम्ति हो । अर्थ हो— सय मूल । जहाँको पानी गण्डकीमा आइपुग्छ । ह्युबर्ट डिक्लियरको ‘अतिसाको नेपाल आगमन’ भन्ने लेखोटमा जाने हो भने यो नाम एघारौं शताब्दीमै थियो ।


नारायणी : हामीले मानेको गण्डकीको पुछार भागलाई मात्र नारायणी भनिन्छ सीमावारि । तर अहिले भारतीयहरू उनीहरूमा बग्नेलाई गण्डक र हाम्रोमा बग्नेलाई नारायणी ठान्दछन्, सीमामा गण्डक परियोजना रहे पनि ।


काली गंगा : यस्तो नाम दिएका छन् गण्डकीलाई मुरलिधर भट्टराईले ‘नेपाल द बर्थ प्लेस अफ कालिदास’ भन्ने उनको पुस्तिकाको पेज २० मा । भट्टराई राहुल सांकृत्यायनलाई शास्त्रार्थका निम्ति चुनौती दिने पात्रका रूपमा आज पनि सम्झिइन्छन् ।


कैलाशलाई भनिन्छ गांगरी । यसैबाट बगेर आउने नदी कर्णालीलाई पश्चिम नेपालका मगरहरूले भन्छन्, घोङ्गजु । पानीको फोकाबोधक संस्कृत शब्द गण्डसमेत यसैबाट बनेको देखिन्छ, यद्यपि गण्डका अरू धेरै अर्थ छन् । यही गाङमा खोलाबोधक दी जोडिएर गण्ड र फेरि पानीबोधक क्यु मिलेर गण्डकी अर्थात् ‘पानी, पानी र पानी’ हुन पुगेको छ बाइरोडको बाटो भनेजस्तो ।
एतरेय ब्राह्मण (४००० इसापूर्व) को सदानीरा अब महाभारतकाल (इसापूर्व ६००) मा आइपुग्दा गण्डकी भन्ने नयाँ नामले न्वारन भयो । यसर्थ भट्टराईले काली गंगा लेख्नु गलत छैन ।


गंगा शब्द गण्डकीका निम्ति धर्मराज थापाले पनि धेरै ठाउँमा प्रयोग गरेका छन् तर गलत छैनन् । किनभने कृष्णाभा (कालीगण्डकी) को जलदेवी गंगा हुन्, हिमवत् खण्डले भनेपछि पूरै गण्डकीको नाम गंगा भयो नै ।


सरयु : यस्तो नाम पनि दिएका छन् गण्डकीका निम्ति भट्टराईले पेज ३७ मा । कुण्ड, पोखरी, ताललाई संस्कृतमा भनिन्छ सर । दामोदर कुण्ड अर्थात् कालीगण्डकीको मुहान भयो सर । त्यही सरबाट बगेर आएकाले भयो सरयु, यसैबाट अर्को नाम बन्छ सरस्वती । सरस्वतीको अर्को नाम पारावतघ्नि अर्थात् पर्वतलाई खियाएर, चिरेर, घात गरेर बग्ने नदी भएपछि त्यो मैदानी नदी हुने कुरा पनि भएन ।


भारतीय लेखकहरूले सीमापारि पुगेपछि कर्णालीको तल्लो भागलाई पनि सरयु भनेर लेखेका छन्, सम्भवतः मानसरोवरबाट आउने भएकाले । संस्कृतका विज्ञ अंग्रेजहरूले सरस्वती शब्द जुनसुकै नदीलाई पनि लाग्छ भनेर लेखेका छन् । यसैले भारतको राजपूतानाको सरस्वती र रामायणका सरयु अरू उस्तै नाम गरेका नदी हुन् भन्ने हामीले बुझ्नुपर्छ ।


देविका नदी म्याग्दी जिल्लामा बग्ने सानो खोला हो (पेज ४५०, मुस्ताङ दिग्दर्शन– क्षत्री) । ब्रह्माण्ड पुराण (इस्वीको चौथो शताब्दी) अनुसार देविका गण्डकीमा मिल्दछ पनि । त्योभन्दा धेरै पछिको कालिका पुराणले देविकालाई सरयुको सहायक भनेपछि भट्टराई फेरि पनि गलत छैनन् ।


ओम्दोक्यु : माइकल भिन्डिगले कालीगण्डकीका निम्ति यो नाम उल्लेख गरेका छन् ‘द थकाली ः अ हिमालयन एथ्नोग्राफी’ को पेज ४३८ मा ।
गण्डकवती : यो नाम गण्डकीलाई भारतीय संस्कृतज्ञ वामन शिवराम आप्टेले दिएका हुन् ।
रडी : रडीको अर्थ हो चिप्लनु । यो शब्द ‘इतिहास प्रकाशमा सन्धिपत्रसंग्रह’ मा योगी नरहरिनाथले उल्लेख गरेका छन् । रडिखेल्ला भन्ने ठाउँ नै छ जुम्ला खलंगाबाट एक घण्टा पर । यसको ठेट अंग्रेजी अनुवाद हो— स्किइङ स्पट । यद्यपि स्किइङ नेपालमा सन् १९७० मा जापानीहरूले पहिलोपल्ट खुम्बु हिमनदीमा सुरु गरेको कुरा ‘भिनेटस अफ नेपाल’ मा हर्क गुरुङले दिएका छन् (पेज ३१६) ।
आज जुन नदीहरूको संगमको रूपमा रिडी छ त्यो रडीको रूपान्तरण त देखिन्छ नै, साठी किलोमिटर लामो भएपछि यो संस्कृत शब्द अपगा अर्थात् गोडा नभएको भन्नाले रड्किनु शब्दको समानान्तर भयो । रिडी ठेट नेपाली शब्द हो ।
लदी : लदी पूजा माझीहरूको सबैभन्दा ठूलो पूजा वा चाड हो, थारूहरूको माघी भनेजस्तै । यो पूजा कोसी र त्यसका सहायक नदीहरूको पूजा हो । अर्थात् लदी कोसीकै अर्को नाम हो ।
तर लदी खोला छ गोरखामा १५ किलोमिटर लामो र अर्को लदी खोला छ तनहुँमा चुँदी नदीको सहायकको रूपमा । नभन्दै यो वाक्य उपलब्ध छ– माझीको पुर्ख्यौली थलोबारेको अर्को भनाइअनुसार कालीगण्डकी र नारायणी नदी किनारमा पनि प्राचीनकालदेखि उनीहरू बस्दै आएका हुन् (पेज १३, माझी जातिको चिनारी– घर्तीमगर र माझी) । यसले लदी नाम गण्डकी र त्यसका सहायकहरूका निम्ति हुनुपर्नेमा बसाइँ सरेर जाँदा कोसीका निम्ति बन्न पुगेको देखिन्छ ।

अब पारियात्र
पारियात्र पर्वत हिन्दकुश पर्वतको अर्को नाम हो भनेर एस.एम. अलीले ‘पौराणिक जोग्राफी अफ इन्डिया’ मा लेखेका छन् । हिन्दकुश मध्यअफगानिस्तानदेखि उत्तरी पाकिस्तानसम्म विस्तारित छ ।


पारियात्र इन्डियास्थित बिन्ध्य पर्वतको उत्तर–पश्चिमी भागलाई मानिन्छ (नेट.) पारियात्र नर्मदावरिपरिका शृंखलाहरू हुन् । यो चम्बल नदी र बेत्वा नदीको स्रोत हो । अझ भन्नुपर्दा पश्चिम बिन्ध्य हो । (पेज २९३, वायु पुराणको अंग्रेजी अनुवादमा जी.पी. भट्ट, युनेस्को) यद्यपि यस धारणाको सर्वप्रथम उत्पादनकर्ता संस्कृतविज्ञ पश्चिमा ब्युहलर देखिन्छन् । यस धारणामा शतप्रतिशत विज्ञहरू सहमत छन् । उनीहरूका भनाइमा पारियात्र गंगा र यमुनाबीचको भाग हो ।


इसापूर्व चौथो शताब्दीको मानिएको ब्रह्माण्ड पुराणले पारियात्रबाट बग्ने नदीहरू भनेर दिइएका ११ नाम यी हुन्— कर्णासा, नन्दना, सदानीरा, महानदी, पारा, चर्मण्वती, नुपा, विदिशा, वेत्रवती, सिप्रा, अवन्ती । सदानीरा गण्डकीको अर्को नाम हो भनेर माथि लेखिसकियो । पाराका बारे तल छुट्टै उपशीर्षक छ । चर्मण्वती आजको चरौंदी हो ।


हिजोको मनाङ भोटस्थित लार्के भन्ज्याङबाट बुढीगण्डकी निस्कन्छ, १ सय ४३ किलोमिटरको लक्ष्य राखेर । बोदबाट भोट हुने हो । यसर्थ विदिशा आजको बुढीगण्डकी नै देखिन्छ । वेत्रावती त्रिशूली नदी प्रणालीमा पर्छ । सिप्रा नदीको किनारमा सीमापारिको उज्ज्यनीनगर छ भन्ने आजको मान्यता हो । तर यो गोरखा–लमजुङको ४६ किलोमिटर लामो चेपे नदीको नाम देखिन्छ । यद्यपि हाम्रा संस्कृतज्ञहरू च्यवन ऋषिसँग त्यसलाई जोडेर थाक्दैनन् । गण्डकी नदी प्रणालीमा नपरे पनि सुनकोसीमा नपु घाट छ ।


सोही समयको मानिने वायु पुराणले भने सतीरा थपेकोमा त्यो सदानीरा हुनुपर्छ भनेका छन् भट्टले । ११ का ठाउँमा १४ नदी बनाउँदा वेदस्मृति, वृतघ्नी आदि थपिएको छ । वेत्रवती, वेदवती, महानदी महती र कर्णासा वर्णासा भएको छ । तर वृतघ्नी गुल्मीको चार किलोमिटर लामो बेतिनी र वेदस्मृति गुल्मीकै ६ किलोमिटर लामो बेदिनी देखापर्छ ।


इसाको तेस्रो शताब्दीको मानिने मार्कण्डेय पुराणले १३ वटाको मात्रै नाम लिएको छ । महानदी अब मही र कर्णासा अब वेणा भएको छ । गण्डकीको अर्को नाम वेणु हो माथि लेखिसकियो । त्यसको एक शताब्दीपछि लेखिएको मानिने मत्स्य पुराणले १५ वटा नाम दिएको छ । तर अब महानदीलाई महती नै लेखे पनि कर्णासा पर्णासा भएको छ । वेत्रवती वेणुमती भएको छ ।

धवन्तीरुपा र कुन्ती नाम थपिएका छन् । महानदी वा महती आजको मादी लाग्छ, दी मगरहरूको खोलाबोधक भए पनि । नभन्दै मदी लेखेका छन् डी.सी. सरकारले त्यसलाई (पेज ५३ स्टडिज अन द ज्योग्राफी अफ एन्सियन्ट एन्ड मिडिभल इन्डिया) । स्याङ्जाको ६२ किलोमिटर लामो आँधिखोला अब अवन्ती हुन पुगेको हुनुपर्छ भन्दा पाठकहरूलाई हास्यास्पद लाग्नेछ । तर स्थानीय नामहरूको संस्कृतकरण गर्नु पौराणिक समस्या नै हो ।


अब जाऊँ जरोतिर । पारियात्र पहिलो पटक पारिपात्र नामले इसापूर्व छैटौं शताब्दीको मानिने तर पी.बी. वार्ताकले इसापूर्व ५५६१ मा घटेको घटना भनेको महाभारतमा आएको छ । यसले वनपर्वमा भनेको छ— महामेरुको पश्चिम छेउमा पर्दछ ।


पौराणिक सुमेरुलाई महामेरु मान्न पुग्दा एस.एम. अलीले पारियात्रलाई अफगानिस्तानमा धकेल्न पुगेको अब स्पष्टै छ । महामेरु भनेको आजको महालंगुर अथात् हिमालयको उत्तरपूर्व भाग जसमा सगरमाथा, लोहोत्से, मकालु र चो ओयु पर्ने इलाकालाई हेरेपछि पारियात्र टड्कारो हुन्छ । महाअलंघ्य अर्थात् पार गर्न नसकिने, पुग्न नसकिने भन्ने नाम महालंगुर हुन पुगेको छ ।


अर्थात् बंगालका राधानाथ सिकदरले ‘माउन्ट फिफ्टिन’ भनेर जर्ज एभरेस्टभन्दा अघि नै तोकेका विश्वको सर्वोच्च पहाडलाई कृष्ण द्वैपायन व्यासले महाभारत लेख्दा नै पहिल्याइसकेका थिए ।


रामायणको बालकाण्ड लेखिने बित्तिकै पश्चिमाहरूले समेत पढिसकेको प्रमाण पाइएको छ भने २९ हजार २९ फिट अग्लो पहाडलाई बिर्सेर २४६७ फिट मात्र अग्लाइको ठुटे ढिस्को बिन्ध्य पर्वतलाई त्यही कालमै कसैले पनि महामेरु लेख्ने कुरै आउँदैन ।


बिन्ध्य र पारियात्र भनेर ब्रह्माण्ड, वायु र मत्स्य तीनवटैले शृंखला नै भिन्न गरिसकेपछि, हरिवंशसमेतले हिमवान मेरु र हिमवान पारियात्र लेखिसकेपछि, हरिवंशमै पारियात्रमा बग्ने गंगालाई ‘अबिन्ध्या’ भनिन्छ उल्लेख आइसकेपछि अरू थपिरहनु परेन ।


राय चौधरीले खासगरी ऋग्वेदका नदीहरू अघि सारेका छन्, जसमा त्यो समयका ९९ नदी पर्छन् । महाभारतमा ६७ नदीको नाम आउँछ, हरिवंश पुराणमा ६१ र मार्कण्डेय पुराणमा ९० नाम आउँछ । मेगास्थनिजले करिब ३६ नदीका बारे लेखेका छन् । र टोलेमीलाई ४४ नदीको नाम थाहा थियो— एक जनाले लेखेका छन् (पेज १२८, प्रफेसर एच.सी. राय चौधरी एज अ हिस्टरियन– हरिहर पाण्डा) तर गण्डकी प्रसवण क्षेत्रका नदीनाला, खोल्साखोल्सी सर्सर्ती पंक्तिकारले गन्दा पनि ४ सय २२ पुगेको छ ।

हजार पच्चीस हिमनदी र ३ सय ३८ ताल छन् भनेर त नेटले नै दिएको छ । भन्नाले पुराणहरूले कैयौं नामको हिज्जे आफूखुसी हालेको देखिन्छ । इसापूर्व पाँचौं शताब्दीको मानिने भागवत्को पाँचौं स्कन्धमा शालग्राम क्षेत्र (दामोदरकुण्ड) मा सिंह भएको कुरा आउँछ । सो ठाउँमा पुग्दै नपुगी पहिलेका रचयिताहरू कल्पनाका भरमा लेखिदिन्थे भन्ने कुराको यसरी पुष्टि हुन्छ ।


भारतको कथित गंगाकै १५ वटा नाम पाइँदैन भने साह्रै पुरानो र महत्वपूर्ण नमानी गण्डकीका त्यति धेरै नामहरू बन्दैनन् । अर्थात् उतिबेला तोकिएको पारियात्रलाई पछिल्ला पुराण रचयिताहरूले मध्यभारतको उत्तर पश्चिमी बिन्ध्यतर्फ सारे ।


पारियात्रको नदी सञ्जालको मन्त्र नै बिर्सेर वेदवतीलाई अब आर्यवर्तबाट उति पर मैसुरमा देखाउने पनि छन् । यसरी वेदवती नै सरेको छ । मार्कण्डेयले त अलखनन्दा बगेर गएर मानसरोवर भरिएको समेत कुरा गर्छ । भूगोल यसरी खजमजिएको छ । पारियात्र मानौं तैरिरहेको जमिन ठानिन्छ भने अनौठो के भयो ?

पारविशेष
पार खोलाहरू हुन् गण्डकी प्रदेशका । एउटा पार खोला तीन किलोमिटर लामो छ । यो म्याग्दीमा २८.३२ अक्षांश र ८३.४४ देशान्तरमा पर्दछ । अर्को पार खोला कास्कीमा पर्दछ । सात किलोमिटर लामो छ र २८.१२ अक्षांश एवं ८४.५८ देशान्तरमा पर्दछ । पूर्वकालमा यिनको लम्बाइ, बेसिन र कमान्ड एरिया कस्तो थियो ? भन्नेबारे सेडिमेन्टलजिस्टहरूले भन्न सक्लान् । त्रिविको भूगर्भ विभागसँग टेत्सुई साकाई र हिडेओ टाबाटासँग मिलेर काम गरेको लामो अनुभव पनि छ ।


तर के निश्चित छ भने आजको पर्वत जिल्ला यिनै २ खोलाका बीचमा पर्दछ । यसैले पार्वत गुरुङ शुद्ध नाम भयो, पार्वती म्याग्दीको पाङगाउँमा जन्मेकी हुन् (श्रेष्ठ) भन्ने कुरा लोकोक्ति भए पनि यो नाम बनोट त्यसै जन्मिएको होइन भन्ने स्पष्ट छ । थप कुरा, मूल पारकोट आजको पर्वत नै देखिन्छ ।


(यसर्थ इसापूर्व पाँचौं शताब्दीको विष्णु पुराणको एक पात्र पारको नाम टिपेर १८औं शताब्दीमा मात्रै काशीराम काश्यपले लेखेको गण्डकी महात्म्यको भनाइ उतार्दै ‘पार नामका राजाले शासन गर्दा बनाएको कोट–किल्लाको कारण त्रिशूली र कालीगण्डकीबीचको क्षेत्र पारकोट कहलाएको थियो ।’ (नेपाल निरुक्त–ज्ञानमणि नेपाल) भन्ने तर्क सही लाग्दैन ।)


पारको एउटा अर्थ नदीको पल्लो किनार पनि हो । तर नजिकैको लमजुङलाई नेपालमै पारा (माइका, अरेबिक शब्द अभ्रख) को ठूलो भण्डार भूगर्भविद्हरूले मानेबाट यी खोलाहरूको पिँधमा टल्कने पाराबाट पार भएको बुझिन्छ । पारदर्शी शब्द यही पाराबाट आउने हो । नेवारहरूले सिठीनखमा इनार सफा गरेपछि पिँधमा पाराको ढिक्का राख्ने कारण नै पानी पारदर्शी रहुन्जेल इनार फोहोर भएको छैन भनेर बुझ्नलाई हो ।


किनभने यही अर्को पारियात्र, पारावत हुँदै आज पर्वत र पारकोट हुन पुगेको स्पष्टै देखिन्छ । कालीगण्डकी र त्रिशूलीबीचको भूभागलाई आज पनि पारकोटटार भनिन्छ (पेज १०६, नेपालको राष्ट्रिय समीकरणको परिप्रेक्ष्यमा गण्डकी प्रसवण क्षेत्रका तीर्थस्थलहरूको विश्लेषणात्मक अध्ययन– गुरुङ २०६१) ।


पारोको अर्को नाम मकर, यसैबाट मर्करी भएकाले पाराको नाम पनि माइका हुन पुगेको छ । किनभने दुइटैले उस्तै चहक दिन्छन् तर पारोलाई परम्पराले शिवको शुक्रकीट मान्दछ । यसैबाट स्पष्ट हुन्छ किन पारखोला बग्ने म्याग्दीको पाङलाई पार्वतीको जन्मस्थल भनियो ?

पुछारमा
सुरुमा अवशेष खाने काग (कर्भस कर्‍याक्स) र त्यसपछि फेला परेको शालिग्राम (एमोनाइट) बीचको द्वन्द्वमा गण्डकी प्रदेशका जुन सांस्कृतिक रूपान्तरणहरू भए त्यो फुकाउनु सजिलो छैन ।


अझ दामोदरकुण्डमा शालिग्राम फेला नपरेको भए, गण्डकी क्षेत्रको आधुनिक, सांस्कृतिक स्वरूप अर्कै हुने थियो । त्यो आजकोबाट धेरै भिन्न हुन्थ्यो । वाल्टर हेमिल्टनले सन् १८२८ अर्थात् करिब २०० वर्षअघि नै भनिसकेका हुन्— गण्डकी उपत्यकाको अन्वेषण नहुनु दुःखको कुरा हो (इस्ट इन्डिया गजेटियर) ।


पैसा छाप्ने यन्त्र बनाउने कुराको पहिलो सर्त यता नेपालपट्टिबाटै वाल्मीकि आश्रमसम्म पुग्ने पुल हो । यताबाट मानिसहरू पुर्‍याउन होइन, उताबाट भित्र्याउन । जबसम्म बन्दैन कुनै स्थानीय नेताले, कुनै पर्यटन अभियानकर्ताले गण्डकीको विकासको कुरा नगरेकै राम्रो । हिमालयभन्दा पुरानो मानेको छ, गण्डकी नदीलाई विज्ञानले भने त्यसलाई नचिन्नेले थप कुरा नगरेकै बेस ।

प्रकाशित : वैशाख २८, २०७६ १२:१४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×