मूर्ख समाजसँग जुवा

उनीहरूले जित्दा समाज हारेको थियो । २६ लाख अमेरिकीले जागिर गुमाए, लाखौं घरबारविहीन भएका थिए, केहीले आत्महत्या गरे ।
मुराहरि पराजुली

सामान्यतया सेयर बजारमा किन्नेले सस्तोमा किनिरहेको छु भन्ठान्छ  । उसलाई किन्नेहरूको लाममा म बीचमा छु भन्ने लाग्छ  ।

मैले महँगैमा किनेको रहेछु भने पनि किनेको चीज अर्कालाई भिराउन सक्छु, अर्कालाई मूर्ख बनाउन सक्छु भन्ने उसलाई लागेको हुन्छ ।


मान्छेले कहिलेदेखि यस्तो मुर्ख्याइँ गर्न थाल्यो र संकट आइलाग्यो भन्ने प्रामाणिक इतिहास छैन । तर, इतिहासमा रेकर्ड भएको सबैभन्दा पुरानो घटना ‘ट्युलिप मानिया’ लाई मानिन्छ । चार्ल्स माकेको पुस्तक ‘एक्स्ट्राअर्डिनरी पपुलर डिलुजन एन्ड म्याडनेस अफ क्राउड’ मा सन् १६३६–३७ मा ट्युलिप फूलको पछि मान्छेहरू कसरी अन्धो भएर लागेका थिए भन्ने चर्चा गरिएको छ । माकेका अनुसार त्यतिबेला नेदरल्यान्ड संसारकै धनी मुलुक थियो, त्यहाँ सबैजसो वर्ग र पेसाका मान्छे ट्युलिप किनबेचमा लागेका थिए । त्यतिबेला मान्छेहरूले ट्युलिपको ४० वटा गानोलाई एक लाख डच गिल्डर्स (मुद्रा) सम्म तिरेका थिए । जबकि त्यति नै बेला एउटा दक्ष कामदारको वार्षिक आम्दानी १ सय ५० देखि ३ सय ५० गिल्डर्स हुन्थ्यो । बहुमूल्य सम्पत्ति मानिएको ट्युलिपको मूल्य चुलीमा टिकिरहन सकेन र धेरैलाई नोक्सान भयो ।


यसरी सम्पत्तिहरूको बजार पानीको फोकाझैं उठ्ने र फुट्ने क्रम रोकिएको छैन। सन् १७२० को साउथ सी बबल र मिसिसिपी कम्पनी संकट, सन् १९३० दशकको महामन्दी, १९७३ को तेल संकट, १९९७ को दक्षिण पूर्वी एसियाको संकट र २००० को डटकम बबल यो शृंखलामा जोडिन आइपुग्छन् । सन् २००८ को वित्तीय संकट हामीले थाहा पाएको सबैभन्दा पछिल्लो घटना हो । यो संकटलाई लिएर धेरै सरकारी प्रतिवेदन तयार भएका छन, पुस्तक लेखिएका छन, फिल्म र डकुमेन्ट्री बनेका छन् । एउटा ओस्कारसहित अरू धेरै अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार पाएको र मनग्गे पैसा कमाएको ‘द बिग सट’ ले चार प्र्रमुख पात्रका माध्यमबाट वित्तीय संकटको कथा भनेको छ । सत्य घटनामा आधारित यो फिल्मले पुँजी बजारका जटिल अवधारणालाई बुझाउन नोबेल अर्थशास्त्री रिचार्ड थेलर, गायिका सेलेना गोमेजलगायत सेलेब्रिटीलाई बीचबीचमा उभ्याएको छ ।


कथा २००५ देखि सुरु हुन्छ । कथामा प्रमुख पात्रहरू हेज फन्ड म्यानेजर मार्क बम, डुइचे बैंकको कर्मचारी जार्ड बेनेट, पूर्वसेयर कारोबारी बेन रिकेट र अर्को हेज फन्ड म्यानेजर डा.माइकल बरीले छुट्टाछुट्टै अमेरिकी वित्त बजार संकटापन्न छ भन्ने पत्ता लगाएका हुन्छन् । घरजग्गामा बैकहरूले दिएको जथाभावी कर्जा, त्यो कर्जा प्रदान गर्नका लागि बैंकहरूले जारी गरेको ऋणपत्र र त्यस्तो ऋणपत्रलाई बिमा गर्ने कम्पनी सबै धराशायी हुन्छन् भन्ने उनीहरूलाई लागेको हुन्छ ।


तर बजारले यसको छनक पाएको हुँदैन । सस्तोमा सजिलै ऋण पाइने भएपछि चार कोठा मात्रै घर भए पुग्नेले आठ कोठाको घर किनेका हुन्छन्, एउटा भए हुनेले दुइटा किन्छन् । उनीहरू लाई लागेको हुन्छ ‘घरको भाउ बढेको बढ्यै हुन्छ, कहिल्यै घट्दैन । महिना, छ महिनामा घरको भाउ दोब्बर हुन्छ, बेच्छु, ऋण तिर्छु, नाफा कमाउँछु ।’ वित्तीय क्षेत्रका पेसेवरले यस्तै सोचेका, गरेका हुन्छन् नै डाक्टर, वकिल, पत्रकार, शिक्षकलगायत अरू पेसाका मान्छे पनि यही भ्रममा हुन्छन् । बजारप्रति उनीहरूको ठूलो आस्था हुन्छ ।उनीहरू ह्वारह्वारती बलेको पुँजी बजारमा जल्ने पुत्ला बन्न आइपुग्छन् ।


बैंकहरू पनि ऋणपत्रबाट संकलित रकम हो त्यसमाथि बिमा गरिएकै छ भनेर धमाधम कर्जा दिइरहेका हुन्छन् । नाम ठेगाना भए पुग्ने फर्जी कागजातहरूबाट ऋणयोग्य छु भन्ने ग्राहकलाई दिल खोलेर ऋण दिइरहेका हुन्छन् । बढीभन्दा बढी ऋण प्रवाह गर्न सक्ने कर्मचारी र एजेन्टलाई दिइने सेवा सुविधामा कुनै कन्जुस्याइँ गरिएको हुँदैन । कर्मचारी र एजेन्टले नगद बोनस, गाडी, विदेशको महँगो ट्रिप पुरस्कार पाइरहेका हुन्छन् । बैंकहरूले नाफा कमाइरहेका हुन्छन् । बैंकका कार्यकारीहरू पुँजीवादका सम्राट्झैं हुन्छन । उनीहरूको आर्थिक तथा राजनीतिक शक्ति शिखरमा हुन्छ ।


मान्छे सरकारी हुन् वा बजारका लोभले सबैलाई गाँजेकै हुन्छ । त्यो उत्कृष्ट सपनातुल्य जीवनको लोभ कसलाई हुँदैन र ? त्यसरी कमाएको धन सुरासुन्दरी, जुवातास, विलासी साधनहरूमा पर्याप्त खर्च हुन्छ । यसैलाई सबैले सत्य मानिरहेका हुन्छन् । राजनीतिक, व्यावसायिक, सामाजिक, प्राज्ञिक क्षेत्रका अधिकांश मान्छेले यसलाई स्वाभाविक रूपमा लिएका हुन्छन् । यो अस्वाभाविक छ, टिकाउ हुँदैन, लामो समय चल्दैन भन्नेका आवाज दबिएका हुन्छन् ।


फिल्मका ४ प्रमुख पात्रहरूले आफ्ना साथीभाइ, छिमेक, सहकर्मी, मिडियालाई यो भ्रम र संकटको कुरा भन्न खोजिरहेका हुन्छन् । उनीहरूका कुरा सुनिदैन । अनि आजित उनीहरूमूर्ख समाजसँग जुवा खेल्ने अप्रिय निर्णय गर्छन् । पहिलो पात्र मार्क बम साथीहरूसँगै अमेरिकाका विभिन्न सहर घुम्छ । उनीहरूले पैसैपैसा कमाएका घरजग्गा दलाललाई भेट्छन्, सबैतिर रित्तारित्ता घर भेट्छन् । अमेरिकाभर चाहिनेभन्दा बढी घर बनेका हुन्छन् । कुकुरको नाममा, मेक्सिको हुँदै भर्खर छिरेको आप्रवासीलगायतको नाममा घर बनेका हुन्छन् । उनीहरूले घर नबिकेर मानसिक सन्तुलन गुमाएका मान्छे भेट्छन् । त्यस्ता घर बनाउन प्रयोग भएको ऋण डुब्ने पक्का हुन्छ तर बैंकहरूको नाफा बढेको बढ्यै हुन्छ ।


त्यसपछि उनीहरू त्यस्तो ऋणलाई असल भनेर प्रमाणित गरिदिने रेटिङ एजेन्सी पुग्छन् । रेटिङ एजेन्सी ‘त्योे त हाम्रो धारणा हो, त्यसलाई तपाईं पत्याउन सक्नुहुन्छ, नपत्याउन नि सक्नुहुन्छ’ भनेर टकटकिन्छ । आफूले असल हो नभनिदिने हो भने बैकहरू छिमेकमै भएको अर्को रेटिङ एजेन्सीकोमा जाने र आफ्नो व्यवसाय चौपट हुने बाध्यता सुनाउँछ कम्पनीको प्रतिनिधिले । सारा संसारले भर परेर लगानी गरिरहेको रेटिङ एजेन्सीको यस्तो अवस्था सुनेर अवाक हुन्छ बमको टोली । दोस्रो पात्र डुइचे बैंकको कर्मचारी जार्ड बेनेट हुन्छ । उसले पनि आफ्नो बैंकमा त्यसरी जथाभावी ऋण दिनु हुँदैन भन्ने आवाज उठाएको हुन्छ । आफ्नो बैंकमा मात्र नभएर अरू बैंकमा पनि गएर भनेको हुन्छ । उसको कुरा कसैले पत्याउँदैन । संकट आउँदै छ भन्ने उसको प्रतिवेदन धेरै बैंकको लबीमा रहेका कफी टेबलमा मिल्किएका हुन्छन् ।


तेस्रो पात्र बेन रिकेट अमेरिकाकै एक बैंकका लागि सिंगापुरमा बसेर सेयर कारोबार गरिरहेको हुन्छ । पैसो कमाउने प्रतिस्पर्धाबाट वाक्क रिकेट सिंगापुरको जागिर छोडेर घरै फर्किन्छ । उसाग प्रशस्त पैसा हुन्छ । घरमा करेसाबारी गोड्दै, फूलका बगैंचा स्याहार्दै बसिरहेको हुन्छ । ऊ वित्त बजारको ठूलो खेलाडी हो भन्ने छिमेकका दुई जना कलेज पढ्ने केटाहरूबाहेक अरूलाई थाहा हुँदैन । केटाहरूले उसलाई वित्त बजार संकटमा पुगेको र त्यसबाट नाफा कमाउने तरिका आफूलाई थाहा भएको बताउँछन् । सुरुमा उसले केटाहरूलाई हप्काउँछ र त्यस्तो खेलबाट टाढै बस्न चेतावनी दिन्छ । उसले समाचारहरूमा आँखा डुलाउन थाल्छ, केटाहरूले फेला पारेको प्रतिवेदन हेर्छ । ऊ केटाहरूको कुरा पत्याउन बाध्य हुन्छ । अनि वित्त बजारमा कारोबार गर्न उसलाई प्राप्त विशेष अधिकार र पुँजी केटाहरूलाई दिन्छ ।


चौथो पात्र औपचारिक शिक्षाले चिकित्सक ‘स्किअन क्यापिटल’ नामको हेज फन्ड म्यानेजर डा.माइकल बरी हो । उसको प्रक्षेपण २००७ को सेप्टेम्बरमा अमेरिकी बजार क्र्यास हुन्छ भन्ने हुन्छ । उसको प्रक्षेपण सही निस्कन्छ, तर उसले भनेको भन्दा दुई चार महिना ढिलो हुन्छ । यसबीचमा उसले आफ्ना साझेदारसँग निकै गलफत्ती गर्नुपर्छ । साझेदारहरूले उसलाई ‘अर्थतन्त्रका बारेमा तैंले बढी जानेको छस् कि ३० वर्षसम्म अमेरिकी केन्द्रीय बैंक फेडरल रिजर्भको प्रमुख भएका धुरन्धर अर्थशास्त्री ग्रिन स्पानले जानेका छन्’ भन्दै खिसीट्युरी गर्छन् । तथापि, सन् २००० मा उसले सुरु गरेको हेज फन्ड ‘स्किअन क्यापिटल’ ले २००८ को वित्तीय संकटमा अर्बौं डलर बाजी मार्छ ।


प्रमुख चार पात्र सबैले एक्लाएक्लै समग्र समाजले भनेको भन्दा उल्टो कुरा गरेर वाल स्ट्रिटमा बाजी लगाउँछन् र अर्बौं डलर हात पार्छन् । उनीहरूले १९७० दशकको सुरुतिर पुँजी बजारले पत्ता लगाएर विकसित हुँदै आएका वित्तीय औजारहरू (स्वाप, सीडीओलगायत) डेरिभेटिभ्सहरू हुन्छन् । धितोपत्र बजारमा सबभन्दा बुझ्न सजिलो औजार ऋणपत्र र सेयर हुन भने डेरिभेटिभ्स सामान्य मानिसले त्यति सजिलै बुझ्दैनन् । त्यसरी अर्बौं डलर हात पार्दा पनि प्रमुख पात्रहरूको मन रमाएको हुँदैन ।

उनीहरूले जित्दा समाज हारेको हुन्छ । त्यतिबेला २६ लाख अमेरिकीले जागिर गुमाएका थिए, लाखौं घरबारविहीन भएका थिए, केहीले आत्महत्या गरे । त्यत्रो जनधनको क्षति हुँदा पनि जेल जाने कम थिए । मानौं त्यो कसैको बदमासी थिएन, कुनै प्राकृतिक विपत्ति थियो । लगानी कम्पनी लिम्यान ब्रदर्सजस्तो पुँजीवादी धरोहर ढलेको थियो । लिम्यानजस्ता कम्पनी ढल्छन्, घरजग्गा कारोबार ध्वस्त हुन्छ, वित्त बजार जुन ज्ञानमा चलेको छ त्यो अपुरो छ भन्ने कसैले पहिले कल्पनै गरेको हुँदैन, पत्तो पाउने एकदमै कम हुन्छन् ।


हामीले यस्तो घटना अमेरिकामा मात्रै हुने हो वा डेरिभेटिभ्समा मात्रै हुने हो भन्ने मुर्ख्याइँ गर्न हुँदैन । हामीले पनि देखेकै हौं, सेयर बजार चुलीमा पुगेको, घरजग्गाको भाउ आकासिएको । अहिले स्थिति ठ्याक्कै त्यस्तै छैन । बैंकको ऋण सस्तो थियो । घरजग्गामा, सेयरमा लगानी गर्न उनीहरूले सजिलै ऋण दिन्थे । देशभरका सहर र सहरोन्मुख ग्रामीण भेगमा जग्गा प्लटिङको लहर थियो । सेयर बजार परिसूचक नेप्से १९ सयको विन्दुमा पुगेको थियो । अहिले बैंकहरूमा ऋण दिनका लागि पर्याप्त पैसा छैन । घरजग्गा कारोबार सुस्ताएको छ । नेप्से १२ सयमा घुमिरहेको छ ।


ऋणले उचालेको अर्थतन्त्र थचारिन्छ । सन् १९८० को दशकमा आफ्नो आकार बराबर ऋण लिएर चलेको विश्व अर्थतन्त्र २००८ मा आइपुग्दा तेब्बर ऋण लिइरहेको थियो । मुलुक र अर्थतन्क्रका लागि जे लागू हुन्छ व्यत्तिका लागि पनि लगभग त्यही लागू हुन्छ । थाम्नै नसक्ने गरी ऋण लिएर घरजग्गामा, सेयरमा वा अरू किसिमका सम्पत्तिमा जुवा खेल्नु मुर्ख्याइँ हो । यो कुरा बुझ्न मद्दत गर्ने ‘द बिग सट’ एउटा राम्रो सामग्री हो । वित्त बजारका जटिल र झर्को लाग्ने विषयलाई बुझ्ने गरी रमाइलो प्रस्तुति फिल्मले दिएको छ ।

प्रकाशित : वैशाख ७, २०७६ ०९:२०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सन्तान विभेदको जगमा समृद्धि !

मुराहरि पराजुली

मे री छिमेकी अन्जिता जिरेल पेसाले नर्स हुन् । उनी दस महिनाकी छोरीसँग निकै खुसी छिन् र छोरीलाई पनि उत्तिकै खुसी बनाउने प्रयास गर्छिन् । छोरीलाई खेलाउँछिन्, उफार्छिन्, चुप्पा खान्छिन् । आफ्नो मुख बिगारेर, अनौठा आवाज निकालेर छोरीलाई हँसाउँछिन् । उनीकहाँ पुग्ने जोकोहीले आमाछोरीको यो अन्तरघुलन देख्न सक्छन् ।



‘प्रकृतिको यति सुन्दर देनलाई मान्छेले किन प्रशंसा गर्न नजानेको होला है ?’ उनी भन्छिन्, ‘त्यसो गर्दा मान्छेलाई नै घाटा भएको छ ।’

हुन पनि छोरीहरूलाई प्रशंसा नगर्नु भनेको आधाभन्दा बढी मानवताको अवमूल्यन गर्नु हो । यसले हामीलाई पूर्ण बनाउँदैन । हामी आफूलाई अर्धमानव वा त्योभन्दा कम भन्न रुचाउँदैनौं । हाम्रा सोच र व्यवहार गलत हुन सक्छन् भनी हतपती स्वीकार्दैनौँ । मैले गरेका सबै काम सही छन् भन्ने भ्रम हामी धेरैले पालेका हुन्छौं । अनि छोरीहरूलाई विभेद गर्छौं ।

अन्जिताले एक दिन मलाई नर्सिङ करिअरमा आफूले सामना गरेका अनेक विभेदकारी प्रसंग सुनाइन्, ‘मान्छेहरू छोरा जन्मिँदा हामी वार्डमा भएका प्रत्येक स्टाफलाई मिठाइ खुवाउने गर्छन् । छोरी जन्मिँदा भने अँध्यारो मुख लाएर बस्छन् ।’

‘एक जनाले छोरी जन्माउनुभयो,’ उनले थपिन्, “अरू बेलाझैँ हामीले बच्चा कुरुवालाई दिनुअघि आमालाई एकपटक देखाउँदा उहाँले ‘अहो, मेरो बाबु’ भन्दै काखमा लिन खोज्नुभयो । आमाको मुखको पहिलो वाक्यमा ‘बाबु’ सुनेपछि मेरी सहकर्मीर्लाई नमिठो लाग्यो । मैले त हप्काइदिएँ— ‘यो छोरी हो, के भन्नुभा ?’ पछि माया लागेर आयो । सोचेंँ— उहाँको मात्रै के दोष ? समाजले नै उहाँलाई यस्तो बनाएको हो ।’”

अन्जिताका अनुसार, छोरी जन्मिएकैले कतिपय आमा डिप्रेसनमा जाने गरेका छन् । आमाहरूलाई छोरा जन्माउने ठूलो दबाब हुन्छ । उच्च शिक्षित वा धनी परिवारमा पनि यस्तो हुन्छ । सामान्यतया बुज्झकी मानिएका मान्छेले पनि यो कुरा बुझेका वा बुझ्न खोजेका हुँदैनन् ।

बिहे गर्नुपर्ने, बच्चा त्यो पनि छोरै जन्माउनुपर्ने, घर बनाउनुपर्ने, गाडी किन्नुपर्ने जस्ता विषयलाई समेटेर हामीले सफल जीवनको एउटा परिभाषा बनाएका छौं । जीवनको यो परिभाषाका अरू धेरै विकल्प हुन्छन् भन्ने ज्ञान सबैलाई हुँदैन । त्यसैले पटक–पटक चुक्ने गर्छौं ।

हामी समानताको कुरा गर्छौं, जुन प्राय: आर्थिक विषयमा खोज्छौं । खोजेकै आर्थिक समानता पनि अरू धेरै किसिमका समानता कायम नगरी पाउन सक्दैनौं । छोरीलाई गरिने विभेदले आर्थिक असमानता कम गर्नमा अवरोध पुर्‍याएको हुन्छ । छोरा जत्तिकै छोरी पनि एक आर्थिक मानव हुन् । छोरा जस्तै वा छोराभन्दा भिन्न किसिमको अर्थोपार्जन गर्ने ज्ञान, सीप र क्षमता छोरीमा हुन्छ । आधाभन्दा बढी जनसंख्या भएका छोरी जातिको ज्ञान, सीप र क्षमतालाई बेवास्ता गर्छौं, उपयोग गर्दैनौं भने हामीले कसरी आर्थिक उन्नति गर्न सक्छौं ? कसरी हाम्रो आर्थिक समाज प्रतिस्पर्धी, समन्वयकारी बन्न सक्छ ?

अन्य विषय यथावत् रहेकै अवस्थामा पनि श्रम बजारमा लैंगिक असमानता निर्मूल गर्ने हो भने विश्वको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा ३५ प्रतिशतले वृद्धि हुने एउटा अध्ययनले देखाएको छ । अन्तर्राष्ट्रिय मुद्राकोषको उक्त अध्ययन अनुसार, छोरीलाई पढाइएको प्रत्येक थप एक वर्षले भविष्यमा उनीहरूको आम्दानी गर्ने क्षमता १८ प्रतिशतले बढ्छ । उनीहरू थप सक्रिय र स्वस्थ हुन्छन् । उमेर पुगेपछि मात्रै विवाह गर्छन्, थोरैबच्चा जन्माउँछन्, पालन–पोषण राम्रो गर्छन् । श्रम बजारमा महिला सहभागिता बढ्दा पुरुषहरूको ज्याला पनि झन्बढ्दै जान्छ ।

छोरीहरूलाई अवसरबाट वञ्चित बनाएर नतिजाचाहिँ राम्रो आउँदैन । हिजो हाम्रा आमा, दिदी–बहिनी, भाउजू, श्रीमती र बुहारीहरूलाई गरिएको विभेद हाम्रो समाज पिछडिएकै रहनुका धेरै कारकमध्ये एउटा हो । हिजो महिलालाई विभेद नगरिएको भए आजको समाज उन्नत भइसकेको हुने थियो । हामीले आज पनि त्यस्तै विभेदलाई निरन्तरता दियौं भने भोलि पनि नतिजा राम्रो नहुने निश्चित छ । छोरीहरूप्रति आज हामीले गरिरहेको व्यवहारले नै भोलिको प्रतिफल (हाम्रा लागि, छोरीका लागि र समग्र समाजका लागि) निर्धारण गर्छ । छोरीप्रति हाम्रो व्यवहार नसच्याई सकारात्मक प्रतिफलको आशा गर्नु मुर्खता हो । हामीलाई कतिपय विषयमा आफूले गरिरहेको मुर्ख्याइँको ज्ञान हुँदैन ।

स्कुल–कलेजको औपचारिक शिक्षा यस्तो ज्ञानका लागि पर्याप्त हुन्न । पढेलेखेको भनिएका, राम्रो डिग्री लिएर लोभलाग्दो कमाइ गरिरहेकाहरूबाटै छोरीहरूप्रति विभेद हुनु यसैको परिणाम हो । हाम्रो शिक्षा प्रणालीले उपलब्ध ज्ञानलाई प्रश्न गर्ने आलोचनात्मक चेत भएको विद्रोही होइन, त्यसैलाई शंकारहित ढंगले पछ्याउने पिछलग्गू (कन्फर्मिस्ट) उत्पादन गर्छ । स्थापित चिकित्सकले दाइजो नपाएको निहुँमा श्रीमतीको हत्या गर्ने घटनालाई यहाँ उदाहरण लिन सकिन्छ । यस्ता असंख्य घटना छन्, जसले छोरीहरूको जिन्दगी बरबाद बनाइदिएको छ ।

यस्तो जघन्य विभेदलाई काखी च्यापिरहेर हामी कसरी सभ्य समाज निर्माण गर्न सक्छौं ? नागरिकताका विषयमा पनि लैंगिक समानतामाथि राष्ट्रवाद हावी भएको छ । यहाँ छोरीहरूप्रति हुने विभेद प्रसंगमा आएको मात्र हो । जातीय, क्षेत्रीय, भौगोलिक, राजनीतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक विभेदका अनेक रूपलाई हामीले बोकिरहेका छौं । तिनले हामीलाई थिचिरहेका छन्, अगाडि बढ्न दिइरहेका छैनन् । हामी समृद्धिको कुरा गरिरहेका छौं । यस्ता विभेदहरूको अन्त्य नभई समृद्धि हासिल होला ? समृद्धिमाथि प्रश्न उठाउँदा सरकारको मात्र आलोचना गरेर पुग्दैन ।

सरकारले समृद्धिको नारा किन लगाइरहेको छ ? किनकि हामी त्यसलाई पत्याउँछौं । राजनीतिक दलको मुख्य अभीष्ट चुनाव जित्नु हुन्छ । उनीहरू त्यस्तो नारा अघि सार्छन्, जुन बिक्छ । यस पालिको चुनावमा समृद्धिको नारा धेरै बिक्यो । पत्याएरै हामीले कसैलाई सरकारमा पुर्‍यायौं । बदलामा हामीले समृद्धि पाउँछौं ? हाम्रा लागि समृद्धि अरू कसैले ल्याइदिने हो ? सरकारमा भएका मान्छेले ल्याइदिने हो ?

सरकारको राजनीतिक तथा प्रशासनिक नेतृत्व, अरू विभिन्न तहमा भएका मान्छेहरू त्यति धेरै ज्ञानी, इमानदार, क्षमतावान् छन् ? उनीहरूले हाम्रालागि समृद्धि कमाइदिन सक्छन् ? जवाफ नकारात्मक आउन सक्छ । उनीहरू हामीजस्तै हुन्, विलक्षण प्रतिभायुक्त दुर्लभ प्राणी होइनन् । हामीले आफ्नो चेतना स्तरले योग्य ठानेको मान्छेलाई प्रतिनिधि बनाएका छौं । हाम्रो चेतनाको स्तरलाई वृद्धि नगरी उपलब्धभन्दा योग्य नेतृत्वको अपेक्षा गर्नु पनि भूल हुन्छ ।

हाम्रो चेतनास्तर नै साँघुरो, एकांगी र न्यून तहमा छ । कुनै विषयमा धारणा बनाउने हाम्रो सूचनाको स्रोत साँघुरो छ । निश्चित जीवन पद्धतिप्रति हामी आशक्त छौं । जातिवाद, पुरुषप्रधान सोच अनि सरकारी योजना, नियन्क्रण, अनुदानबाट निर्देशित छ, हाम्रो दिनचर्या । स्वतन्त्र व्यत्ति र समाजप्रतिको हाम्रो धारणा फराकिलो हुन पाएको छैन । यस्ता विषयमा हामीले धेरै छलफल गरेका छैनौं । पार्टीको केन्द्रीय संरचनामा संविधानत: ३३ प्रतिशत महिला हुनुपर्छ भन्ने मागलाई देशकै ठूलो पार्टीका अध्यक्ष तथा शक्तिशाली सरकारका प्रमुख प्रधानमन्त्री केपी ओलीले ‘ट्याउँ–ट्याउँ’ भनेर खारेज गरिदिएको यथार्थ यहाँ स्मरणीय हुन्छ । प्रधानमन्त्रीको त्यो अभिव्यक्तिबाट हाम्रो समाजले एउटा सन्देश पाएको थियो— महिलाका कुरालाई प्राथमिकता नदिए हुन्छ ।

ठूला मान्छेकको भनाइ ठीकै होला भन्ने धेरैलाई लाग्छ । सामान्यतया सर्वसाधारणले कुनै कुराको परिमाण आइसकेपछि मात्रै थाहा पाउँछन् । सरकार वा अरू क्षेत्रका नेतृत्वले लिएको नीतिले भोलि कस्तो नतिजा ल्याउँछ भन्ने थोरैले मात्र अनुमान गर्न सक्छन् । सरकारी नीति तथा निर्णयहरू सधैं सही हुँदैनन् । जब सरकारले हामी सबैका लागि भनेर केही निर्णय गर्छ र त्यस्तो निर्णय निसानामा लाग्दैन, त्यसपछि समग्र समाजले क्षति ब्यहोर्नुपर्छ । जस्तो— सरकारले ‘झुक्किएर’ चिनीको आयात महसुल बढाउने र पछि कोटा तोकेर आयातै बन्द गरिदियो । बजारमा चिनीको भाउ बढ्यो । उपभोक्ता सबैले त्यसको मूल्य तिर्नुपर्‍यो ।

जब कसैले हाम्रालागि निर्णय गर्छन्, तब हामी पूर्ण मानव हुन सक्दैनौं । दास, नोकरचाकर, बन्दी, तीव्र मानसिक समस्या भएका व्यक्ति वा नाबालिगका लागिमात्रै अरू कसैले निर्णय गरिदिनुपर्छ । हामी पूर्ण मानव बन्ने कोसिस गरौं, आधा होइन । छोरीहरूलाई छोडेर हामी कसरी पूरा मान्छे बन्न सकौंला ? छोरीसँग गरिने व्यवहारका लागि सरकारको, समाजको इसारा पर्खेर बस्न थाल्यौं भने हामी कहीँ पुग्दैनौं ।

प्रकाशित : वैशाख ४, २०७६ ०७:५२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्