कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

प्रतिरोधी पारिजात

पारिजात अस्तित्व चिन्तनको घेराबाट बिस्तारै खुकुलिँदै समाज चिन्तनमा तल्लीन हुँदै गइन् । २०३४ सालमा आएका उनका दुई कृतिहरू 'पर्खाल भित्र र बाहिर' र 'बैंसको मान्छे' उनका अघिल्ला कृतिहरूभन्दा पृथक् छन् ।
कुमारी लामा

काठमाडौँ — काँडेतारले घेरिएको अग्लो पर्खाल  । पर्खालभित्र छन् धेरै जोर आँखाहरू  ।

बाहिर के हुँदैछ उनीहरू लगभग बेखबर छन् । तर, प्रशस्तै छ समय आफूमाथिको आकाश नियाल्न, टोलाउन या केही कल्पना गर्न । मुसिकोट कारागारका कैदीहरूमाझ छु । झलक्क सम्झनामा आएका छन् रमेश । पारिजातको उपन्यास ‘पर्खालभित्र र बाहिर’ को रामबहादुर अर्थात् रमेश । ऊ सदर जेलको झ्यालबाट एकतमास चियाउँदै छ । र, सम्झँदै छ बाटुली ।
(२०३० साल भन्दाअघि फरक थियो पारिजातको लेखन चिन्तन । तीसको पूर्वार्द्धमै आएको उपन्यास ‘पर्खालभित्र र बाहिर’ ले समाजसँग बढी सरोकार देखायो ।)
निराशा बग्रेल्ती छ पर्खालभित्र । सकसको के कुरा । जीवन जो जाम परेको छ । एघार वर्ष भइसक्यो । चुरोट फुक्नु, आफैंसँग संवाद गर्नु, बाटुलीलाई सम्झनु । सम्झनुको कारण छ । उसैले थियो पहिलो प्रस्ताव राखेको, ‘तिमी मसँग बिहे गर है ।’ ऊ गरीब, एक्लो र पीडामा थिई । कसैको साथ किन नचाहनु र ? तर बिहे नाम मात्रको । एक अर्कालाई देख्दै नदेखेको पनि तीन वर्ष भैसक्यो । अनि सकस हुन्न त जेलखाना । पिरोलिनु, बस् पिरोलिनु । त्यही छ ऊसको दिनचर्या । साथी ज्वाला आक्रोश ओकल्छ, ‘त्रान्ति आदर्शको गाथा हैन ।’ तर ऊ मौन बस्छ । ज्वालाबारे सोच्छ, कति फरक छ यो मान्छे ।
कैदी हुनु सजिलो कहाँ छ ? त्यसमा पनि चेतना भरिएको टाउको बोकी चार पर्खालले घेरिनु । समाजमा भइरहेका शोषण र अन्यायका बारे जान्दाजान्दै केही गर्न नसक्नु ! त्यसरी जाकिनु । मनभरि पोखिएको छट्पटीमा आफू केवल एक्लै चिप्लिँदै ठोकिँदै घाइते हुनु । अनि हुन्न त ऊ निराश ? हो, रमेश निराश छ । पोखिन्छ उसको मनोदशा आफैंसँग– ‘यो जेल हो । यहाँ यस्ता अनगिन्ती असजिलापनहरू पचाउन सक्नुपर्छ नत्र मान्छे बौलाउँछ । एउटा यस्तो स्थिति, जसलाई कतैबाट पनि चलाउने ठाउँ छैन, गजबले जाम परेको छ र जहाँ विवेक भएर मौन उभिदिनुपरेको छ ।’
सायद रमेशका यी पीडादायी अनुभूतिमा मिसिएको छ पारिजातकै आफ्नो पीडा पनि । उनी बारम्बार घेरिइरहन्थिन् चार पर्खालभित्र । बिरामी बारम्बारको । कोठा, पर्खाल, झ्याल, अनि आफूभित्र सल्वलसल्वल गर्ने चिन्तन । ती थिए नितान्त निजी उनका । कसैलाई दिन नपर्ने । दिन नमिल्ने दुखाइ । केवल उनको । यसैबीच उपचारको क्रममा भारतमा रहँदा सुकन्यालाई चिठी लेखी बस्छिन् । चिठी त एक बहाना न हो । उनी आफैंलाई पोख्छिन् । आफ्नो बन्दीझैं जीवनका बारे खन्याउँछिन् पत्रमा । ‘...कोठाचाहिँ मलाई जेलजस्तो लाग्यो । पर्खालै पर्खाल बस् । बार्दलीबाट एक टुक्रा चौकोण आकाश देखिन्छ ।’ (अपराजिता ः पारिजातका चिठीहरू, पृष्ठ १०९) । पारिजातले जस्तै आकाश नियाल्छन् सदर जेलका कैदीहरू । त्यसै हूलमा छ रमेश ।
आशा भन्ने केही त्यान्द्रोमा अल्झिनु अनि जीवन अघि बढाइरहनु । यस्तै गर्दै छन् पर्खालभित्र रमेश र ज्वाला, पर्खालबाहिर बाटुली । घरेलुको जागिर खोसिएपछि बेजागिर, बेठेगान भएकी छे बाटुली । पाटीमा बस्न थालेकी छ तर पटक्कै डराउँदिन कसैसँग । विश्वास गर्छे आफैंलाई । एक निर्भीक आइमाई । वर्षौंवर्ष मात्र सम्झनामा पनि अडिने रैछ सम्बन्ध । जसरी अडिएको छ रमेश र बाटुलीको । तीन वर्षपछि बाटुली एक बट्टा चुरोट बोकी रमेशलाई भेट्न पुगिदिन्छे जेल ।
पर्खालभित्रको आफ्नो निरीहपनाले चुटेको छ ज्वालालाई । उसको आक्रोशको मात्रा ह्वात्तै बढेको छ । ऊ रगत बगाउन चाहन्छ । मर्न र मार्न चाहन्छ । शान्तिले क्रान्ति गर्दैन भन्छ । जेलभित्र ऊ सबैसँग रिसाउँछ । आफूसँग झन् बढी रिसाउँछ र एक दिन बिरामी पर्छ । ढल्छ । मानसिक सन्तुलन गुमाएको करार हुन्छ । र एक दिन कोल्याप्स भएको खबर आउँछ । ढल्नुअघि उसले भयंकर फुर्तीका साथ बोलेको थियो, ‘मलाई एकपल्ट फगत एकैपल्ट हेर्ने रहर छ एउटा, फिँज उठेको दूधजस्तो सेतो नदीमा दुई–चारवटा रक्ताम्मे पानीका तरंगहरू एकापट्टिबाट बगेर आइदेऊन् त्यसपछि म विश्वासका आँखाहरूले हेर्छु एउटा परिवर्तनलाई रगतले...’ ज्वालाले चाहेको रक्ताम्मे क्रान्ति र परिवर्तन ऊसँगै समाप्त हुन्छ । किनकि ऊ पर्खालभित्र थियो । एउटा ऊर्जावान् जीवन हेर्दाहेर्दै मगज खुस्केर समाप्त भयो । यसैगरी समाप्त हुँदै छन् आज पनि कैयौं जीवनहरू । अभाव, आक्रोश, असन्तुष्टि, विद्रोह सबैसबै आफैंसँग बोकेर हिंडिरहेका छन् युवाहरू ।
रमेश जेल मुक्त हुन्छ । तर मुक्त हुन सक्दैन आफूले बोकेको सिद्धान्तबाट । पर्खालभित्र ऊ केवल चिन्तन गर्थ्यो, समाजका अनेकन विसंगति र गरिब जनतामाथिको शोषण बारे । पर्खालबाहिर ऊ आफैं प्रत्यक्ष भोक्ता भएको छ । आफूसँगै पढेका साथीहरूको प्रगति चुलिएको छ । साथै निकै अग्लिएको देख्छ, उनीहरूले आफूप्रति देखाइरहेको बेवास्ता । जीवन धान्ने आधार छैन । बाटुलीको हाड घोटाइको मेजमान खाई बस्न अब ऊ सक्दैन । थन्क्याउँछ एक कुनामा आफ्ना डिग्री, विद्रोही चेतना, समाज परिवर्तनका रुमानी सपना र सामेल हुन्छ चक्रपथ निर्माणको मजदुरीमा । त्यही काम पनि बाटुलीले नाइकेलाई भनसुन गरी दिलाइदिएकी हो । पहिलो पटक काममा हाजिर हुनुअघि उसले महसुस गर्छ, अभाव र भोकभन्दा ठूलो केही रहेनछ ।
‘अभावले ग्रस्त एक गरिब परिवारमा जन्मेको आज मलाई शिक्षा, डिग्री, राजनीति र जेल जीवनको गरिमाले काँचुली फेराइदिइसकेको छ तर जीवन खुला रंगमञ्चमा म यद्यपि खानु र लाउनुको प्रश्नचिह्न बोकेको असली मान्छे नै रहेछु ।’
क्रान्ति भन्दाभन्दै एउटा जीवन जेलमै ढल्छ अर्को जीवन यसरी आफैंसँगको द्वन्द्वमा फँस्छ । तर बाध्यता छ पेट पालोको । ‘विचार’ थन्क्याउन बाध्य एक निरीह युवा । ऊ विद्रोहीबाट एक मजदुर भएको छ । पिक, बेल्चा, गैंती छन् उसका औजार । ऊ देखिबस्छ मोटो नाइके र दुब्ला मजदुरहरूको नमिल्दो समाज । तर पर्खालभित्र जस्तै बाहिर पनि ऊ मौन नै बस्छ । दस ठाउँ टालेको कट्टु लाएर काममा धसिएका क्युरी तामाङ र लालेहरू छन् उनका साथी । त्रिशूलीतिरका यी तामाङहरू आज पनि उसैगरी आफ्ना पसिनाको सौदामा छन् । उनीहरूसँगै मिसिएका छन् उतैतिरका श्रमिक महिलाहरू जो बालुवा चाल्दाचाल्दै गाइदिन्छन् मनका पीडाहरू ।
रमेश हेरिबस्छ सबथोक । देख्छ क्युरी तामाङको जब्बरेपना । नाइकेले ज्यालामा ठगेको कुरामा रडाको मच्चाउँछ । ठेकेदारहरू दबाउन खोज्छन् विरोधको आवाज । स्थिति गम्भीर हुन्छ । बर्दीवालाहरू ओइरिन्छन् साइटमै । काममा बाधा गरी सडकमा राजनीति गरेको आरोपमा फेरि पक्राउ पर्छ रमेश । विडम्बना, पक्डन आएका छन् आफ्नै साथी (डीएसपी) । क्युरी पनि उही घानामा परेको छ । ऊ भोकको लडाइँमा छ तर देख्नेले उसलाई राजनीति गरेको देख्छ । या देखाइन्छ । किनकि सत्ता जहिले विरोधी आवाजसँग त्रसित हुन्छ । एक सडक मजदुरको सामान्य विरोधमा पनि ऊ रातभर निदाउन सक्दैन र बुन्छ निकै ठूलो जालो । सबेरै उही जालो बोकी निस्कन्छ सडकमा र फ्याक्छ भोकसँग लडिरहेका मजदुरहरूतिर । कस्तो टिठलाग्दो सत्ता । हतियारसहित उभिन्छ तर थरथरी काप्छ बिनाहतियारका लिखुरे मनुवाहरूसँग ।
पारिजात विभिन्न पात्रमार्फत गरिब, निमुखा र शोषणमा परेकाहरूको आवाज बुलन्द पार्छिन् । ‘पर्खालभित्र र बाहिर’ मा रमेशको राजनीतिक विद्रोही चेतना एकातिर छ भने क्युरी जानअञ्जानमै पनि आफ्नो अधिकारका लागि वकालत गर्छ । बाटुलीमा त झन् बढी छ चेतना । पढेर हैन परेर बढेको चेतना । समाजसँग लडेर अघि बढिरहेकी पौरखी आइमाई । उसको आत्मविश्वास रहरलाग्दो छ ।
२०३४ सालमा आएको यस कृति त्यस बेलाको सकसपूर्ण समयसँगको संवाद हो । भुसको आगोसरी भित्रभित्रै बढ्दै गरेको थियो जन्ताको असन्तुष्टि । प्रजातन्त्र पुनःस्थापनाका लागि तयार हुँदै थियो वातावरण । क्रान्तिका लागि उम्लिरहेको थियो विद्यार्थी युवाहरूको जोस । तर ती तमाम परिवर्तनगामी आवाजहरू दबाउन हरदम प्रयत्नशील थियो सक्ता र शत्ति । त्यसै समय रमेश र रमेशजस्ता धेरैधेरै पर्खालभित्र जाकिएका थिए । उनीहरू ठोस प्रमाणैबिना लामो समयभित्रै थन्किन्थे । छुटेपछि पनि आफ्नो जीवन बाँच्ने स्वतन्त्रता कहाँ थियो र ? जस्तो कि रमेश फेरि पनि त पुग्यो पर्खालभित्र । थाहा छैन अब ऊ कति वर्षभित्रै रहनेछ । तीन महिनाको गर्भ छ बाटुलीको । अबको दिन कस्तो होला उसको ?
पारिजात अस्तित्व चिन्तनको घेराबाट बिस्तारै खुकुलिँदै समाज चिन्तनमा तल्लीन हुँदै गइन् । २०३४ सालमा आएका उनका दुई कृतिहरू ‘पर्खालभित्र र बाहिर’ र ‘बैंसको मान्छे’ उनका अघिल्ला कृतिहरूभन्दा पृथक् छन् । भलै यी दुवै उपन्यासका पात्रहरू आफैंसँगको द्वन्द्वमा बढी अल्मलिन्छन् । तर, आफैंसँगको संघर्षमा बराबर सामेल छ समाज । समाजमा विद्यमान धनी गरिबबीचको अग्लो पर्खालप्रति लेखक भलिभाँती जानकार छिन् । त्यसैले मजदुरको रगतपसिनामा ढाडिएकाहरूप्रति उनी पटक्कै सहज हुन सक्दिनन् । पारिजात प्रतिरोधमा छिन् । सत्ताको । शोषणको । अत्याचार र अन्यायको । कम्तीमा उनको लेखनले त्यसै भन्छ । त्यसैको उपज हुन सक्छ रमेश, बाटुली, ज्वाला र क्युरीजस्ता जुझारु पात्रहरू । कसैलाई पर्खालभित्र थन्क्याउँदैमा निभ्छ र आम जनतामा सल्किएको आक्रोशको ज्वाला ?

प्रकाशित : चैत्र ३०, २०७५ १२:०१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

शरीर, साम्राज्यवाद र पुँजीवाद

विषय
पुँजीवादी चिन्तनभित्र पर्छ नाफाको खेल । नाफा र फाइदाको यात्रा तय गर्न सामेल हुन्छ शक्ति । शक्तिको प्रयोग कमजोरमाथि हुन्छ ।
कुमारी लामा

काठमाडौँ — एकातिर पितृसत्ता दृष्टिले महिला प्रयोग गरिने ‘जिनिस’ देख्छ भने अर्कोतिर पुँजीवादले पनि महिलालाई प्रयोगकै ‘वस्तु’ ठान्छ । आजको पितृसत्तात्मक पुँजीवादी समाजमा महिला फेरि पनि उनीहरूकै इच्छाअनुकूल प्रयोग गर्न सकिने वस्तुमा परिणत भएका छन् । 

लेखक जेरेड डायमन्ड

शरीर रगत मासुको पिण्डभन्दा पर एक सामाजिकसंहिता हो । शरीर कहिलेकाहीं विचार, सिद्धान्त अनि डिस्कोर्सको टकराव केन्द्र पनि बन्दो रहेछ । शरीर समय, समाज अनि संस्कृतिअनुकूल फरक–फरक तरिकाले निर्माण हुँदै जाने एक प्रक्रिया पनि हो । शरीरको परिभाषा शरीरसँग मात्र नभई समाजदृष्टि र समाजिक चेतनासँग पनि निकै निकट छ । गान्धीको झिनो शरीर राष्ट्रिय एकता र साम्राज्यवादी अंग्रेजविरुद्धको एक गहकिलो विम्ब बनी बसेको छ इतिहासमा । शरीर एक दैहिक क्षेत्रभन्दा निकै पर र विस्तारित परिभाषासहित अगाडि आउने एक शक्तिपुञ्ज पनि हो ।

अनेक क्षमतासहितको शरीर फेरि एक निरीह शरीर पनि बनिदिन्छ । जसरी हाम्रो समाजमा महिला शरीर पीडाको समुद्रमा डुबेका छन् । ती शरीर अनेकन अतिक्रमणका सिकार छन् । रगतमासी गलाइदिने सामाजिक सांस्कृतिक नियमहरूको पेलाइदेखि कुकृत्य र कुदृष्टिको सिकार पनि उही महिला शरीर छ । शरीरमाथिको निर्मम विम्ब भएर निर्मला पन्त अस्ताई । धेरै सपना र आकांक्षाहरू मनभरि बोकेर किताब च्यापी हिँडेकी किशोरी गायब भई ।
समाजमा मान्छेको अनुहार बोकी हिँडेका यौनपिपासुको सिकार भई बिलाई उखुबारीमै । तर, समय निकै घर्किसक्दा पनि अपराधी पत्ता लागेको छैन । निर्मलाको एक शोषित र नियन्त्रित शरीर आज शक्तिशालीहरूको टकरावस्थल भएको छ । बलात्कारी हत्यारा उम्किरहनुले उनको शरीर विम्ब आज देशकै लागि लज्जा र देशमा मौलाएको दण्डहीनताको टड्कारो दृश्य भएको छ । एउटा निरीह शरीर पनि समाजमा फरक डिस्कोर्स सिर्जना गर्न सक्षम हुने रहेछ । आज निर्मलादेहले कलाकारको क्यान्भास, लेखकको मस्तिष्क, कानुनको दफा, उपदफादेखि समाजकै मनस्थितिमा फरक चिन्तनको सिर्जना गरिदिएको छ ।

विडम्बना मात्र के छ भने, शरीरको नाममा यसैगरी डिस्कोर्सहरू उब्जिन्छन्, चिन्तन मन्थन हुन्छन् र त्यसपछि फेरि उही कविताका हरफहरू, क्यान्भासमा पोतिने रङहरू र युवाहरूका क्षणिक आक्रोश भई बिलाइजान्छन् । तर, विगतमा सबै शरीर चिन्तनहरू उसै बिलाइगएका भने पक्कै होइनन् ।

मानिसको शरीरलाई मात्र नभई कुनै देशलाई पनि शरीरकै रूपमा अथ्र्याउँछन् जानकारहरू । जसरी शक्तिशाली शरीरले कमजोरमाथि शक्तिको प्रयोग गरी अत्याचार गर्छन्, उसैगरी धेरै काल पहिलेबाटै कमजोर राष्ट्रमाथि बल प्रयोगबाटै सुरु भएको हो— अरू देशमाथिको अतिक्रमण । या भनौं राज्य विस्तार अनि सुरु भएको हो, साम्राज्यवादको फरक दमन । शक्तिसम्पन्न युरोपियन देहले कमजोर देहहरूमाथि गरेको अतिक्रमणकै परिणाम न हो— साम्राज्यवादी चक्र । शक्तिसम्पन्नले अनेक तकनिकी र साधनको प्रयोग गर्छन्— आफ्नो प्रभुत्व कायम गर्न । जेरेड डायमन्डका अनुसार युरोपियनले आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न प्रयोग गरेथे— बन्दुक र स्टिलका ढालहरू । साथै, आफैंसँग बोकी गएका थिए— संक्रमण फैल्याउने कीटाणुहरू पनि । ती कीटाणु शक्तिशाली शरीरबाट कमजोर शरीरतिर संक्रमित भएको थियो । त्यसले स्वाहा पारेको थियो— लाखौंलाख मानिस । यसरी शरीरमाथिको आक्रमणबाटै त सुरु भएको हो— साम्राज्य विस्तार र साम्राज्यवादी चिन्तन ।

साम्राज्यवादी चिन्तन
साम्राज्य विस्तारको जरा ११ हजार वर्षअघि नै गाडिएको हो, जो युरोपियनले नयाँ विश्वको कब्जासँगै सुरु गरेका थिए । जेरेड डायमन्डले आफ्नो चर्चित पुस्तक ‘गन्स, जर्मस् एन्ड स्टिल’ मा यो तथ्य लेखेका छन् ।

पुरानो र विकसित विश्व मानिने युरोपियन र नयाँ विश्वको रूपमा उनीहरूले नाम दिएका ल्याटिन अमेरिकनसँगको जम्काभेट इतिहासको नालीबेली लगाउँछन् डायमन्ड । सन् १५३२ को नोभेम्बर १६ मा रोमन सम्राट् चाल्र्स पाँचौंका प्रतिनिधि फ्रान्सिसको पिजारोको भेट इन्का सम्राट् अटाहुअल्पासँग पेरुको काजमार्कामा भएको थियो । यो जम्काभेट उनका सम्राट्को मृत्युमा टुंगियो । उनीहरूले मागेजति क्षतिपूर्ति दिँदा पनि बन्दी बनाइएका सम्राट्ले मुक्ति पाएनन् । अन्तत: उनी मारिए । यो घटना शक्तिशाली युरोपियन शरीरले कमजोर ल्याटिन अमेरिकन शरीरमाथि गरेको विजय र अतिक्रमणको उदाहरण हो । रोमन र उनका सम्राट्को यो टकरावलाई निकै ठूलो घटनाको रूपमा लिइन्छ— आधुनिक विश्वमा । यो साम्राज्य विस्तारको सुरुआती समय चिनाउने आँखीझ्याल भएको छ ।

स्प्यानिस सैन्य टोलीका नायक पिजारोले जम्मा १६८ जना सैनिकको बलमा ७ हजार सैनिकसहित भेट्न आएका अटाहुअल्पामाथि विजय पाएका थिए । त्यो अविश्वसनीय स्प्यानिस विजयका पछाडिको कारण थियो— उनीहरूसँग भएको आधुनिक हतियार, स्टिलको ढाल र अब्बल घोडाहरू । जबकि उनका सम्राट्सँग काठ र ढुंगाका सामान्य हतियार मात्र थिए । ती ७ हजार निशस्त्र सैनिक र अटाहुअल्पाको संहारसँगै सुरु भएको थियो— युरोपियन साम्राज्यवादको नयाँ लहर । युरोपियनले नियन्त्रणमा लिएका देशवासीलाई दास बनाए र देशको सम्पूर्ण साधनस्रोतको हदैसम्मको दोहन गरी खोक्रो पारि छाडिगए ।

उरुग्वेयन लेखक इडुआर्डो ग्यालियानोको ‘ओपन भेन्स अब ल्याटिन अमेरिका’ नामक पुस्तकमा साम्राज्यवादी युरोपियनहरूले पाँच शताब्दीसम्म गरेको शोषण र डकैतीको हृदयविदारक कथा समेटेको छ । दक्षिण अमेरिकी राष्ट्रहरू पेरु, बोलिभिया, ब्राजिल, मेक्सिको, आदिबाट सुन, चाँदीलगायतका खनिजहरू सबै लुटी लगे । पेरुको पोटोसिको चाँदी खानी र मेक्सिकोको जाकाटेकासका सुन र चाँदीका पचासौं खानीहरूमा एक दुईवटामा सीमित भई रित्याइए । युरोपियनले खानीहरू रित्याइदिएपछि उनीहरूसँग मात्र भोक, रोग र गरिबीको चिमोट्याइ बाँकी रह्यो । त्यस बखतबाट सुरु भएको गरिबीको फेहरिस्त आज पनि निरन्तर छ ।

लाखौं निहत्था मानिसको लासको आडमा उभिएको थियो युरोपियन साम्राज्यवाद । उपनिवेशकालीन सुरुआती समयदेखि अठारौँ शताब्दीमा आइपुग्दा बोलिभियामा मात्र ८० लाख इन्डियन मारिएका थिए । त्यो बर्बरता ती देश र देशवासीमाथिको दैहिक अत्याचार मात्र थिएन, त्यो त सम्पूर्ण रूपमा उनीहरूको अस्तित्वमाथिको धावा थियो । ती अनगिन्ती शव युरोपियन कब्जामा परेका देशका जनतामाथिको बर्बर दासत्व र चरम शोषणकै उपज थियो ।
इजाबेला एलिन्डि भन्छिन्— हामीले पाँच सयवर्षे शोषण र साम्राज्यवाद झेलेका छौँ । एकैखाले भाग्यले जोडिएका हामी सबै शोषित वर्ग हौँ । एलिन्डीले भनेजस्तै साम्राज्यवादी युरोपियनले सधैँ नै आफ्नो शक्ति र पछिल्लो आधुनिक उत्पादनको परीक्षण अविकसित देश र जनतामा गरिरहे । यही शक्तिको खेलमा उनीहरू निरन्तर सामेल छन् । विश्वबाट औपनिवेशिक साम्राज्यवादी समयको अन्त भए पनि आज बहुराष्ट्रिय कम्पनीका उत्पादनमार्फत पुँजीवादले भिन्न खाले साम्राज्यवादी दमन सुरु गरेको छ । र, फेरि पनि दमनको सामना उही मानव शरीरले भोगिरहेको छ । वास्तवमा शरीर नै त्यो केन्द्र हो जो पीडा र शोषणको निरन्तरतामा सामेल हुने या पारिने रहेछ ।

पुँजीवादी चिन्तन
साम्राज्यवादले अनेक अवतार फेर्दो रहेछ । सोह्रौं शताब्दीको औपनिवेशिक साम्राज्यवाद कुनै देशमाथिको कब्जासँग तल्लीन थियो । तर, आजको साम्राज्यवादले शारीरिक कब्जाभन्दा निकै खतरनाक मस्तिष्कको कब्जासँग सरोकार राख्छ । आज बहुराष्ट्रिय कम्पनीका उत्पादनमार्फत मानिसको रुचि, उनीहरूको दृष्टिकोण र समग्र मनोविज्ञानको निर्माण गर्ने कार्य भइरहेको छ । मानिसको मस्तिष्कमा धावा बोली उनीहरूको रुचि निर्धारण गर्ने कार्यमा संलग्न उत्पादन कम्पनी साम्राज्यवादका नयाँ चेहरा हुन् । उत्पादन, बजार, वितरण र नाफासँग जेलिएको साम्राज्यवाद पछिल्लो संस्करण हो— पुँजीवादी साम्राज्यवादको ।

बहुराष्ट्र कम्पनीको मुख्य ध्येय भन्नु बजार विस्तार र नाफा हो । त्यसका लागि उनीहरू चम्किलो विज्ञापनको सहारा लिन्छन् । छली विज्ञापनले मन्त्रमुग्ध भएका मानिसमा ती सामान प्रयोग गर्ने आतुरता पैदा हुन्छ । वस्तु प्रयोगको आतुरताले मानिसलाई उपभोग्तावादी बनाइदिएको छ । डरलाग्दो गरी विकास भएको आजको उपभोक्तावादी मनोविज्ञानले उनीहरूलाई फरक खाले दासताको दलदलमा धकेलिरहेको छ । पुँजीवादको बढ्दो दबदबामा मानिस फगत दास भएका छन् । बजार र वस्तुको दास ।

बजारबाट प्रभावित हुनेमा महिलाहरू अग्रपंक्तिमा पर्छन् । महिलाको सौन्दर्य मोहलाई राम्ररी मनन गरेका उत्पादकले अनेकन कस्मेटिक उत्पादनमार्फत महिलागणलाई लठ्याएका छन् । बहुराष्ट्रिय कम्पनीका उत्पादनले महिलाको सौन्दर्य चिन्तनमा ठूलो बदलाव ल्याइदिएको छ । विश्वको जनसंख्याको आधा हिस्सा ओगटेको महिलालाई आफ्नो नियमित ग्राहक बनाउँदा हुने फाइदाको राम्रै आँकडा छ उत्पादकसँग । त्यसैले नियोजित ढंगमा महिला सौन्दर्यको एक मानक खडा गरिदिए । बहुसंख्यक महिलाहरू उही विज्ञापन निर्मित सौन्दर्यको पछि लाग्दा ती सौन्दर्य प्रशाधनका सामान प्रयोग गर्न बाध्य भए । पुँजीवादी बजारले निर्माण गरिदिएको सौन्दर्य मानकको घेराभित्र आफूलाई पार्ने होडमा आज महिलाहरू पुँजीवादी साम्राज्यवादको पन्जामा नराम्ररी फसेका छन् । यसै सम्बन्धमा एविलिन रिड भन्छिन्— पुँजीवाद विकसित हुँदै गएपछि उत्पादन यन्त्रको विस्तार र त्यसको संसर्गसँगै व्यापक बजारको आवश्यकता जन्म्यो । स्वास्नीमानिसहरू जनसंख्याको आधा नै भएकाले नारी सौन्दर्यका नाफाखोरहरूले त्यसको शोषण गर्न थाले ।
***

निजी सम्पत्ति र परिवारको व्यवस्था अस्तित्वमा आएबाटै सुरु भएको हो— महिलामाथिको दमन । सामाजिक मान्यता, संसकृतिलगायतका अनेकन कसीहरू सक्रिय रहे महिला शोषणमा । आजको पुँजीवादी समयमा महिला भिन्न दासत्वको सिकार भएका छन् । बहुराष्ट्र कम्पनीको विज्ञापनको होर्डिङ बोर्डमा उभिएकी महिला मात्र हेरिने वस्तुसरह भएका छन् । महिलाहरू मानिसभन्दा बढी वस्तुमा परिणत भएका छन् । पुँजीवादले महिला देह ‘कोमोडिफाइड’ गरिदिएको छ । उनीहरू बिक्रीका वस्तु भएका छन् । साम्राज्यवादी पुँजीवादले महिला शरीरको हदैसम्मको दोहन गरेको छ ।

पुँजीवादी चिन्तनभित्र पर्छ नाफाको खेल । नाफा र फाइदाको यात्रा तय गर्न सामेल हुन्छ शक्ति । शक्तिको प्रयोग कमजोरमाथि हुन्छ । जसरी विगतको साम्राज्यवादी समयदेखि प्रयोग भएको थियो, कमजोरलाई कज्याउन शक्ति । त्यही शक्तिको प्रयोग शक्तिसम्पन्नबाट दुर्बलमाथि भयो । अनि भयो आफ्नै सहयात्री महिलामाथि पनि । त्यसैको निरन्तरताले गर्दा आज पनि महिला कमजोर र पीडित नै छन् । एकातिर पितृसत्ता दृष्टिले महिला प्रयोग गरिने ‘जिनिस’ देख्छ भने अर्कोतिर पुँजीवादले पनि महिलालाई प्रयोगकै ‘वस्तु’ ठान्छ । आजको पितृसत्तात्मक पुँजीवादी समाजमा महिला फेरि पनि उनीहरूकै इच्छाअनुकूल प्रयोग गर्न सकिने वस्तुमा परिणत भएका छन् । त्यसैले दिनानुदिन बढ्दै गएको छ, महिला शरीरमाथिको अतिक्रमण र दमनका घटनाहरू । निर्मला पन्तजस्ता किशोरीमाथिको अत्याचार यही मनोवृत्तिकै उपज हो ।

साम्राज्यवाद होस् या पुँजीवाद— सबैले शरीरकै दोहन गर्छ । अतिक्रमित हुन्छन् कुनै देश या कुनै महिला देह । शरीरभन्दा पर त न राजनीति रैछ न शक्तिको प्रयोग नै । त्यसैले आजको साम्राज्यवादी पुँजीवाद डिस्कोर्सको केन्द्रमा छ शरीर । शरीर चिन्तन जरुरी भएको छ ।

प्रकाशित : माघ ५, २०७५ ११:४६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×