नपारी स्वाङ बाँचिदेऊ आफ्नै लयमा

सरला गौतम

काठमाडौँ — झिपझिप, झिपझिप रंगीन बत्तीहरू  । स्टेजमा इन्द्रेणी हाजिर थियो  ।

बतासमा बत्तिएका धानका बालाजस्तै गरी तन्नेरी दर्शकदीर्घामा झुम्दै थिए । ‘वान्स मोर वान्स मोर’ आकाशलाई थर्काएर हुटिङ गरिरहेका । ड्रमसेट र गिटारलगायतका बाजा मिसिएर गुन्जेको थियो अर्केस्ट्रा । त्यो समयका हिट गायक सञ्जीव प्रधान गाउँदै थिए, ‘मंसिरमा जाडो छ वैशाखमा लैजाउँला ।’


नाँच्नलाई योभन्दा अरू के चाहिन्छ ? अहँ, म नाचिनँ । सारा परिवार र समाजको शालीनता आफ्नै काँधमा छजस्तो लागेको थियो होला मलाई । पैताला चाल्नासाथै संसार भुइँमा खसेर जमिनमा भासिन्छ किजस्तो तटस्थ थिएँ । आजभन्दा सोह्र वर्षअगाडि लक्का जवानीको बेला । एउटा ग्लामरस कार्यक्रम स्टेजमा प्रस्तुत गर्दै थिएँ म । झुमिरहेका आफैंजस्ता तन्नेरी अडियन्सलाई भन्दै थिएँ हुँला ‘हेर, बाई डिफल्ट मजस्तो भलाद्मी मान्छे पपगीतको कार्यक्रम चलाउन आइपुगें । तर म तिमीहरूजस्तो उत्ताउलिएर हल्लिन्नँ । यो संसारमा कति परिवर्तन गर्नु छ । पप गीतमा नाचेर बस्छु म ।’ मिल्ने भए दुई–चार भेट्रान लेखकका महान् उक्तिहरू पनि स्टेजबाट दिन्थें हुँला कि ! तर मेसो मिलेन । आफैं रिक्त भएर संसारलाई ठूलै कुरा दिउँला भनी हिँडेको मानिसमध्येकै थिएँ । कुन बेला झोंक चल्यो, सारा स्वाङ नारायणी नदीमा मिल्काइदिएँ ।


गत साता छोक्न्यी रिन्पोचेको ‘चित्त खुलोस् हृदयसँगै’ पुस्तकको पाण्डुलिपि डा. सरोज धितालबाट हात पर्‍यो । यही पुस्तक चहार्न थाल्दा त्यो दिनको पप सो सम्झें । बाह्र वर्षको बालक गुम्बामा पुर्‍याइन्छन् । उनलाई छोक्न्यी रिन्पोचेको तेस्रो अवतार मानिएको छ । उफ्रेर हिँड्ने बेलाको बालक पलेटी कसेर गुरुवचन सुन्न थाल्छ । मन्त्र श्लोक र नियमहरू कण्ठ पार्न थाल्छ । ‘संसारको दुःख हटाउने कारण बन’ भनी गुरुले उनलाई सिकाउन थाल्छन् । पुस्तकमा उनले लेखेका छन्, ‘बाह्र वर्षको बालकको काँधमा यो कत्रो जिम्मेवारी !’ गुम्बाको अनेक नियम र कानुनले थिच्न थाल्छ । उनको बालक मनले चकचक गर्न खोज्छ । नजिकैको गाउँ डुल्न मन पराउँछ । अझै किशोर भएपछि केटीहरूसँग कुरा गर्न मन पराउँछ । वर्जित गरिएका सप्पैसप्पै कुरा गर्न मन लाग्छ ।


तर, गुरुहरूको प्रशंसाको उस्तै लोभ लाग्छ । जतिजति नियम पालना गर्‍यो उति प्रशंसा । आफ्नो मनले चाहेको होइन । अरूले आफूबाट के चाहन्छन्, त्यही बाँचिदिन्छन् । त्यसैगरी बाँचिदिन्छन् । उनीभित्रको म आतिन्छ । छट्पटीको हदै नाघ्छ । अनि उनले नियमका पर्खाल नाघिदिन्छन् । बोल्न हुन्न भनेका केटीसँग बोलिदिन्छन् । वर्जित गरेकै कारण उनीहरू झन् राम्रो लाग्छ । सिनेमा हेर्छन् । कम्फुवाला सिनेमाको फ्यान हुन्छन् । र, बदनाम पनि हुन्छन् । ‘नाम बदनाम, आरोह, अवरोह, घृणा प्रेम, आलोचना र प्रशंसा सबै–सबैको आगोमा पोलिएर जे व्यक्तित्व निस्कन्छ त्यही नै साँचो व्यक्तित्व हो । बीपीको यो भनाइलाई साँचो साबित गरिदिन्छन् । मानिस भएर जन्मेपछि गुज्रने सबैखाले सोचाइ र चाहका पत्रपत्र आफैं केलाउन थालेपछि सत्यको नजिक पुग्छन् । सुनेका, सुनाइएका नियम र अनुभूतिबाट होइन, स्व–अनुभूतिको आधारमा आर्जेको प्रज्ञा संसारभरि बाँड्न थाल्छन् ।


गुम्बामा रिन्पोचेको अवस्था र समाजमा हामी आममानिसको अवस्था उस्तैउस्तै लाग्यो मलाई । मनमा चल्छ एउटा बतास, बाहिर सुसेल्छौं हामी अर्कै कुरा । आफूभित्रको ‘म’ लाई हुन्छ एकथोक, देखाउनुपर्ने ‘सामाजिक म’ छ अर्कै । ‘म’ र सामाजिक ‘म’ को अन्तर्द्वन्द्वको बारेमा रिन्पोचेले निकै सरल ढंगले बुझाएका छन् । छोरी मान्छेको सवालमा यो झनै घनीभूत छ । मनको कुरा व्यक्त गर्ने बेला, केटा हुँ की केटी, कुन जात, कस्तो आर्थिक अवस्था भएको परिवार सबै सम्झन पर्‍यो । अझै विदेशमा बस्ने कि नेपालमा ? विवाहित कि अविवाहित यी सबै बोक्राले बेरेर मनको भाव निकाल्दा कस्तो निस्केला ! सत्य कति पत्रमा छोपिएर निस्केला ! सोच्दै भयावह छ । यो किन ? अरूले के भन्ला भन्ने भय हृदयमा यति गढेको छ कि यो झन्डै प्राकृतिक लाग्छ हामीलाई । त्यही कारण होला म त्यो दिन स्टेजमा नहल्ली बसेको ।


पुस्तकमा एक घाइते प्रेमीको प्रसंग पनि छ । एकपछि अर्को प्रेम असफल भएपछि ऊ संसारको हित गर्छु भनी कसिन्छ । यही कुरा रिन्पोचेलाई सुनाउँछ । भिक्षु न हुन् मनको दशा बुझिहाले । आफैंसँग विरक्त भएर हिँडेको मानिसले के गर्ला अरूको हित । घायल मानिसलाई आफैंसँग प्रेम गर भनेर पठाइदिन्छन् । यता सामाजिक सञ्जालतिर बेलाबेला पढ्न पाइन्छ, ‘हामी त संसार बदल्न र यसको हितमा लागि पर्न हिँडेका हौं । आफ्नो नामसाम केहीको परवाह छैन हामीलाई ।’ सुन्दा त कस्तो गजब सुनिन्छ । एकै छिन ती मानिसहरूको अनुहारको रेसारेसामा दौडिएको असन्तुष्टि र छटपटी हेरिरहने हो भने कहाली लाग्छ । घाइते भएको आफ्नो आकांक्षाकै वरिपरि घुमेर संसारलाई प्रभाव दिन लागिपरेकाहरूको माया लागेर आउँछ । आफैंप्रति दया जागेर आउँछ । उही घाइते प्रेमीको जस्तै !


गुम्बामा हुँदा आफ्नो मनमा गुज्रेको मनोदशाले भिक्षुलाई ग्लानि हुन्छ । उनलाई घरीघरी आफू कमसल भिक्षु भएको पिरलोले सताउँछ । भिक्षु भएर पनि मेरो मनमा यस्तो कुरा किन खेल्यो ? यही प्रश्नले बारम्बार पोल्छ । भिक्षुको मनमा त कसरी संसारको हित गर्ने भन्ने मात्र कुरा खेल्नुपर्ने । किन केटी र सिनेमासमेत घुम्छन् ? अल्मलिन्छ भिक्षुको भेषमा लुकेको मानिस । घर आएको बेला आफ्ना पितासँग मनको सबै दशा भन्छन् । उनका भिक्षु बाबुले उनको सबै कुरा सुन्छन् । झ्यालबाहिरको आकाशमा बादल आउने जाने भइरहन्छ । बाबु छोराको आँखा त्यही बादलमा पर्छ । बाबुले छोरालाई सम्झाउँछन्, ‘आकाश तिमी हौं, बादल तिम्रो मनमा आउने जाने विचारहरू । बादलहरूबाट आकाशको रङ परिभाषित नगर । तिम्रा अनुभूतिहरूले तिमी आफूलाई परिभाषित नगर । यस्तै भावहरू हेर्दैहेर्दै नै उज्यालोमा पुग्ने हो । मनमा आएका अनेक भावहरूसँग आत्तिनै पर्दैन ।’


फ्रान्स जाँदा एउटा विज्ञापनको मोहमा फँस्छन् उनी । हावामा कपाल उडेकी केटी, सिक्स प्याकवाला केटो, बीचमा ल्यापटप । जहाँ जाऊँ त्यही विज्ञापन । आफ्नो रूप नियाल्छन्, पेटीबाट झुन्डेको भुँडी । न साइडमा सुन्दरी । तर, ल्यापटप किनिछाड्छन् । भिक्षु भएर यस्तो भौतिक चाह ! अनि उनको मनले भन्छ, ‘तँ पनि त मान्छे होस् !’ सारा आवरण फुकलेर मान्छे बनी मन हेर्दा हृदयमा सानो दीप झिलिक्क बल्छ । प्रज्ञाको यो दीपले भिक्षु उज्यालो हुन्छन् ।अरूको नजरमा अब्बल रहन हामीले आफैंलाई पनि अनगिन्ती पटक दोषी मानेका हुन्छौं । मान्छे आत्मरतिमा रमाउने घमण्डी मात्र हुँदैन । अनेकौं पुरातन सोचबाट आफैंलाई नियालिरहन्छ । आफैंलाई होचो र कमसल ठानी पनि रहन्छ । मानिस भएपछि स्वाभाविक रूपमा आउने विचारप्रति निष्ठुर रहन्छ । यही प्रसंगले आफ्नै माया लाग्ने बनाइदिन्छन् भिक्षुले । मन नपरेको कुनै एक घटना वा विचारबाट हीन महसुस किन गर्ने ?

िसानासाना कुरा भन्न ठूलो तागत चाहिन्छ । ठूला कुरा त गुगलमा खोजे पनि पाइन्छ ! साधारण मानिससँग उसकै मनको बात सुनिरहेजस्तो लाग्ने पुस्तकले मलाई भर्खरै हेरेको सिनेमा ‘बुलबुल’ की रणकलालाई धेरै सम्झायो । रणकलाले के के बेहोर्दिनँ ? गरिबी, अत्यधिक श्रम, पतिसँगको लामो दूरी । मनमा कल्पिएको प्रेम, जागेको यौन चाहना र त्यसलाई पानीले भिजाएर शान्त पारेका अतृप्त क्षणहरू । अशक्त ससुरा र बालक छोरीको जिम्मेवारी । रणकलाको जीवनमा आउने जाने घटनालाई निर्देशकले पर कतै कुनामा बसेर हेरिरहेजस्तो । भिक्षुको बाबुले आकाशबाट बादल देखाएर भिक्षुको मनोभावमाथि तटस्थ हुन दिए । उसैगरी रणकलाको जीवनमा आाउने जाने घटनालाई निर्देशकले रणकला नै भएर हेर्न दिए । थोपरेनन्् कुनै पुरातन विचार । अनि ऊ एक–एक दृश्यमा अभिव्यक्त हुँदै जान्छे । स्वाभाविक रूपमा प्रकट हुँदै जान्छे ।


परदेसिएको लोग्ने नआएको छ वर्ष भइसक्छ । सानो उमेरमा बिहा गरेकी रणकलामा यौन र प्रेमको चाहना हुर्कंदै जान्छ । एक दिन सडकमा मजदुरको संघर्ष चलिरहेको हुन्छ । रणकला आफ्नी सखीसँग आफैंले हाँक्ने टेम्पोमा बसेकी हुन्छे । दुवै जना ब्लुफिल्म हेर्छन् । बाहिर चलिरहेको भाषणसँग पूरै बेखबर रहेर । झ्यालमा टुप्लुक्क आइपुग्छ रणकलाको आसिक । झ्याप्प फोन अफ गर्छन् । आसिक गएपछि आँखा जुधाएर मस्त हाँस्छन् । एउटी यौवनामा हुने चाहनाको स्वाभाविक अभिव्यक्ति हुन दिएका छन् निर्देशकले । बिस्तारै सोही आसिकसँग उसको प्रेम झांगिन्छ । उसको ससुराले चाल पाएर छोरालाई कुरा लाइदिन्छु भन्छन् । रणकला निर्धक्क भन्छे, ‘भन्दे भन्दिनू । भन्नलाई तपाईंको छोरो आउन पनि त पर्‍यो ।’ उसलाई थाहा छ यो परिस्थितिसम्म कसरी आइपुगी । किन मौलायो उसको हृदयमा दोस्रो प्रेम । जीवनमा आइपरेका घटना नियाल्दै झेल्दै अघि बढेकी रणकलालाई अरूले थोपर्ने नियम र जजमेन्टसँग परवाह गर्ने समय पनि छैन । उसको जीवनको पेसागत परिवेश र व्यक्तिगत सन्दर्भले जे जे परिघटना खोज्छन्, ऊ त्यही गर्दै जान्छे । निर्धक्क । कसैलाई प्रभावित गर्नु छैन रणकलालाई । जीवनमा हरदिन जे परि आउँछ, त्यसकै लयमा बगिहिँड्नु छ ।


भिक्षु र रणकला अलग पात्र हुन् । एक काल्पनिक अर्को वास्तविक । दुवैले जीवनलाई निश्चित घटनाहरू परिभाषित गर्दैनन् । न त अरूलाई गर्न दिन्छन् । व्याख्या गर्नुमा भन्दा बाँच्नैमा रमाएमा मानिसहरू । गुम्बाको उकुसमुकुसबाट निस्केर भिक्षु कम्फु फिल्म हेर्थ । जीवनको उकुसमुकुसबाट फुत्त भागेर रणकला डेटिङ जान्छे । दुवै जीवन बाँच्छन्, नियम होइन । अथाह दुःखको समुद्रबाट रणकला सुखका मोतीहरू टिप्छे । मनपरेको मान्छेलाई कुरुमकुरुम गर्ने पुरी पकाएर ख्वाउँछे । उसले खाएको हेरिरहन्छे । ढुक्कै भन्छे, ‘त्यस्तो जाबो लोग्ने र छोरी त मै पाल्दिन्छु, माया भए पुग्छ ।’ तिमी पालिन जन्मेकी हौ भन्नेहरूलाई नभनीकनै सबैथोक भन्दिन्छे ।


बदलिइरहेको आर्थिक संरचनाको एक ‘पावरफुल’ कारिन्दा हो, रणकला । आर्थिक संरचनासँगै फेरिने परिवार र समाजको ढाँचा चलाउन पुरानै फर्मुला काफी छैन । यसैले उसको जीवनमा उसकै नियम चल्छ । रणकला सिंगो एजेन्सी हो । ऊ ‘इनलाइटन’ पात्र हो । यसैले पनि पुस्तकका पाना पानामा मलाई उसको याद आइरह्यो । सिनेमाको एक सन्त पात्र ! अर्कैका लागि बाँचिदिँदा स्टेजमा नाँच्न सकेकी थिइनँ, म पनि । छोक्न्यी रिन्पोचे र रणकलाले अझै बलियो गरी भनेझै लाग्यो— यो तिम्रो आफ्नै जिन्दगी हो । नपारेर स्वाङ बाँचिदेऊ आफ्नै लयमा । अभिव्यक्त गर आफूलाई बाँच्दाबाँच्दै जागेको सत्यको प्रकाशमा ! प्रकाशित : चैत्र १६, २०७५ ११:३८

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

फुक्काफाल केटीहरु

अनुभूति
दिनदिनैका दिक्दारी र विरक्त कुराहरूबाट त्राण लिन पनि समाजमा चुपचाप दियो जलाउने मानिसहरूको चर्चा सञ्चारमाध्यममा गर्नु आवश्यक छ । देशका कुनाकुनामा अँध्यारोलाई नटेरी धप्प बलिरहेका दीपजस्ता मानिसहरू हाम्रा ताराहरू हुन् ।
सरला गौतम

काठमाडौँ —  दशकौंदेखि जुधेको अँध्यारो, जँडयाहाका हुँकार र भोकले भन्दा नारीवादका नाममा बर्सिएका व्यंग्य, कटाक्ष र गालीले गलायो । त्योभन्दा बढी आफूमाथि अन्याय हुँदा मौन बसेर साथ दिनेहरूको मौनताले बिषजस्तो गरी पोल्यो । व्यक्तिगत आक्रमण भइरहेछ । मानिसहरू मानसिक हिंसामा उत्रेका छन् । भलाद्मीहरू निर्धक्क सल्लाह दिन्छन् ‘लेखको टिप्पणी सहनुपर्छ ।’

दस वर्षअगि । रेडियोको कामबाट फर्कंदा रातको एघार बजेको थियो । हामी चार पाँच जना रेडियोकर्मी महिला मेरो डेरातर्फ जाँदै थियौं । देशव्यापी रूपमा महिला हिंसाविरुद्ध अभियान छेडेका थियौं । बिहान सात बजेदेखि कहिलेकहिले राति एघार बजेसम्म काम हुन्थ्यो ।

हाम्रो धड्कनको आवाज पनि हामीसँगै बेखबर थियो । थाकेका हामी मेरो डेरा नजिकै पुग्दै थियौं । दुई–तीन जँडयाहा हल्ला गर्दै हामीतिर आए । सबै साथी डराएर मतिरै सोझिए । मैले डायलग मारें, ‘खै निकाल खुकुरी केटी हो । यस्ता चोरहरू कति छप्काइयो छप्काइयो । आज पनि हान्ने हो दुई चार जना निहुँ खोज्नेलाई ।’ जँडयाहाहरू परपर भए । त्यो बत्ती नबलेको गल्लीमा निडर देखिनुको विकल्प अर्को थिएन । जँडयाहाहरू नभागी उल्टै जाइलाग्न पनि सक्थे । ‘म निर्भयताको वकालत गर्दिनँ । सबैलाई सुरक्षित बनाऊँ अनि मात्र घरबाट निस्कन्छु भन्ने अवसर हामीलाई थिएन । बिहान उठेर एक कप मीठो चिया खान पनि काम गर्नैपथ्र्याे । अँध्यारोसँग जुध्नैपथ्र्याे । साथीहरूले त्यो बेलादेखि जिस्काएर भन्न पनि थाले, ‘ओइ खुकुरी दलको अध्यक्ष ।’


हामीले पचहत्तरै जिल्लाका महिला अधिकारकर्मीसँग घटनाबारे बुझ्ने र स्थानीय निकायसँग कुरा गरी जिम्मेवार बनाउने काम गरिरहेका थियौं । ‘दोस्रो दर्जाका’ पत्रकार थियौं । किनकि हामी ‘जेन्डरका कुरा’ गथ्र्याैं । न्यून सुविधा र लोडसेडिङको समस्या । यस्तोमा महिला हिंसाको कार्यक्रमले साधन भेट्नु र काम गर्नु ठूलो थियो । महिलाका समाचार तलतल पारिन्थे, न्युज रुममा भिडेर लिस्ट माथिमाथि राख्न लगाउँथ्यौं । पत्रिकामा छापिएका, महिलाविरोधी लेखबारे सम्पादकसँग स्पष्टीकरण माग्थ्यौं । पत्रपत्रिकामा महिलाको समाचार कहाँ छापिन्छन्, त्यसको आधारमा जवाफ पनि माग्थ्यौं । महिला, जुत्ता, जुनार लेख काण्डदेखि अनेकमा हामीलाई मिल्ने विशेषता ‘जेन्डर डेन्जर ।’ ‘फेमिनिस्ट ।’ अफिसभित्र र बाहिर यस्ता टिप्पणी सुन्थ्यौं काममा लाग्थ्यौं । मानिसका छड्के आँखा । भो कुरा नगरौं ।


यस्तै एक दिन दिनभरि काममा भिडेपछि क्यान्टिनमा साँझको खाना खाएर भोलिपल्टका लागि हामी फेरि खटियौं । सबै गइसकेपछि पनि पत्रकार साथी कमला र म राति एघार बजेसम्म सुनसान अफिसमा काम गर्दै गर्‍यांै । घर फर्कने सम्पूर्ण तागत रित्तियो । एउटा गेस्ट रुम थियो । त्यसैमा रात गुजार्ने तर्खर गर्‍यौं । दुई तला झरेर ढोका लाउन जाने शक्ति दुवैमा थिएन । लगभग एकै स्वरमा भन्यौ ‘ह्या कसैले बलात्कार गरे नि गरोस् । मारे नि मारोस् । अब तागत छैन केही गर्ने । ढोका नलगाई सुतौं ।’ र त्यसै गर्‍यौं । उठ्दा चौकीदार दाइले बाहिरबाट ताला लगाइदिनुभएको रहेछ । दिनभरि आफूमाथिको अपमान पियौं । देशभरिका हिंसाको कुरा बटुल्यौं । अनि हामी दुई केटी आफूमाथिको कुनै पनि सम्भावित खतरा मोलेर पल्टियौं । थकित ज्यानमा भनेजस्तो खाना थिएन । डरलाग्दा घटनाले हरदिन बिथोलिने मन र मस्तिष्कको के हिसाब भयो र । सारा संसार बेखबर निदाइरहेको थियो । छोरीहरूको सुरक्षाबारे राज्यका निकायसँग कुरा गरेका हामी आफ्नै सुरक्षामा ढुक्क थिएनौं । यतिबेला आँटले नझुधे अरू केले जुध्ने ?


हरबखत हरसन्दर्भमा हामीमध्ये कसैले आफ्ना यावत् कुरा घरीघरी भन्दै हिँड्न पनि चाहन्नौं । यसको मतलब हरबहसमा ‘फुक्काफाल केटीहरू’ जस्तोसुकै काम गर्न सहुलियत प्राप्त छन् भन्ने हल्कारा टिप्पणी सुन्न पनि चाहन्नौं ।


फागुको बेला स्डुडियोमा खबरदारी कार्यक्रम चलाएपछि सडकमा हिँड्थ्यौं ढुंगा समातेर । कसैलाई हान्ने त होइन लोला हान्नेको सातो लिन । कुनै चाड वा बाड हामीलाई बिदा के हो कहिले थाहा भएन । घरबाट कान्छी बैनीले ‘दिदी उडेर भए पनि आऊ । तिमी नआई रमाइलो हुन्न’ भनेर लेखेको मेसेज नजिकको साथीलाई देखाउन सक्दिनथें । दसैंको बेला पनि कामको चापले ऊ सुदूरपूर्वको आफ्नो घर जान पाएकी थिइन । आमाको मेसेज हेरेर गलेको उसको अनुहार हेरी आफ्नो न्यास्रो म घुटुक्क निलिदिन्थें । मुस्किलले मिलाएको बिदामा घर गएर फर्कंदा काठमाडौंमा हल्ला फर्किसकेको हुँदैनथ्यो । न्यास्रोको अर्को झोक्काले फेरि हान्थ्यो । प्राविधिक काम पनि गर्नैपर्ने । सस्तो रकममा अलराउन्डर ह्युमनपावर थियौं हामी । नाम मात्रको तलबले कसरी धान्यौं प्राण । भन्नलाई पूरै जीवन बाँकी छ ।


केही गर्न घरबाट हिँडेको छोराका लागि परिवार र आफन्त जति मिजासमा हुन्छन्, छोरीमान्छेको रहरको करिअरमा उत्तिकै रूखा । भेटघाट, चाडबाड र मेसेजको कुराकानीमा चासो मात्र ‘योग्य वर’ कै हुन्छ । अदालतको कठघरामा उभिएको कैदीले के गर्छ प्रश्नको सामना । प्रश्नकै ओछयानमा सुत्छौं हामी । ‘तिम्रा रहरका दु:ख’ भन्नेजस्ता टिप्पणी सामान्य कुरा हुन् । एकसेएक योग्य वरहरू बाल हानेर स्वाँट्ट झोला लिएर हिँड्ने हामी ‘बदचलन औरत’ हरू नै एकअर्काका आफन्त थियौं र छौं । यसरी हिँड्ने केटीहरूका लागि न थानकोटमा स्वागतद्वार हुन्छ, न आफ्ना मान्छेको भनेजस्तो प्यार ।


रेडियोको कामबाट अर्को दिन राति यसरी नै झन्डै दस बजे कामबाट फर्कंदै थियौं । हामी एकैतिर बस्ने भएकाले पत्रकार कमला थापा नै थिइन् सँगै । उनी अनायास बिरक्त भइन् । एकपछि अर्को प्रश्न गरिन् मलाई । ‘सरला यो कालो रातसम्म हामीले काम गरेको कसले देख्छ । यो रेडियो कतिले सुन्छन् । यसको प्रतिफल के हुन्छ । हामीले के पाउँछौं ?’ सबै कुरा हावामा बिलाएजस्तो लाग्यो । सबै बिरक्ति मेट्ने पैसा पनि थिएन । आज हामी जे गरिरहेछौं यी कुराहरू यति महत्त्वहीन हुँदैनन् होला । झिनामसिना र आइमाई केटाकेटीका कुरा भन्न छोडेर सबैले आवाज दिने दिन आँउछ होला । फगत आस थियो । उसलाई मैले यही आस सुनाएँ ।


र, धेरैपछि, हामीभित्रको डर मिल्काएर लडौं, आफ्ना लागि र आफूभन्दा कमजोरका लागि । यही आशयको एक विचार लेखें । ट्विटरमा छाएका नवक्रान्तिकारीहरूको ‘तैंले मात्र हिँडेर काम गरेर हुन्छ, अपवादको कुरा गर्ने’ लगायत व्यक्तिगत रूपमा अपमान गर्दै गरेका गालीका लर्को मैले रुँदै पढें । त्यो दिन मलाई सरेआम बीच सडकमा उभ्याएर मानिसहरूले ढुंगा हानेको जस्तो भइरहेको थियो । कमलाले के पाउँछौं र सरला भनेर पोखेको बिरक्तिको सार भेट्दै थिएँ । आस मुर्झाइरहेको थियो । उपाय नास्ती भएको सहरमा आँटकै भरमा आफ्नो काम गरेर कत्रो अपराध गरियो, थाहै पाउन सकिनँ । को हुन् यी गालीबाज जसले कुराको चुरो नै अन्त मोडिदिन्छन् ।


गाउँमा डुल्दा उर्लेर आएको हुन्थ्यो नदी । पुल नभएको ठाउँमा तरेर पार जानैपथ्र्याे । कहालिँदै पाइला चोपलेर, रेकर्डर र क्यामेरा छातीमा च्यापेर पारि पुग्थें । तीनमा भरिएका कुराको माया कति हुन्थ्यो । अचानक भएको महिनावारीको रगत खोलामा बगिदिन्थ्यो । लाज मानी बस्ने सुविधा पनि सधैं हुँदैनथ्यो । सबै ठाउँमा हुँदैन स्यानिटरी प्याड । पातको सहाराले पिरियड थामेर कुरा बटुल्दै हिँड्नुलाई हामीले दु:ख भन्न पाइन्न । ‘फ्री बटरप्लाई’ । वादको बहसमा भिडिरहेकाहरूले सजिलै यसो भनिदिन्थे यता सहरमा ।


दशकौंदेखि जुधेको अँध्यारो, जँडयाहाका हुँकार र भोकले भन्दा नारीवादका नाममा बर्सिएका व्यंग्य, कटाक्ष र गालीले गलायो । त्योभन्दा बढी आफूमाथि अन्याय हुँदा मौन बसेर साथ दिनेहरूको मौनताले बिषजस्तो गरी पोल्यो । व्यक्तिगत आक्रमण भइरहेछ । मानिसहरू मानसिक हिंसामा उत्रेका छन् । भलाद्मीहरू निर्धक्क सल्लाह दिन्छन् ‘लेखको टिप्पणी सहनुपर्छ ।’ न समयको विचार, न सन्दर्भ । अर्ती उही सहनशीला सुशीलावाला । अझै पनि कम प्रश्न गर्ने र हरदम मिजासमै रहन प्रोत्साहित गरिँदै छ । यसो गर्न नसक्नेलाई तिरस्कार !


कुनै बेला सात महिना म बाजुरामा डेरा लिएर बसेथें । दसैंको बेला पूरै बजार सुनसान थियो । रातको खाना खाएर डेरा फर्कंदै थिएँ । मोबाइलको चार्ज सकिन लागेको थियो ।

सधैंजसो बेपर्वाह ढोकाबाट छिर्ने त्यो दिन ढोकामा पुगेपछि टक्क अडिएँ । धिपधिप मोबाइल बालें । एकै पटक ढोकाको चेपमा हेरें । मान्छे थियो । मेरो होस कसरी उडयो बताउन सक्दिनँ । रातिमा कहालिँदै कुदेर म सशस्त्र प्रहरी चौकीमा पुगें । अँध्यारोमा डयास दिनेलाई ‘तँलाई छप्काइदिम् । मलाई छुन्छस्’ भन्दै हिँड्ने गर्थे । त्यो दिन सातो उडेको थियो । त्यो सन्नाटा भरिएको रातमा आफूलाई बलात्कार गर्न वा मार्न तम्सिएको मान्छेलाई मुक्का हान्ने होस मैले कसरी पाउनु । दुई–चार दिनपछि फेरि हिम्मत बटुलेर काममा जानैपर्‍यो । घरबाट आएको फोनमा भनें, ‘सबै ठीक छ । राम्रो छ ।’


न्याय, प्रशासन सबै नाम मात्रको थियो । चौकीमा धर्ना कसेर बलात्कार र अन्य हिंसाका घटना सम्झौतामा टुंगिन नदिन हात उचालिरहेका हुन्थे केटीहरू । सामाजिक संरचना सबै ठीक भएर हिम्मतिला भएका थिएनन् उनीहरू । सबै ठीक भए त आराम गरिबस्थे । सिंगो सामाजिक, राजनीतिक र राज्यको संरचनासँग जुधेर हावामा हात बत्ताएर किन बस्थे । अनि यस्ता केटीहरूको आँटको चर्चा गर्नु अपराध ? आफू झन्डै मारिन लागेको कहाली बिर्सेर फेरि यात्रा गर्दै काममा जानुु पनि अपराध । एक पत्रकार साथीले मसँग भनेकी थिइन्, ‘हामीलाई त कमजोर हुनु र डराउन पाउनु पनि लक्जरी हो ।’ आफ्ना थाप्लामाथि खस्दै गरेका चट्टानका चपरी हेर्दै भाग्दा डराउने फुर्सद पनि मिल्दैन । यसो गरिरहेका छोरीहरूले सबैले यसै गरेनन् भनेर तपाईंलाई सरापेका छैनन् । जो सकी नसकी बल गरिरहेछन् । उसको तेजोबध गर्ने छुट तपाईंलाई छैन ।


कालिकोटका साथीले मलाई सुनाउँदै थिए । ‘तपाईंको बास बसेको दैलेखको त्यो बजार निकै खतरनाक हो । बीस रुपैयाँका लागि मान्छे मारिएको रेकर्ड छ । अस्ति भर्खर एउटा केटीलाई मारे । म तपाईंलाई सम्झेर झस्कें । लेख र रिपोर्ट मात्र होइन यस्ता अनुभव भन्न थाल्नुस्,’ खिड्किज्युला भन्ने त्यो ठाउँमा मेरो रातिमा बास परेको थियो एक पटक । बल्लबल्ल पाएको बासमा चुक्कुलसमेत थिएन । बाकस नै बाकसले ढोका थिचेर रातभरि जागेर बसें । पारि खोला सुस्याइरह्यो । मनमा भय । यो बेलाको सहारा थियो मनमा धिपधिप गरी बलिरहेको आँट र आसको उज्यालो ।


विशेष सन्दर्भ र खुलाउनैपर्ने कुराबाहेक आफ्नो दिक्दारी हरसन्दर्भमा बताउँदै कोही हिँड्दैन । दार्शनिक कृष्णमूर्ति भन्छन्— अँध्यारोसँग धेरै मुठी नकस । चुपचाप एक दियो जलाऊ । आफसेआफ उज्यालो आउँछ ।’ दिनदिनैका दिक्दारी र विरक्त कुराहरूबाट त्राण लिन पनि समाजमा चुपचाप दियो जलाउने मानिसहरूको चर्चा सञ्चारमाध्यममा गर्नु आवश्यक छ । देशका कुनाकुनामा अँध्यारोलाई नटेरी धप्प बलिरहेका दीपजस्ता मानिसहरू हाम्रा ताराहरू हुन् । औंसीको अँध्यारो छरिएको समाजलाई साहस दिइरहेका । खराबीको मात्र बढी चर्चा गर्ने मिडियाले खोजीखोजी ल्याओस् यी मानिसहरू । धपक्कै पारेर राखिदिओस् अगाडि । बिहानै पत्रिका पढ्दा होस् मनै उज्यालो । समाजमा आस र आँट जीवित राखेर यसको उन्नति गर्ने हो भने ।


भयको उल्टो आँट हो । एकपछि अर्को बलात्कारका घटनाले विक्षिप्त बनाइरहेको थियो हाल साल । भदै बहिनी कामबाट कोठामा आउँदै थिई । सुनसान रात, चिप्लो बाटो । गेटमा उभिएर कुरें । उसले ढिलो गरी । मन डरायो । केही त भएन । फेरि मन फर्काएँ । अहँ यसरी डराउन हुँदैन । डरले डर बढाउँछ । अनि अपराधको कीरा सलबलाउन थाल्छन् । सकेसम्म केही हुन्न, केही हुन्न नै भनिरहने हो । ऊ आई । मैले मनोदशा सुनाएँ । रातिको १२ बजे दिदीबहिनी एकै निष्कर्षमा पुग्यौं । हामीलाई रातबिरात काममा नहिँडी हुँदैन । सबैतिर बत्ती छैन । बाटो यस्तो छ । डराएर मात्र काम चल्दैन । मर्ने घडी आउने बेलासम्म निर्भय भएर काममा जानु र आउनुको विकल्प कोही देखाइदेओस् । हाम्रो काम अब हाम्रो रहरको करिअर होइन । हातमुख जोर्ने र बाँच्ने बाटो पनि हो । यसैले समाजमा भएका दस जनामा तीन जना बदमाससँग हरबखत डराएर बस्दैनौं । काठमाडांैको अँध्यारा गल्लीहरूमा नक्कली पुलिस बनेर मान्छेलाई सातो टिपेका कहानी हामीसँग कति छन् कति । आफूलाई फलो गर्दै आइरहेको बाइक नजिकै गएर ‘के भयो भाइ । के अप्ठेरो पर्‍यो । के सहयोग गरम् ।’ भन्दै हिँड्नु त नियति नै हो । त्यो पनि नामी सञ्चारगृहलाई लेख बुझाएर फर्कंदा । यसो नगरे के गर्ने कोही भनिदेओस् ।


भिड्दाभिड्दै मर्नैपरे पनि बाँचेका छोरी र दिदीबहिनीलाई हावामा भन्ने हो । हेर मेरो मृत्युबाट पनि तिमी नडराऊ । यो संसार योभन्दा निकै राम्रो हुन सक्छ । छोरीहरू निकै खुलेर हाँस्न सक्छन् । उनीहरूको हाँसो वायुमण्डलमा ठोकिएको बखत हावामा अमृत भरिन्छ । त्यसका लागि तिमी बोल । नदीमा हाम फालेकी नेपाली योगमाया, गोलीको सिकार भएकी भारतकी गौरी लंकेश र अरू धेरै लडाकुको आत्माले हामीलाई यही भनेझैं लाग्छ । थुजाथुजा पारेर मारी फालिएका हाम्रा छोरीहरूको आत्माले भन्दै होला ‘हेर जो जो जीवित छौ । तिमीहरूलाई चुप लाग्ने सुविधा छैन । हामी त गयौं । बाँच्नेहरूलाई हिम्मत देऊ । उनीहरूलाई भन योभन्दा सुन्दर संसार सम्भव छ । र, त्यसका लागि लागिपर ।’ यिनै सानीहरूका लागि पनि हामी त यो आँटमा चल्छौं चल्छौं ।


सहरका कुनाकुना गाउँका कुनाकुनामा सुरक्षाको उज्यालोमा छोरीहरू मुस्कुराउनैपर्छ । हरेक पटक यो भन्छौं । महिलाहरू जहाँ काम गर्छन्, स्वतन्त्र वा जागिरे त्यहाँका जिम्मेवाार व्यक्तिले उनीहरूको सुरक्षामा अनिवार्य ध्यान दिनुपर्छ । महिला हिंसाविरुद्ध लेख छापिरहेका सञ्चारगृहले परेको बेला छोरीहरूले गुहार्न सक्ने भरोसा बन्नुपर्छ । र, सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुनै पनि प्रहरमा नेपाल सरकार हाम्रो सुरक्षामा हाजिर हुनैपर्छ । हामीलाई डर मिल्काउन देऊ । सारा समाज हाम्रो रक्षक बन । नडराऊ भन्नेहरूको सातो ट्विटरमा बस्नेहरूले नखाऊ ।

प्रकाशित : भाद्र २, २०७५ ०८:३८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×