भिखारी र पूँपाहा कम्निस्टहरू

खगेन्द्र संग्रौला

काठमाडौँ — तोदिन कानै खाने डंक पिटानको स्वरमा सुनिन्छ— अब भने देश नयाँ युगमा प्रवेश गर्‍यो  । उन्मादको तहमा उमंगित र पुलकित शासकहरू यसै भन्छन्  ।

शासनतन्त्रद्वारा रक्षित, पालित र पोषित असल–असल कटुवालहरू यसै भन्छन् । यो उद्घोष नपत्याउनुमा भयंकर खतरा छ । घोर लाञ्छनायुक्त लबजमा ‘बुद्धिजीवी’ भनिइन्छ । सारा जगत्ले सुन्ने गरी शासनतन्त्रका पैरवीकारहरूको खप्की खाइन्छ । वागी पथगामीलाई चिलेर अहिल्यै मारुँलाझैँ गरी अरिंगालको उन्मत्त गोलो झ्वाम्मै खनिन्छ । नवीन युगको ढोका खोल्ने जादुगरी सरकारको गोप्य जासुसी स्रेस्तामा नाम चढ्छ । र, निकट भविष्यको गर्भमा कठोर दण्ड–सजाय अंकित हुन्छ ।


याम छ ठण्डी हिउँदको । स्थान मेरो गृहनगरी चाबेलस्थित गणेशस्थान मन्दिर । महाभूकम्पले भूमिसात् भएको मन्दिर पुनर्निर्मार्णको व्यग्र प्र्रतीक्षामा छ । ‘लम्बोदर’ भनिने रूप न रङका भुँडे गणेश कतिकति दिनदेखि सुकुम्बासी भएका छन् । बरा ती बक्विहीन छन्, ती गुनासोरहित छन् । त्यसैले त ती यत्रो दिन बिनाबास अलपत्र परेका हुन् । मन्दिर छेवैको ढ््याके निजी घरको पेटीमा एउटा भिखारी सुतेको छ । छाँटले भुँडे गणेशकै जस्तो छ उसको दुर्दशा पनि । हो, उसको पनि न घर छ न बोली छ । आफूलाई यो हरिबिजोकको अवस्थामा गिराउने समाज–व्यवस्थाप्रति उसमा न कुनै मुखर असन्तुष्टि छ, न कुनै वाचाल विरोध छ । प्रतिरोध त धेरै परको कुरा भयो । दमित र कुण्ठित मौन भावमा ऊ के सोच्दो हो, त्यो उही मात्र जान्दछ ।


साँच्चै भन्ने हो भने यो भिखारीको हाल सूँढधारी गणेशजीको भन्दा पनि बेहाल छ । गणेशजी त भोक, रोग र मृत्युरहित छन् । जो जीवनशून्य छ, त्यो नाथेलाई केको भोक ? केको रोग ? त्यसको केको मृत्यु ? तर भिखारी जीवित छ । र, उसलाई चिन्ताहरूका कारक भएर आफ्नै छायाले झैँ जिजीविषा, भोक, रोग र मृत्युले हर्दम पछ्याइरहन्छन् । मेरो नित्य मर्निङ वाकको बाटो त्यही पर्छ । पहिले गणेशजीको मन्दिरविहीन मन्दिर अनि त्यसपछि भिखारीको खुला शयन पेटी । समय बिहान सखारै साढे चार बजेको हो । जब महेन्द्रीय फौजी ताण्डवको स्मरण गराउने चिसो पुस १ गते आयो, भिखारी त्यही पेटीमा, त्यसरी नै सुतेको थियो । जब जाडोको निर्मम औतारमा पुस १५ गते आयो, भिखारी त्यहीँ, त्यसरी नै सुतिरह्यो । पानी पर्‍यो र जाडो उर्लियो । तैपनि ऊ उही ठाउँमा, उसैगरी सुती नै रह्यो । उसको सुकुल भने पनि, डसना भने पनि, तन्ना भने पनि चुरोटको पेटीको कागतका केही टुक्राहरू छन् । शिरमुनि सिरानी छैन । उसले केवल नीलो–नीलो रङको फ्यालफ्याले कम्मल ओढेको छ । सके ऊ भोकै होला । रनै त भोजनको जीवनदायी ऊर्जारहित ज्यान जाडाले डल्लिएर ऊ त्यसैत्यसै कुङलिङ परेको छ । मलाई ऊ सधैँ केवल हलचलशून्य निर्जीव मानव–देहजस्तो लाग्छ । कान थापेर यसो सुन्छु तर सास भने ऊ फेर्दै हुन्छ । लौ, यो बेवारिसे जीव अर्को एक रात बाँच्यो ! खिन्न मुद्रामा मनमनै भन्छु र म भण्डारखालको वनतिर लमक–लमक बाटो तताउँछु ।


जब जाडो तैबिसेक कम थियो, भिखारीको समीपमा तीनवटा भुस्याहा कुकुर सुत्थे । त्यो दृश्यले मलाई लैनसिङ बाङदेलको ‘लंगडाको साथी’ को झल्को दिलाउँथ्यो । जाडो बढ्यो, र चौपाया मित्र मण्डलीले प्राणरक्षा गर्न कतै टाप ठोक्यो । भुस्याहा नै सही, कम से कम साथमा जाडो बाँडचुँड गर्ने केही कुकुर त थिए । यो भिखारीलाई तिनले पनि परित्याग गरे । र, कठ्याङ्ग्रिने जाडो, अथाह कष्ट र सम्भावित मृत्युसिबाय ऊसँग अब कोही रहेन । लक्षण हेर्दा लाग्छ, यो भिखारीको देशमा धनदौलत छेलोखेलो छ । औतारी शासकहरूद्वारा कल्पित यो नयाँ युगमा घुस, कमिसन र विलास त अर्ब–अर्बको दरमा चल्दो छ । अखबार भन्छ— उः त्यसले बिघ्नै विलासी मुद्रामा ट्याक्क तीन अर्बको हेलिकप्टर खरिद गरायो । उः अर्काले वाइडबडीको ६ अर्ब सप्रेम ग्रहण गर्‍यो । उः कोही सुमार्गीले ५ अर्ब बजायो, कोही कुमार्गीले ६ अर्ब उदरस्थ गर्‍यो । अनि घैँटेले यति, लोर्केले उति । चरीले यति, हाब्रेले उति । मानौँ यो मुलुकै नोटको रासमाथि खडा भएको छ । तर यो भिखारीको पेट रित्तो छ, आङ नाङ्गो छ । यसको दृष्टिमा घना अन्धकार छ, हृदयमा गाढा सन्ताप छ । दिनभरि फोहोरका डंगुरहरू खोस्रिएर र हात पसारेर पनि यसको हात सधैँ खाली–खाली छ । चटकजीवी शासकहरूको राजमा यो भिखारीको न उभिने माटो छ, न हिँड्ने बाटो छ, न कतै आशाको फिलुंगो छ । आखिर यो ‘नवयुग’ मा यो भिखारीको यस्तो हताशायुक्त दशा आखिर किन छ ?

सोचेर ल्याउँदा कुरो जटिल छ, उपद्रै जटिल । नयाँ भनी न्वारान गरिएको यो युगका शासनाधिकारी स्रष्टाहरू हाक्काहाक्की हामी कम्निस्ट हौँ भन्छन् । यिनले मुखै फोरेर ‘हौँ’ भनेपछि यी कम्निस्ट त अवश्यै हुन्, तर नयाँ युगका, नयाँ मार्काका, एक तमासका कम्निस्ट । सोचाइ, चरित्र र जीवनशैलीको चुरोका हिसाबले यी पुँजी पारखी हाइब्रिड कम्निस्ट हुन् । छोटोमा छिट्टो भन्दा ‘पूँपाहा’ कम्निस्ट । इतिहासले हामीलाई रटाएको छ— जो सबैभन्दा गरिब र दीनदुःखी एवं उत्पीडित र अपहेलित छ, कम्निस्ट उसको परम् मित्र हो । उसको जागरणकर्ता, जीवनको संग्रामीपथको उसको भरपर्दो सहयाक्री, मुत्तिमार्गको उसको अग्रणी एवं सदैव समर्पित योद्धा । कुरो साँच्चि नै यसो हो भने यी पूँपाहा कम्निस्टहरू यो भिखारीका को हुन् ? यो नयाँ युगको सत्य तीतो छ, यी पूँपाहाहरू यो भिखारीका कोही नै होइनन् । आखिर किन ? किनकि यो भिखारीको जीवन सर्वथा उपयोग मूल्यविहीन छ । यो भूस्वामी होइन । तसर्थ यसको नागरिकता छैन । यो अनागरिक भिखारी पूँपाहा कम्निस्टहरूको मतदाता होइन । न त यो तिनको घुसदाता हो, न हो यो तिनको कमिसनदाता नै । यो फुकिढल छ, तसर्थ यो तिनको बाहुबलदाता पनि होइन । गद्दीनसीनपूँपाहा कम्निस्टहरूका दृष्टिमा यो अकिञ्चन भिखारीको एक पित्कोधरी उपयोग मूल्य छैन । तसर्थ यो बाँचोस् कि मरोस्, तिनलाई बाल मतलब छैन । उसो त नानाओली नौरंगी मानव अधिकारवादीहरूका दृष्टिमा पनि यसको कुनै उपयोग मूल्य छैन । न त अनेकओली धन्दाजीवी नागरिक सामाजका दृष्टिमा नै यसको खासै उपयोग मूल्य छ । जगत् जान्दछ— यस्ता बेवारिसे आबाराहरूमाथि धनधान्यले परिपूर्ण करुणामयी दाताले लगानी गर्दैन । चतुर दाताश्रीको हिसाब सोझो छ— जहाँ लाभको गुञ्जायस छैन, त्यहाँ बित्थामा के को लगानी ? थोडै जीवनदायी जल जीवनशून्य बालुवामा छम्केर नास गर्नु छ र !


सत्ताधारी पूँपाहाहरू झीना–मसिना कुरालाई न गन्छन्, न त कुनै भाउ दिन्छन् । नाथे झिखारी, मुसहर, डोम, चमार, अमुक्त ‘मुत्त कमैया’, हलैया, बोक्सीप्रथा प्रताडित महिला, छाउपडीप्रथा पीडित नारी, खाडीबाट बाकसमा फर्किने हदअभागी, जीवनजल नपाई मर्ने तन्नम आदि इत्यादिका समस्या के हुन् ? यी सब त केवल झीना–मसिना कुरा हुन् । बिल्कुल नगण्य । यो ब्रह्माण्डको अपार विशालतासामु नाथे सामान्य जनको दैनिकीको के अर्थ ? यो अजंगको विश्वसमक्ष तिनको रोजीरोटी, तिनको दबाईमुलो, तिनका लालाबालाको कपुरी ‘क’, तिनको सुरक्षा र प्रतिष्ठा, तिनका ससाना सपना र आकांक्षाहरू— यी सब खुद्रा–मसिना कुराको के अर्थ छ ? अर्थ त बृहत्को छ । अर्थ विराटको छ । अर्थ विशालको छ । अर्थ उच्चको छ । अर्थ धुँधडाकको छ । अर्थ माथि, झन्माथि शिखरको छ । हो, अर्थ विराट रेलको छ । अर्थ विशाल पानीजहाजको छ । अर्थ बृहत् सडकको छ । अर्थ भयंकर विमानस्थलको छ । अर्थ अथाह भारबाहक वाइडबडी विमानको छ । अर्थ चामत्कारिक स्मार्ट सहरको छ । अर्थ गगनचुम्बी भ्यूटावरको छ । अर्थ जङ्गी मलको छ । अर्थ तिरिमिरी सुपरमार्केटको छ । आखिर जेमा चमकधमक छ, जेमा धुँधडाक छ, जेमा गर्जन–तर्जन छ, जेमा धाक–रबाफ छ र जेमा सहजै जगत्को दृष्टि खचिन्छि, अर्थ त केवल त्यसको न छ । बाँकी जे छ, त्यो सब केवल जीवनको नगण्य तपसिल हो । त्यो सब त फगत जीवनको नाथे पाद टिप्पणी हो । यो हो पूँपाहा कम्निस्टहरूको जीवनदृष्टि, जगत्दृष्टि र विकासदृष्टि । र, यो हो यी असाधारण प्रतिभाहरूको नयाँ युगको दिग्दर्शनकारी परिकल्पना । यो विराट र विशाल एवं उच्च र विशिष्टको अनुपम महत्ता नबुझी जो यसका विरलाकोटी स्रष्टाका कुरा काट्छन्, ती अल्पमति एवं मन्दमति कुपमण्डुपहरू हुन् । ती छन्, त्यसैले तिनलाई सद्बुद्धि प्रदान गर्न पूँपाहाका बफादार अरिंगालहरू नाकानाकामा तैनाथ छन् ।

सत्ताधारी पूँपाहा कम्निस्टहरूका आफ्नै प्राथमिकताहरू छन् । नाम जस्तो छ, यिनको प्राथमिकता उस्तै छ । प्रतीकात्मक व्यवहारले तर स्पष्ट बुझिने गरी पूँपाहा भन्छ— धन, मान र चैन पहिले मलाई, त्यसपछि मेराहरूलाई । रहलपहल धन, मान र चैन अनि तँलाई, त्यसपछि तेराहरूलाई । झट्ट सुन्दा यो प्राथमिकतामा पूँपाहामा आएको ठूलो विचलन गोचर हुन्छ । पहिले, सडकमा छँदा ऊ बडो भावुक हुँदै खाने बेलामा तेरो पेट पहिले, मेरो पेट पछि भन्थ्यो । र ऊ यो पनि भन्थ्यो— मर्ने बेलामा तेरो गर्धन मुनि, मेरो गर्धन माथिे । अहिले युग नयाँ ल्यायो । र, नयाँ युगको प्रवर्तक यो पूँपाहा भन्छ— नयाँ युगमा युग सुहाउँदो प्राथमिकता त हुने नै भयो । जसले जे भनोस्, अबको प्राथमिकता यही हो— पहिले म, त्यसपछि तँ !


आफ्नो जब्बर मुठ्ठीमा सिङ्गो सत्ता छ । सत्ताको यावत् अख्तियार छ । सत्ताको सारा स्रोतसाधन छ । कानुन बनाउने साँचो डल्लै आफ्नो हातमा छ । गोली चलाउने बन्दुकमाथि आफ्नो पूरै एकाधिकार छ । तैपनि पूँपाहा कम्निस्टहरूका आफ्नै दुःख छन् । अनेकओली दारुण दुःखहरू ! पश्चात्तापको मुद्रामा पूँपाहा गम खान्छ— विगतमा आफ्नो भविष्यको किञ्चित् पर्बाह नगरी ठूल्ठूला भूल गरिएछन् । विगतमा सादा जीवन, उच्च विचारको रुमानी सूत्र खुब रटियो, खुब रटायौं । आखिरमा यही रटनाबाट लोकमानसमा आफ्नो आदर्श चिनारी बन्यो । र, यही चिनारीको पछि लागेर तन्नम दुनियाँ जगत् फेर्ने संग्राममा मर्न–मार्न तयार भयो । तर, अहिले जब सत्ता हात लाग्यो, आफ्नो यही सूत्र आफैँलाई गलापासो भयो । सामान्य न्यायका हिसाबले क्रान्तिको फल क्रान्तिका अग्रदूतहरूका लागि पनि त हनुपर्ने हो । तर, लोकमानसमा यो रटिरटाउ सूत्रले होइन भन्ने अनर्थ अर्थ सम्प्रेषण गरेको छ । त्यसैले छिसिक्क केही गर्नु हुँदैन, खायो भन्ने बात लाग्छ । नपत्याए ल सुन यो हल्लाखल्ला ः यसले हेलिकप्टर खायो ! मर्सिडिज खायो ! वाइडबडी खायो ! एनसेल खायो ! सडक खायो ! घूस खायो ! कमिसन खायो ! घरभाडा खायो ! मह खायो ! घिउ खायो ! कुराउनी खायो ! केरा खायो ! मार्सी खायो ! मानौँ क्रान्तिकारीको काम–कर्तव्य खुकुरीको धारमा खुट्टा टेकेर भोकै–नाङ्गै लड्नु र सत्ता जितेपछि भोकै–नाङ्गै भुतुभुतु मर्नु हो । हेर्नोस् त बरा पूँपाहा कम्निस्टहरूका दुःख ! जिन्दगीभरिको तृष्णाले आँत त्यसैत्यसै जलेको छ, मौकामा अलिकता भोग, सोख र मोज गरेको पनि अहारिसे लोक देखिसहँदैन । पूँपाहा कम्निस्टहरूलाई कहिलेकाहीँ त यो जनता भन्ने जिनिस गणेशमान सिंहका भेडाको विवेकहीन बगालजस्तो लाग्छ । यसमा क्रान्तिका नायकहरूप्रति एकरत्ती करुणाभाव छैन, कत्ति कृतज्ञताभाव छैन । हर्दम कसले कता के खाला भनेर चीलले चल्लालाई हेर्ने सिकारी आँखाले हेर्‍या छ–हेर्‍या छ । अनि शत्रुपक्षको हाहाको पछि लागेर हो हो भन्दै कुद्या छ ।


चिन्ताग्रस्तपूँपाहा तर्कना गर्छ— मानिस अजीवको ग्रन्थि हो । एकोहोरो, आँधो, अघोरी, हरिप र कृतघ्न । मुख छ भन्दैमा दायाँबायाँ, अघिपछि, तलमाथि केही नेहेरी, नतिजा नसोची जे पायो त्यही भन्ने । पूँपाहा यहाँनेर बडो आक्रोशित मुद्रामा मनचिन्ते कुरा खेलाउँछ— सकिन्न र मात्रै, नत्र यो झ्याउलोबाट छुट्कारा पाउन केही न केही अवश्य गरिन्थ्यो । शब्दकोश र मानवस्मृतिबाट ‘सादगी’ र ‘त्याग’ शब्दलाई सदाका लागि मेटिन्थ्यो । यत्रो जनमतको भर्‍याङ चढेर सत्ताको भतेरमा उक्लिनु, अनि अघोरी डा. गोविन्द केसीझैँ नित्य निराहार बस्नु ? आँखो छ, त्यसैले आँखाले भतेरमा बहुविध परिकारहरू देख्छ । नाक छ, त्यसैले नाकले भतेरमा मनोहारी बास्ना सुँघ्छ । जिब्रो छ, त्यसैले लालची जिब्राले घुटुक्क थुक निल्छ । उदर छ, त्यसैले चाउरिएको उदरले मीठोमसिनो अहार माग्छ । अनि ? कत्रा दुःखले भतेरमा पुगेर भोकै तड्पिइरहनु ! असम्भव । यो किमार्थ मानिदैन । जीवनका वासी परिभाषाहरू फेरिन्छ र मौकामा केही गरिन्छ । अत्ति गर्ने नाथेहरूलाई जंगी अरिंगाल सेनाले खुत्रुक्कै थला बसाइन्छ ।

सत्ताधारी पूँपाहा कम्निस्ट समृद्धिको बाटो हिँडेर दीनहीन लोकलाई सुख बाँड्दै समाजवादतर्फ पाइला चाल्न कटिबद्ध छ । कर्मले के होला त्यो भोलिले देखाउला, आज कम से कम जिब्राले यो पल प्रतिपल कटिबद्ध छ । अन्य कुराहरूझैँ समृद्धि हासिल गर्ने र वितरण गर्ने यसको काइदा पनि हुनुसम्म मौलिक छ । अर्थात् माथिमाथि समृद्धि, र माथिमाथि नै वितरण । यहाँ पनि कुराको सार आखिर उही हो— समृद्धि पहिले मलाई र मेराहरूलाई । रहरलपहल समृद्धि अनि त्यसपछि तँलाई र तेराहरूलाई । उपभोगका साधनहरू सीमित हुनु र हात थाप्ने तृषितहरू असीमित हुनुका आफ्नै दुःख छन् । निरपेक्ष समानतामा बहकिएर सीमित साधन सबैलाई बराबरी बाँड्नु भनेको ढ्याब्रे हात्तीका मुखमा कणतुल्य जिरोजस्तै हो । तर सीमित साधन माथिदेखि तल जब आलोपालो गरी बाँडिन्छ, पाउनेलाई केही पाएजस्तो हुन्छ, खानेलाई केही खाएजस्तो हुन्छ । समृद्धिको पुष्टकारीले माथि–माथिका सेवाग्राहीहरू पुष्टिँदै जाँदा तिनका देहमा मनग्ये बोसो लाग्न बेर लाग्दैन । जब त्यो बोसो पग्लिन्छ, त्यो ट्रिकल डाउन हुन थाल्छ । र, समृद्धिको तुरतुरे धारो तलका अगणित अभागीहरू, कंगालीहरू र भिखारीहरूका थाल–थालमा तप्तप् चुहुन्छ । न्याय र सुखको क्रमागत वितरणको सर्वाधिक विवेकपूर्ण विधि आखिर यही त हो । समृद्धिले जब फड्को मार्छ तब देश र जनताको अनुहार हेर्न लायकको हुन्छ । र, अब उसैगरी उच्च तहबाट त्यो हेर्ने मेसो सुरु हुन्छ । मुलुकका चमत्कारी कार्यकारीको अप्रतिम निर्वाचन क्षेत्रमा विश्वकै उच्चतम् भ्यूटावर बनेको हुनेछ । गाँठ्ठे, चानचुन पौने तीन करोड थैलोको भ्यूटावर ! देश–दुनियाँले अहोभाग्यले पाएका कार्यकारी नायक आफ्नो कार्यसिद्धिको जादुगरी कलाबाट त्यसैत्यसै मखलेल हुँदै गगनचुम्बी भ्यूटावरबाट धरातलको दृश्यावली नजर गर्नेछन् । उनी तल कतै पेटीमा मर्न लोगेको भिखारी देख्नेछन् । कतै हत्या गरिएकी किशोरीलाई न्याय माग्नेहरूको चरम् आवेगी जुलुस देख्नेछन् । र, कतै ‘दिशामुक्त क्षेत्र’ मा दिशा गर्दा रंगेहात पक्राउ परी कर्तव्यनिष्ठ प्रहरीद्वारा नाङ्गै सहर घुमाइँदै गरेको चर्पीविहीन मुसहरको दर्शनीय दशा देख्नेछन् । आयो कुरा अब समस्त नरलोककै आदर्श दृष्टान्त भनिन लायककी राष्ट्रपति मयोदयाको । हंसमा देवीको अंश भएकी राष्ट्रपतिद्वारा आफ्नो दुर्लभ एवं अनमोल ज्यान आफू सुहाउँदो ३ अर्बको हेलिकप्टरमा सवार गराई बक्सनेछ । र, नवनिर्मित भ्यूटावरमाथिबाट तल धूलीकणको लोकजीवन बडो प्रसन्न मुद्रामा नजर गरिबक्सनेछ । अनि सुलसुले पत्रकार पूँपाहा कम्निस्टका उपद्रै मृदुभाषी प्रवक्तालाई सोध्नेछ—
सुयोग्य मान्यवर ! त्यो उचाइबाट निचाइमा नजर गर्दा हाम्रा यी उच्च मानवद्वयका दिव्य दृष्टिमा झल्किने धरतीको विशिष्ट दृश्यबारे केही अनुमान गर्न सकिएला कि ? पुक्खली पूँपाहा प्रवक्ताका वाचाल जिब्राका टुप्पामा उत्तर हाजिर हुनेछ । मिठ्याउँदै उसले भन्नेछ— हे पत्रकार, सकिन्छ । सुन ! त्यो दृश्यमा निश्चय नै विविधता झल्किनेछ । त्यहाँ समृद्ध र सुखी मानव पनि गोचर हुनेछ । त्यहाँ कंगाली र दुःखी भिखारी पनि गोचर हुनेछ । पछि–पछिसम्म समृद्धिमय सत्कर्म गर्दै समाजवादतिर गइरहन गरिब, तन्नम र भिखारीको बीउ त जोगिनैपर्छ । यो पूँपाहा कम्निस्टको विकाससम्बन्धी दर्शनको अमूल्य सार हो ।
यहाँनेर जडी कुरो अर्को एउटा पनि छ । यथार्थवादी पूँपाहा प्रवक्ताले जिज्ञासु पत्रकारका कानमा खुसुक्क भन्नेछ— त्यो क्या त्यो छ नि त्यो केजाति राष्ट्रवाद ? अँ, औधी गुनिलो र सदा लाभदायक हाम्रो मधुमय त्यो राष्ट्रवाद ! भोगिजान्ने भाग्यमानीलाई थाहा छ पत्रकार, त्यो राष्ट्रवादको ध्वजा नित्य सम्मोहक छ । त्यसले लोकलाई मुग्ध तुल्याउने लोकप्रियता हठात् आर्जन गरिदिन्छ । तसर्थ राष्ट्रवाद जीवन्त रहन देशमा अलिकता दरिद्रता, अलिकता याचकपन, अलिकता पराश्रय र अलिकता आत्महीनता बाँकी रहनु अनिवार्य छ । यो कुरा अफ द रेकर्ड रहोस् पत्रकार, यो बाँकी नरहे सत्तारोहण गर्ने जादुगरी सोपान हामीले कुन जुक्तिले हात पार्नु ? तसर्थ हामी भन्छौँ— खटाइ–खटाइ समृद्धि, किस्ता–किस्ता गरी समृद्धि, शनैःशनैः समृद्धि । र, सोची–विचारी समाजवादतिर, पाइला–पाइला गरी समाजवादतिर, शनैःशनैः समाजवादतिर । यो हो पूँपाहा कम्निस्टको गति र प्रगति एवं समृद्धि र सुखको मौलिक सूत्र ।


जगत् नित्य गतिमान् छ । समाजवादमुखी समृद्धितर्फको पूँपाहा अभियान चल्दो छ । बिना हुटहुटी, बिना हतार, चिप्ले कीराको गतिमा सुस्तसुस्त । सत्य हो, समृद्धिको सुन्दर पथ निष्कण्टक छैन । नवीन राजनीतिक स्रष्टाहरूद्वारा सिर्जित यो सुन्दर पथमा कुरूप अवरोधहरू पैदा गर्ने तत्त्वहरू बहुल छन् । लेखक र कवि, गायक र कलाकार, चिन्तक र प्राज्ञ, पत्रकार र अनुसन्धाता, टिप्पणीकार र विश्लेषक, एनजीओ र आईएनजीओ, आदि र इत्यादि । सकल अविवेकी, अराजक, अघोरी, अटेरी र अमनचैन एवं प्रगति विरोधी तत्त्वहरू । जब यी नौरंगी अनिष्टकारी तत्त्वहरू स्वतन्त्रताको घण्ट बजाउँदै दुःख दिन्छन्, पूँपाहा कम्निस्टका शिखर पुरुषहरूलाई चल्नुविधि झोँक चल्छ । टुप्पीबाट झोँकको धूवाँ छुटेको बेचैन क्षणमा यिनको अतिशय क्रुद्ध चित्त सान्त्वनाकारी सहारा खोज्छ । र, पूँपाहा महलका शीर्ष पुरुषहरूलाई झ्याट्ट उत्तर कोरियाको याद आउँछ । अहा ! क्या छ उत्तर कोरिया ! क्या कानुन र व्यवस्था छ ! क्या अनुशासन र मर्यादा छ ! एक जना महान् नेता कमरेड किम जोङ इल बोल्छन्, सिङ्गो देश शिर निहुराएर चुपचाप सुन्छ । कमरेड किम ‘उठ्’ भन्छन्, सिङ्गो देश जुरुक्क उठ्छ । कमरेड किम ‘बस’् भन्छन्, सिङ्गो देश थ्याच्च बस्छ । बुद्धिजीवी हुँ भन्ने जीवात्ले यहाँजस्तो बकबक गरे थलैमा त्यसको जिब्रो थुतिन्छ । उता नित्य काम हुन्छ, यता नित्य बककास चल्छ । कमरेड किम जोङ इलको छत्रछायामा उता अनुपम राष्ट्रिय एकता छ । पठित पागलहरूको ताण्डव व्याप्त भएको यता हाम्रोमा भयंकर राष्ट्रिय विभाजन छ । यहाँनेर पूँपाहा कम्निस्टहरूलाई ईर्ष्या लाग्छ— त्यस्तो अनुशासन र मर्यादा भए पो विकासले गति लिन्छ, समृद्धिले फड्को मार्छ, सुखको मूल फुट्छ र समाजवादको दैलो उघ्रिन्छ । पूँपाहा महलका हर्ताकर्ताहरू अथक पिराहा पठितहरूसँग मुर्मुरिँदै दृढ संकल्प गर्छन्— हेर्दै जाऔँ न । हामी पनि चतुर्‍याइँसाथ व्यूह रचना गर्दै, घरी शत्रुपक्षहरूका आँखा छलेर र घरी निजरुलाई दमन गरेर शनैःशनैः जादुगरी, चमत्कारी, सम्मोहक, देदीप्यमान र निष्कण्टककिम जोङ इल पथतिर...।

प्रकाशित : फाल्गुन ११, २०७५ ११:५९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सपनाको चिहानबाट

तीनवटा एकेडेमी प्राज्ञविहीन भएर महिनौं खाली बसेको कुरा पत्रपत्रिकाले लेखेको लेख्यै छ । खै कहिले सदस्यहरूको पूर्ति गर्ने हो ? दिदीको हन्डर कहिले सक्किने हो ? पार्टीमा नवप्रवेशीहरूकै हालीमुहाली छ भन्ने सुन्छु ।
कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — तिमा दिदीको दुःख र हैरानी देखेर म आफैं हैरान र दिक्क भएको छु । यो उमेरमा आएर पनि अब यत्तिको भागदौड गर्न छाडिदिनुस् भनेको दिदीलाई पटक्कै लाग्दैन ।

दिदी आफ्नै जिद्दीमा अडिनुहुन्छ, कहिले बिहानको चार बजे घरबाट निस्केको मान्छे राति गाडी नपाएर अलपत्र परेपछि केटाहरू बाइक लिएर लिन जानुपर्छ । कहिले भोकै, कहिले प्यासै तैपनि चेत आएको हैन । आफू हिंडिरहेको बाटोलाई बदल्ने सोच आएकै हैन, प्रयास गरेकै हैन ।


यो भागदौड, यो समर्पण र यो योगदानले दिदीलाई के नै दियो र ? रातोदिनको हन्डर, जीवनभरि ठक्कर र एक्लोपनको पीडाबाहेक केही पनि दिएन त । कत्ति भनिसकें, घरैमा बसेर लेख्नुहोस्, साथीभाइहरूसँग भेटघाट गर्न मन लाग्यो भने मिलेसम्म घरैमा बोलाउनुस्, आउने साथीभाइहरूलाई के खुवाउन मन लाग्छ, बुहारीहरूले पकाइदिइहाल्छन् । कहिलेकाहीं बाहिर जान मन लागे भदाहरूले बाइकमा राखेर लगिदिहाल्छन् भन्यो दिदीले सुने पो । एक डेढ महिना भयो दिदीलाई झन् असारको पन्ध्र आएजस्तो भएको छ । खै, कहाँ जाने हो, के गर्ने हो बिहानै हिंडेको मान्छे रात नपरी घर फर्किने हैन । दिनभरि न राम्रोसँग खानु छ, न पानी पिउनु छ । घर आइसकेपछि अनि यो भयो, त्यो भयो, यहाँ दुख्यो, त्यहाँ दुख्यो भन्यो, स्याहार गर्ने बुहारीहरूलाई हैरान । तैपनि भाइबुहारी र भदाबुहारीहरूले सासू हैन आमा स्याहरेझैँ स्याहरेकै छन् ।


‘के काममा दौडिरहनुभएको छ, दिदी, रात दिन ?’ आज बिहान दिदी घरैमा भएकाले चिया पिउने बेलामा मैले सोधें । मेरो प्रश्न जवाफ दिनलाई दिदीले आनाकानी गरे पनि मैले कर गरेपछि भन्नुभयो, ‘हेर्न, त्यै’ पार्टीका लागि काम गर्दागर्दै तेरो भिनाजुको ज्यान गयो, पार्टीकै काम गर्दा एउटा भएको छोरो पनि रहेन । म रातदिन पार्टीकै लागि खटिरहेकी छु तर सत्तामा भएको पार्टीले वास्तै गर्दैन । नेताहरूले पनि अचेल त नचिनेजस्तो पो गर्छन्, भेट दिनै गाह्रो मान्छन् । पार्टी सत्तामा गएको बेलामा पनि मजस्तो कार्यकर्तालाई पार्टीले नसम्झिने हो भने कहिले सम्झिने हो त भनेर नेताहरूलाई कराउँदै हिंडेकी नि ।’


‘ह्या दिदी पनि, पार्टी नै अर्कालाई लगेर बुझाउनेहरूले अब तपाईंका लागि केही गर्लान् भनेर नसोचे हुन्छ । देश र जनताका लागि देखाएको सपनाबाट आफैं भाग्नेहरूले आफ्नो स्वार्थपूर्ति गर्छन्, अरू केही गर्दैनन् । भो, दौडिन पर्दैन, तपाईं लेख्न–पढ्न रुचाउने मान्छे, लेख्नुस्, पढ्नुस्, किताब निकाल्नुस् । बुहारीलाई मन परेको खानेकुरा पकाउन लाएर खानुस्, साथीभाइ बोलाएर ख्वाउनुस्, भो अरू व्यर्थैको दुःख नगर्नुस्, दिदी ।’ मेरो कुरालाई दिदीले चुपचाप सुनिरहनुभयो । निकै बेरसम्म केही बोल्नुभएन । त्यसैले मैले नै भनें, ‘हेर्नुस्, अब तपाईं सत्तरी वर्ष पुगिसक्नुभयो, दिनभरि भोकै–प्यासै हिंड्नुहुन्छ, कतै भ्वाक्कै लड्नुभयो भने, तपाईंको पार्टीका मान्छेले तपाईंलाई हेर्छन, हेर्दैनन् । आफ्नो स्वास्थ्य र उमेरको पनि ख्याल गर्नुस्, दिदी, मैले भनेको मान्नुस् ।’

म बुझ्छु दिदीको इच्छा, चाहना र रहरका कुरा । दुई दर्जनभन्दा बढी साहित्यका पुस्तक लेखिसकेको मात्र दिदीको योग्यता र क्षमता हैन । कथा, कविता, उपन्यास लेखनमा मात्र नभएर दिदीले पार्टीको सांस्कृतिक फाँटमा रहेर गीत–संगीतको माध्यमबाट पनि सेवा गरेको ती नेता भनाउँदाहरूलाई कसो थाहा नहोला त ? पार्टीमा प्रतिमा दिदी, भिनाजु र भान्जाको ठूलो लगानी छ । एउटा पार्टीका लागि भिनाजु र भान्जाले आफ्नो जीवनको बलिदान दिएका छन्, कसका लागि ? हिजोका दिनमा फाटेको चप्पल लगाउने नेताहरूले आज प्राडो चढून् भनेर हो ? जनतालाई देखाइएको सपनालाई रातारात कुल्चिएर जनताले गरेको बलिदानको वेदीमा आफ्नो सिसमहल ठड्याऊन् भनेर हो ? देशको मुहार फेरिनेछ, जनताले सुखको श्वास फेर्न पाउनेछन भनेर गरिएको संघर्ष, बलिदान र सहादत आजको मतिभ्रष्ट दिन देख्नकै लागि हो त ? जताततै लुट, भ्रष्टाचार र बेथिति मौलाएको छ । देश र जनताका लागि भनेर गरिएको युद्ध र आन्दोलन त अब एकादेशको कथाजस्तो लाग्न थालिसक्यो । हजारौं सहिदको अवदान सम्झिंदा पनि हुने पीडाको वर्णन गरेर साध्य छैन । उमेरमै श्रीमान् र जवान छोरो गुमाएकी प्रतिमा दिदीलाई अझै पनि यिनै नेताप्रति भर छ, त्यही पार्टीप्रति विश्वास छ जसले आफ्नो पार्टी लगेर विरोधी कित्तामा बुझाएर ऊ केही नभएझैं मुस्कुराइरहेको छ ।


‘कमरेड, पार्टी सरकारमा छ । मेरो र मेरो परिवारले यो पार्टीका लागि गरेको योगदानको पनि मूल्यांकन हुनुपर्‍यो । म सत्तरी वर्षको भइसकें, म पचास पचपन्नको मात्रै भए पनि यत्ति हत्ते गर्ने थिइनँ । मेरो योगदान, योग्यता र क्षमता हुँदाहुँदै पनि, अब पनि मलाई पार्टीले सम्झिएन भने कहिले सम्झिने ? मैले सभासद, मन्त्री, राजदूत खोजेकी हैन । सामान्य प्राज्ञ सदस्यका लागि चैं यस पटक मलाई पार्टीले सम्झिनुपर्छ भन्ने हो, कमरेडको के विचार छ ? संस्कृति विभाग प्रमुख हरिरामसँग मैले स्पष्ट भनेकी छु, भाइ । उनले हुन्छ पनि भनेका छन् ।’ आज पो दिदीले कुरो खोल्नुभयो । तर, मलाई पटक्कै विश्वास छैन, जनतालाई धोका दिने पार्टीले मेरी सोझी दिदीलाई न्याय गर्ला भनेर ।


पार्टीमै नलागे पनि लाग्नेहरूको कुरा सुनेर र पत्रपत्रिका पढेर पनि कुन पार्टी कस्तो भन्ने कुरा सामान्य सचेत नागरिक सबैलाई थाहा छ । दिदी आबद्ध पार्टीले त असल कार्यकर्तालाई चिन्नै छाडिसक्यो भनेर पत्रपत्रिका सामाजिक सञ्जाल जताततै व्याप्त छ । यस्तो अवस्थामा कुनचैं कमरेड हो, त्यो दिदीलाई आश्वासन दिने, बरु उसले दिदीलाई आश्वासन नदिएको भए हुने थियो किनकि त्यो आश्वासन पूरा हुन्छजस्तो मलाईचैं लाग्दैन । आशा पाएर निराश हुनुजत्तिको पीडा अर्को के हुन सक्छ र ?

व्यापारको काममा भएको चापले थुप्रै दिन भयो दिदीसँग बसेर कुरा पनि गर्न पाएको छैन । केही काम पर्‍यो भने दिदी पनि भदा संयमलाई भन्न रुचाउनुहुन्छ, बुहारी स्वस्तिकासँग पनि दिदीकी मिल्ती नै छ तर उहाँको कुरा भदा संयमसँग नै बढी मिल्छ । दुई जना फुपू–भदाभन्दा पनि आमाछोराजस्ता छन् । हुन त प्रतिमा दिदीमा सबैसँग मिलेर बस्न सक्ने क्षमता र गुण दुवै छ ।
‘दिदी, त्यै कामका लागि दौडिरहनुभएको हो ?’ मेरो प्रश्नको जवाफमा हो भन्ने इसारा गर्दै दिदी संयमसँग बाइकमा घरबाट निस्किनुभयो । आँखामा पावरको सेतो चस्मा, सुतीको सारी र तानमा बुनेको एउटा बुट्टे झोला यही नै दिदीको परिचय हो । भिनाजु र भान्जा बितेपछि दिदीले रमाएर रंगीन लुगा लगाएको, गीत गुनगुनाएको र रहर मानेर मिठो भोजन गरेको कम्तीमा मलाई थाहा छैन । उनको श्रद्धा, समर्पण र केन्द्रविन्दु भन्नु नै पार्टी नै हो । खै, यत्तिको समर्पित कार्यकर्तालाई दिदीको पार्टीले कत्तिको न्याय गर्ने हो, हेर्न बाँकी नै छ ।


तीनवटा एकेडेमी प्राज्ञविहीन भएर महिनौं खाली बसेको कुरा पत्रपत्रिकाले लेखेको लेख्यै छ । खै कहिले सदस्यहरूको पूर्ति गर्ने हो ? दिदीको हन्डर कहिले सक्किने हो ? पार्टीमा नवप्रवेशीहरूकै हालीमुहाली छ भन्ने सुन्छु । दुई तिहाइको सरकारले न महँगी नियन्त्रण गर्न सकेको छ न त भ्रष्ट भनेर स्पष्ट चिनिएकाहरूलाई कारबाही नै गर्न सकेको छ । दुई तिहाइ बहुमतको सरकारबाट जनताले जुन अपेक्षा राखेका थिए, त्यो पूरा हुने लक्षण पटक्कै देखिएन । सत्तामा बस्नेहरूले गफ गरेजस्तो काम पनि गरेर देखाउन सकेको भए जनताको चित्त बुझ्थ्यो होला तर उखानटुक्का भनेर मात्रका देश कसरी समृद्ध र जनता कसरी सुखी हुन सक्छन् र ?


‘दिदी, कत्ति चिन्ता गर्नुहुन्छ ? भो, आशा नगर्नुस्, देश बनाउँछौं, जनतालाई सुखी बनाउँछौं भन्नेहरू आफैं समृद्ध र सुखी हुने बाटोमा हिंडिसकेपछि अब पनि तिनले तपाईं हाम्रा लागि केही राम्रा काम गरिदेलान् भन्ने आसै नगर्नुस्, आशा नै नगरेपछि निराश हुनु पनि पर्दैन ।’ राजनीतिमा खासै चासो नराख्ने मेरी श्रीमती स्वस्तिकाले पनि आज खै किन हो दिदीलाई राम्रैसँग पो सम्झाइन् ।
‘स्वस्तिका, हन आज त तिमीले पनि दिदीलाई सम्झाउन पो थाल्यौं त,’ मैले ठट्टा गर्दै भने ।
‘दिदीको धपेडी देखेर मलाई नै गाह्रो भइसक्यो, त्यसैले दिदीलाई सम्झाकी नि,’ प्रतिमा दिदीलाई चियाखाजा खान आग्रह गर्दै स्वस्तिकाले भनिन् ।


‘खै, अब दिदीको जे विचार । अनि दिदी यो प्राज्ञहरूको निर्णय कहिलेसम्म हुने हल्ला छ त ?’
‘आज भोलि नै हुन्छ भन्छन्,’ यो विषयमा दिदीले अरू कुरा गर्न नचाहेको बुझेपछि हामी आ–आफ्नो कामतिर लाग्यौं । ठुलो छोरा सूचक र बुहारी तृष्णा पनि दिदीको वरिपरि बसेर खै के कुरा गर्दै हाँस्न थाले । म चामलको आफ्नै होलसेल पसलतिर लागें । खाना पनि म पसलमै खान्थें, पसलमा काम गर्ने केटोको हातमा स्वस्तिकाले नियमित रूपमा पठाउने गरेकाले खाना खानै भनेर म दिउँसो घरमा आइरहन्न । ‘ए संयम, फुपूको सदस्य बन्ने कुरा टुंगो लाग्ने त आज हैन र ?’ कलेजपछि सिधै पसलमा आइपुगेको संयमलाई मैले सोधे ।


‘खै बाबा, फुपूले केइ भन्नु भा’छैन ।’
हामी बाउछोरा घर पुग्दा दिदी खाना खाएर सुतिसक्नुभएको रहेछ । हनहनी ज्वरो आएकाले स्वस्तिकाले जँचाएर औषधि पनि खुवाइसकिछन् । भोलि बिहान पो दिदीको सन्चो–बिसन्चो सोध्न उनको कोठामा पसेको त दिदी चिया पिउँदै हुनुहुँदो रहेछ ।
‘बर्बाद भइहाल्यो नि संगम । हाम्रो पूरै परिवारको लगानी र योगदानको पार्टीले रौँ बराबर पनि कदर गरेन,’ दिदीले दिक्क मान्दै भन्नुभयो ।
‘किन दिदी, के भयो र ?’
‘प्रज्ञामा प्राज्ञहरूको नियुक्ति भयो तर तीनवटै प्रतिष्ठानमा मेरो कतै नाम छैन ।’
‘यिनले यही गर्छन्, भो आशा
नगर्नुस्, भागदौड नगर्नुस् भन्दा, तपाईं मान्नुहुन्न, दिदी ।’
‘कुरा सुन्न संगम, मभन्दा योग्यहरू आएको वा ल्याएको भए त ठिकै थियो तर मजस्तो जिन्दगीभरि कलम चलाएको, पार्टीमा अथक योगदान गरेको मान्छेलाई लत्याएर प्राज्ञ कस्तालाई बनाएका छन् भन्दा
आफ्नो फरियाका साइनो पर्नेलाई, पार्टीको हन्डी खानेलाई र जिन्दगीभरि बोर्डिङ स्कुल चलाएर बस्नेहरू पो प्राज्ञ बनेर आएका छन्, गाइड लेख्नेहरू आएका छन् ।

अझ त्योभन्दा पनि विडम्बना त जिन्दगीमा के–के लेखेको छ भनेर अत्तोपत्तो नभाको मान्छेसमेत प्राज्ञ बनाएर ल्याइएछ, कोइ तीन–तीन पटक प्राज्ञ भएर दोहोरिएका हैनन् तेहरिएका छन् । भाइ, म प्राज्ञ नभएकोमा चिन्ता वा दुःख मनाउ छैन तर यिनले मेरो परिवारको योगदानसमेत बिर्सिएछन्, यसमा साह्रै दुःख लागेको छ ।’
दिदीलाई सम्झाएर म र स्वस्तिका आ–आफ्नो कामतिर लाग्यौं । दुई–चार दिन दिदी कतै पनि जानुभएन, पार्टीले थुप्रै साहित्यकार–कलाकारहरूलाई सम्मान गर्ने क्रममा प्रतिमा दिदीलाई पनि सम्मान गर्ने भयो, त्यही बेहोराको चिठ्ठी पनि आयो । तर, दिदी जानुभएन । उहाँ घरैमा बसिरहनुभयो । दिदीलाई ननिको लाग्ला भनेर हामी कसैले पनि किन र कसो भनेर सोधेनौं बरु एक दिन दिदीले एउटा खाम दिएर संयमलाई कतै पठाउनुभयो । हामीले नसोधी दिदीले नै भन्नुभयो, ‘विचार, युद्ध र आन्दोलनसँगै देखेका परिवर्तन र मुक्तिका सबै सपनाहरूबाट म आज मुक्त भएँ, ती सबै कुराहरूसँग मेरो मोहभंग भयो । हेर भाइ बुहारी हो, त्यसैले मैले पार्टीको साधारण सदस्यसमेत नरहने गरी आज राजीनामा पठाएँ । अब अमूक पार्टीको म भोटर मात्रै रहन्छु । मैले मरेर लानुपर्ने केही छैन, मेरो श्रीमान्, छोरो र मैले अँगालेको विचार त म मरेपछि पनि मसँगै जान्छ । ल अब तिमीहरू पनि जाओ र मलाई एक्लै रुन देऊ, तिमीहरूको भिनाजु र भान्जा अर्थात् मेरो लोग्ने र मेरो एक्लो छोरो मारिँदा पनि मैले विचार र पार्टी भनेर रोकेको आँसुलाई आज म बगाइदिन्छु । तिमीहरू जाओ, मलाई निर्बिघ्न रुन देओ ।

प्रकाशित : फाल्गुन ११, २०७५ ११:५९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्