घाम उदाउँदो छ 

बहस
सम्झना वाग्ले भट्टराई

काठमाडौँ — एकथरीहरू मी–टुलाई बसीबियाँलो र रिस साध्ने माध्यम मात्र भन्छन् । कतै त्यसो पनि भयो होला । धमिलोमा माछा मार्ने प्रवृत्ति कहाँ छैन र ? तर पनि पीडितहरू बोल्न थाल्नु भनेको सुखद संकेत हो । 

चन्द्रिका ओलीको कथा
चन्द्रिका ओली (नाम परिवर्तन) केही अघिसम्म हालको प्रदेश सातमा कार्यक्षेत्र भएको एउटा गैरसरकारी संस्थामा काम गर्थिन् । १६ वर्षमा मागी विवाह भएको चन्द्रिकाको विवाहको चार–पाँच महिनापछिबाट नै श्रीमान्सँगको सम्बन्ध राम्रो छैन । एक छोरा ७ वर्षजतिको । घरमा सासूले पनि रुचाउन्नन् । श्रीमान्ले औपचारिक अर्को बिहे नगरे पनि अर्कै केटीसँग सम्बन्ध छ । बेलाबखतमा घरमा पनि ल्याउने गर्छन् । उनी न विरोध गर्छिन् न समर्थन नै गर्न सक्छिन् । घरका कोही पनि उनको समर्थनमा नभएपछि विरोधको पनि खासै अर्थ देख्दिनन् । तर, देखावटी सम्बन्ध भने राम्रो नै छ । गाउँलेले सम्बन्ध त्यति धेरै बिग्रिएको खासै थाहा पाएका छैनन् । उनको बारे मलाई थाहा भएको यत्ति मात्र थियो ।
पत्रपत्रिकामा तथा सामाजिक सञ्जालमा बलात्कार तथा मि–टुबारे प्रशस्त विषयहरू आउन थालेपछि उनले कुरा गर्न चाहिन् । लामो कुरा भयो— एकै छानामुनि बसे पनि श्रीमान्सँग बोलचाल नै बन्द भएको पनि तीन वर्ष भयो । बोलचाल नै नभए पनि उनीहरूबीच शारीरिक सम्बन्ध भने हुन्छ रे । उनले भनिन्, ‘विवाहका सुरुआती रातहरू साह्रै उच्चाट लाग्दा हुन्थे । बलात्कार के हो त बुझेकी थिइनँ । तर, ती रातहरू साँच्चै पीडादायी हुन्थे । बिस्तारै बानी पर्दै गएको थियो । अलिअलि यौन सम्बन्धको आनन्द बुझ्न थालेकी थिएँ तर श्रीमान्सँगको सम्बन्ध बिग्रन थाल्यो । त्यसपछि, बलात्कार नै त नभनौँ, धेरै वर्ष अनिच्छित यौन सम्बन्धले हैरान भएँ ।’

मानिसहरू त यौन सम्बन्धलाई मायाको उच्चतम सम्बन्ध भन्छन् । मैले त विवाह भएपछिको बीचको २/३ महिनालाई छोडेर हरेक यौन सम्बन्धलाई यातना सम्झेर सहेकीे छु । पछिल्लो तीन वर्षयता त हरेक हप्ता ३/४ पल्ट बलात्कृत भइरहेकी छु । त्यसो त वैवाहिक बलात्कार र यसको कानुनी उपचारको बारेमा पढेकी पनि छु । कामको सिलसिलामा फिल्डमा जाँदा अरूलाई सम्झाउँछु पनि । तर भन्छन् नि, पण्डित्याइँ अरूलाई सुनाउन मात्र काम लाग्छ रे न कि आफूलाई परिआउँदा । माइतीतिर भन्यो भने, ‘घर खान सकिन’ भनेर उल्टै पीर मान्नुहुन्छ, यतातिर आफ्नो मर्का बुझिदिने कोही छैन । कसलाई भन्ने ? माइतीको इज्जत, घरको इज्जत भन्दाभन्दै जिन्दगी जान्छजस्तो लाग्छ । समाजको डर नै गहिरो भएपछि कानुनी अधिकारले मात्र केही नहुने रहेछ । जबसम्म समाजले महिलालाई हेर्ने र बुझ्ने दृष्टिकोण बदलिँदैन नि तबसम्म कानुनी उपचारलेपनि समस्याको समाधान दिनुको साटो झनै समस्या थपिदिन्छ,’उनको कुरा ।

सम्बन्ध बिग्रिएको बाहिर थाहा नहुँदा त ठीकै थियो तर जब हामी श्रीमान्–श्रीमतीको सम्बन्ध राम्रो नरहेको थाहा पाएपछि मेरो अफिसमा काम गर्ने एक जना श्रीमान्कै साथीले हैरान पारे । रात–विरात, बाटो कुबाटो, जतिखेर पनि यौनआग्रहले हैरान पारे । मेरो म्यासेन्जर तथा भाइवर अकाउन्टमा उनका अश्लील म्यासेज तथा तस्बिर र यौनआग्रहहरू बग्रेल्ती आउन थाले । प्रेमबाट सुरु भएको सम्बन्ध भएको भए पो मेरो मनले पनि स्विकाथ्र्यो होला । आखिर म पनि प्रेमपूर्ण स्पर्श र समागमको अपेक्षा त गर्थें । तर, ऊ जहिल्यै पनि गौँडा कुरेर बस्ने । प्रस्ताव नस्विकार्ने हो भने सबैतिर हल्ला फैलाउँछु भन्दै डर देखाउने । फिल्डमा गइरहनुपर्ने काम, झनै तनाव हुन थाल्यो । आफ्नो मात्र होइन छोराको जीवनको पनि दायित्व थियो । त्यसैले हाकिमलाई रिपोर्ट गरेँ । तर, यो झन् अभिशाप बन्न गयो । त्यसपछि हाकिमको व्यवहार पूराका पूरा बदलियो । व्यङ्ग्य, छेडखानी, दोहोरो अर्थ लाग्ने कुराहरू गर्नेमा उनी पनि थपिए ।

अब अफिस उकुसमुकुस लाग्न थाल्यो र काम छाडिदिएँ । महिला सशक्तीकरण क्षेत्रमा काम गर्ने गैससमा काम गर्ने व्यक्ति महिला हिंसाकै सिकार भएर जागिर छोडेँ मैले । त्यसो त मेरो बुबा स्थानीय तहमा जनप्रतिनिधि हुनुहुन्छ । वैवाहिक जीवनको संकटको वास्तविक गहिराइ नसुनाए पनि केही कुरा बुबासँग सेयर गरेकी छु । छोरी उसको लोग्नेबाट पीडित छ भन्नेमा जानकार हुँदाहुँदै पनि ज्वाइँको अगाडि उहाँको शिर झुक्छ, वाक्य निस्कँदैन । र, मसँग भन्नुहुन्छ, जे भए पनि ‘पाउ पुजेर दिएका ज्वाइँ हुन् ।’ कसैसँग नभनेस् है छोरी, बिस्तारै सबै ठीक हुन्छ, म मिलाएर सम्झाउँछु । मेरो राजनीति अलि उँभो त लागोस् सबै ठीक भइहाल्छ । म बुझ्छु— उहाँको मप्रतिको मायामा कुनै खोट छैन । तर, छोरीको बाउ हुनुको अनावश्यक हीनता बोकेर हिंड्ने उहाँ यो समाजको एक लाचार पात्र हो ।— चन्द्रिकाको निष्कर्ष ।

मनीषा तामाङको कथा
नुवाकोट सामरीकी मनीषा तामाङ (नाम परिवर्तन) बिहे गर्दा चौध वर्षकी थिइन् । काठमाडौँमा गएर फिल्म हेर्न पाउने लोभमा काठमाडौँतिरै ट्याक्सी चलाउँछु भन्ने एक अल्लारेसित भागेर हिँडेकी । काठमाडौँ आएको केही दिनसम्म फिल्म हेर्ने, मोमो, समोसा खाँदै होटलमा रात बिताउँदासम्म रमाइलो नै थियो । तर केही दिनपछि नै बालाजु बाइपास क्षेत्रको ८ बाई ८ को चिसो कोठामा खुम्चिनुपरेपछि गाउँका दिनहरू सम्झिन थालिन् । ट्याक्सी ड्राइभर लोग्नेको कोठामा आउने समयको ठेगान हुन्थेन् । कहिले त एक दुई दिनसम्म पनि नआउने । फिल्मको, अनि मोमो, समोसाको तृष्णा त हुन्थ्यो नि, तर उनीसँग पैसा नहुने । के गर्ने ? केही महिना यसरी नै बिते ।

लोग्नेको त अर्की श्रीमती र पाँच वर्षकी छोरी पनि रहिछे भन्ने थाहा पाउँदासम्म उनको पेटमा पनि बच्चा आइसकेको थियो । खुब रोइन्, लोग्नेसँग झगडा गरिन् । पेटमा बच्चा भएको बेलामा पनि उसले नराम्ररी पिट्यो, धन्न बच्चालाई केही भएन । पछि ‘एबोर्सन’ गराउनेबारे लोग्नेसँग कुरा पनि भयो । तर, पैसाको जोहो गरेर क्लिनिकमा जाँदासम्म ढिलो भइसकेको थियो । अर्को विकल्प थिएन । त्यसैले पनि जन्मिनेवाला बच्चालाई सम्झेर चित्त बुझाउन थालिन् । त्यति सानै उमेरमा पनि पेटको नानीलाई सम्झिँदा खुब आनन्द लाग्थ्यो रे ।

त्यही सानो कोठामा नै छोरा जन्मियो । सुत्केरीको एक महिनासम्म लोग्नेले पनि खुब स्याहार गर्‍यो । एक महिनाको लगत्तै माइती जाऊ भनेर गाडी चढाइदियो । मेरो त टीका पनि फुकाएको थिएन । घर छोडेको झन्डै एक वर्षपछि म छोरो बोकेर गाउँ फर्किएकी थिएँ । म पुग्नुभन्दा अगाडि नै मेरो सबै कथा गाउँ पुगिसकेको रहेछ । जोरीपारी कसको हुँदैन र । आमाबुबालाई पनि खुब गाह्रो भयो । सबै सहेर छोरासँग भुलिरहेँ । लोग्नेले केही भनेको त थिएन तर गाउँलेहरू ‘बूढाले छोडेका’े भन्थे । मैले पनि मनमनमा ऊसँग बस्दिनँ भनेर निर्णय गरिसकेकी थिएँ । उसले पनि त्यसपछि सम्पर्क गरेन ।

मेरो वैवाहिक जीवन सफल भएन । एकल जीवन कठिन थियो । एकातर्फ गाउँमा मेरोबारे नराम्रो कुरा काट्थे भने विविध खाले प्रस्तावहरू पनि आउँथे । बिहेको प्रस्ताव त ठीकै हो तर मान्छेहरू यस्तो व्यवहार गर्थे कि मानौँ म देहव्यापारी हुँ । जीवन धेरै बाँकी थियो । आफ्नो मात्र होइन छोराको पनि जिम्मेवारी थियो । अठार वर्ष पुग्दा त एक परिपक्क आमा बनिसकेकी थिएँ । त्यसैले छोरा तीन वर्षको भएपछि आमा–बुबाको जिम्मामा छोडेर कुबेत गएँ । कुबेत जाँदा पासपोर्ट बनाउनसमेत गरेर सत्तरी हजार रुपैयाँ लागेको थियो । बाबाले ऋणधन गरेर त्यसको व्यवस्था गरिदिनुभएको थियो । भाग्यले कुबेतमा काम राम्रै पर्‍यो । बाह्र वर्ष कुबेतमा काम गर्दा ठीकै पैसा जम्मा गर्न सकेँ । यो गाउँमा पक्की घर पनि बनाएँ । अहिले समाजले पनि राम्रो भन्छ । छोरा काठमाडौँमा आफन्तकोमा बसेर पढ्छ । यो वर्ष छोराको एसईईको परीक्षा छ । त्यसैले उता नगई बसेकी छु । जे गरेकी छु उसकै लागि हो । कति पैसा भनेर जाने ? त्यसैले परीक्षासम्म आफूसँगै राखेर पढाउँछु । छोरालाई क्याम्पस भर्ना गरेपछि मात्र फेरि विदेश जानुपर्ला ।
अब त छोरा पनि हुर्कियो । क्याम्पस पढ्न थालेपछि त आफ्नो जीवनबारे पनि बुझ्ला । काम गरेर खान सकिहाल्छ । म जाबो पाँच कक्षासम्म पढेकीले त यतिसम्म गरेँ भने उसले त कसो नगर्ला । त्यसपछि भने आफूले पनि बिहे गर्नुपर्ला भन्ने सोचेकी छु ।— उनी थोरै लजाइन् ।

छोराको बाबाको याद आउँदैन ? त्यसपछि ऊसँग भेटै भएन त ?— मैले सोधेँ ।
एक वर्षअघि फेसबुकमा फ्रेन्ड रिक्वेस्ट पठाएको थियो । एसेप्ट गरेँ । उसले म्यासेज पठाए पनि म केही लेख्थिनँ । तर, चासो भने लाग्थ्यो । बेलामौकामा उसको फेसबुक वाल चेक गर्थेँ । त्यही तीन चार महिनाअगाडि अकस्मात भेट भयो, आफन्तको बिहेको पार्टीमा । त्यही पार्टीमा भेट भएको बेला एकपटक भेटाँै न भनेको थियो । र, पछि भेट्यौँ पनि ।

मलाई पहिल्यैदेखि नाचगानमा रुचि थियो । पैसा हालेर भने पनि दुईवटा म्युजिक भिडियोमा खेलेकी थिएँ । अहिले ‘टिकटक’ आएपछि त झनै सजिलो भयो । जीवनमा भोगेर पनि होला अलि ‘ट्रयाजिक’ गीतहरूको भिडियो बनाएर अपलोड गरिराख्थेँ । उसले हेर्दो रहेछ । त्यो भेटमा उसले माफी माग्यो । नजानेर यस्तो भयो भन्यो । छोरा पढाउन सकेको सहयोग गर्छु पनि भनेको थियो । माफी माग्यो मलाई पुग्यो । छोराका लागि चाहिने मैले गरिसकेकी छु । अब बाँकी छोराले नै गर्छ ।
संसार देखेर पछुतो लाग्यो होला नि उसलाई पनि ।

अब आफ्नै कुरा
महेन्द्ररत्न क्याम्पस ताहाचालको कुरा हो । म बीएड पढ्थेँ । केही विषयमा थ्यौरीको परीक्षासँगै बीस नम्बरको प्राक्टिकल हुन्थ्यो । प्राक्टिकल माक्र्स विषय शिक्षकको तजबिजीको कुरा थियो । त्यसैले एक दिन मेरो कति नम्बर आयो भनेर एक जना सरलाई सोधेँ ।
‘माक्र्स जान्न मन भए मेरो कोठमा आइजो’— सर ।
यहीँ भने भइहाल्छ नि सर— म ।
‘मेरो कोठामा आइस् भने अरू पनि हुुन्छ, माक्र्स पनि थप्दिउँला ।’ मुखुन्डो नउतारिएको निर्मलाको बलात्कारी जस्तो पो देखिए सर । म नि:शब्द भएँ ।

कुराकानीमा ब्रेक लाग्यो । प्राक्टिकलको माक्र्स जान्ने चाहनामा ब्रेक लाग्यो । र, ती गुरुप्रतिको सम्मानमा पनि ब्रेक लाग्यो ।

उपसंहार
चन्द्रिकाले त्यसपछि गैससको काम छाडिन् । अहिले आफन्तले खोलेका एक निजी विद्यालयमा पढाउँछिन् । उनीसँग केही दिनअघि कुरा भयो । झन्डै पन्ध्र दिनअघि उनले काम गरेको गैससबाट उनलाई फोन आयो रे । गैससका हाकिमले प्रत्यक्ष माफी नमागे पनि फेरि काम सुरु गर्न आग्रह गरे रे । छोराको पढाइ खर्चदेखि दैनन्दिन खर्चसम्ममा चासो व्यक्त गरे रे ।

त्यस्तै अफिसमै काम गर्ने तिनै आफन्तको व्यवहार पनि बदलिएको पाइन् रे । भाउजूले पनि यही अफिसमा नै काम सुरु गर्नुस्, अबपहिले जस्तो हुँदैन भन्दै थिए रे । ‘अब पीडित महिलाहरू पनि बोल्न थालेकाले कतै यिनीहरू पनि बोलिदिए भने हामीलाई त गाह्रो हुन्छ भन्ने महसुुस गरेर नै उनीहरू हच्किएका हुन् ।’— चन्द्रिकाको भनाइ छ । उनको लोग्नेमा पनि परिवर्तन आउँछ भन्नेमा उनी आशावादी छन् । त्यस्तै मनीषाले ‘संसार देखेर पछुतो लाग्यो होला नि उसलाई पनि’ भन्नुले पनि परिवर्तनको उज्यालो इंगित गर्छ ।

पुस महिनाको एक दिन, काठमाडौँमा कुनै पुस्तक विमोचन कार्यक्रममा अचानक भेट भए, महेन्द्ररत्न कलेजका तिनै सर । छलिन खोज्दाखोज्दै बोलाए । असजिलो मान्दै नमस्ते गरेँ । मेरा लेखहरू पढ्ने गरेको र खुब मन पर्ने कुरा सुनाए । हामीलाई नै पात्र बनाएर लेखचैँ नलेख है सम्झना, भन्दै जानअन्जानमा कुनै गल्ती भयो कि भनेर सरले सजिलै गल्ती स्वीकार गरे । त्रिभुवन विश्वविद्यालयका प्राध्यापकबाट पीडित छात्राले ‘हामी पनि’ लेखेको केही दिनपछिको कुरा थियो यो ।

त्यसो त एकथरीहरू मि–टुलाई बसीबियाँलो र रिस साध्ने माध्यम मात्र भन्छन् । कतै त्यसो पनि भयो होला । धमिलोमा माछा मार्ने प्रवृत्ति कहाँ छैन र ? तर पनि पीडितहरू बोल्न थाल्नु भनेको सुखद संकेत हो । गोपालप्रसाद रिमालले भने झैं— लाटासुधा बोल्न थाल्छन् चल्न ओठ दु:खको... ।
यसले बिस्तारै न्यानो घाम उदाउँदै गरेको संकेत गर्छ । पक्कै पनि त्यो घाम कुनै एक लिंगको लागि मात्र भने अवश्य होइन ।

प्रकाशित : माघ ५, २०७५ ११:५९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सपना मात्रले समृद्धि आउँदैन

समृद्धिको रोडम्यापमा पानीजहाज, रेल तथा भ्युटावरको चर्चा बढी छ । यी पूर्वाधारलाई गरिब जनताको जीवनस्तरमा सुधारसँग कसरी जोड्ने ?
सम्झना वाग्ले भट्टराई

काठमाडौँ — नेपालमा समृद्धिको चर्चा फरक–फरक कालखण्डमा हुँदै आएको छ । विकास तथा समृद्धि हरेक शासकको घोषित साझा एजेन्डा हो । पृथ्वीनारायण शाहको नेतृत्वमा सुरु भएको एकीकरण अभियान समृद्ध र शक्तिशाली देशका लागि थियो भन्ने इतिहासका पुस्तकहरूमा पढ्न पाइन्छ ।

उनका दिव्य–उपदेशमा सुशासन, समृद्धि आदिबारे प्रशस्त उल्लेख छ । उनी पछिका केही शासकले एकीकरण अभियानलाई अगाडि बढाए पनि राजनीतिक खिचातानी, षडयन्त्र, भोगविलास आदिमा मात्र लिप्त भए । देश विकास र जनताका विषय प्राथमिकतामा परेनन् । राजनीतिक षड्यन्त्रको उत्कर्षका रूपमा जन्मिएको राणाशासनले पनि विकास र समृद्धितर्फ पहल गरेको खासै पढ्न पाइँदैन । त्यसो त प्रकाशित इतिहासको सत्यतामाथि प्रश्न उठाउने ठाउँ प्रशस्त छ ।

२००७ सालको राजनीतिक परिवर्तनको बलियो सारथी नेपाली कांग्रेस भए पनि राजा शक्ति सम्पन्न बने । राणाहरूबाट सत्ताको वागडोर आफ्नो हातमा आएपछि २००७ फागुन ७ को त्रिभुवनको शाही घोषणामा ‘हाम्रो आशा छ कि नयाँ व्यवस्थामा सरकार र दुनियाँले मिलिजुली नेपालको उन्नति र समृद्धिमा प्रयत्न गर्नेछन्’ भनिएको थियो ।

योजनाबद्ध विकासको पहिलो प्रयासका रूपमा आएको प्रथम पञ्चवर्षीय योजना (२०१३) ले योजनाको मुख्य उद्देश्यहरूमा क) देशमा उत्पादनको वृद्धि तथा बेकारलाई कामको प्रबन्ध गर्ने, ख) भेदभाव विना जनताको रहन–सहनको दर्जा बढ्दो मात्रामा उठाउने मौका प्रदान गर्ने, ग) यस योजनालाई पूरा सफल गराउन सरल र छोटकरी नियमहरूका साथ सरकारी संंस्थाहरू खडा गर्ने र घ) योजनाका निम्ति आर्थिक आधार खडा गर्ने भनी उल्लेख गरिएको थियो । यो उद्देश्यहरूको गन्तब्य नेपालको समृद्धि तथा विकासका लागि भएको उल्लेख छ ।

२०१५ सालको आमनिर्वाचनपछि बनेको व्यवस्था र सरकार अन्त्य नगरिएको भए परिदृश्य फरक हुनसक्थ्यो कि भनेर तर्कमात्र गर्न सकिन्छ । नेपाली कांग्रेसका संस्थापक नेता बीपी कोइरालाले पनि समृद्ध नेपालबारे प्रशस्त कुरा गरेका थिए । देशका लागि योजना बनाउँदा भित्तामा हलो जोतिरहेको किसानको तस्बिर राख्नुपर्ने उनको भनाइ गैरकांग्रेसीले पनि पटक–पटक उद्धृत गर्ने गर्छन् ।

पञ्चायती व्यवस्थाले पनि आर्थिक विकास, आर्थिक स्थिरता, रोजगारी वृद्धि र न्यायोचित सामाजिक व्यवस्थालाई केन्द्रमा राखेको उल्लेख गरेको थियो (दोस्रो त्रिवर्षीय योजना २०१९–२२) । तत्कालीन राजा महेन्द्रका त्यतिखेरका कदम, भौतिक विकासमा भएका उपलब्धिलाई समृद्धितर्फको पहल थियो भन्न सकिन्छ । तत्कालीन राजा वीरेन्द्रका विविध समयका भाषण तथा ‘एसियाली मापदण्ड’मा पुर्‍याउने लक्ष्य पनि समृद्धितर्फको सोच थियो । तर व्यवहारमा पुष्टि हुन सकेन ।

२०४६ सालको प्रजातन्त्र पुन:स्थापना समृद्धि यात्राको प्रस्थानविन्दु हुनसक्थ्यो । बहुसंख्यक जनता त्यस परिवर्तनले जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने अपेक्षा राख्थे । तर नेपालको समृद्धिमा नयाँ शासकहरू पनि ऐँजेरु सावित भए । हचुवामा गरिएका सार्वजनिक संस्थानको निजीकरण, त्यहाँ भित्रको राजनीतीकरण र हरेक क्षेत्रमा बढेको भ्रष्टाचार ऐँजेरु प्रवृत्तिका उदाहरण हुन् । गणतन्त्र स्थापना भइसक्दा पनि शासकीय प्रवृत्ति बदलिएको छैन ।

प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको सबैभन्दा सकारात्मक पक्षका रूपमा ‘उनले निराश नेपालीलाई सपना देख्न सिकाएको’ लाई लिने गरिन्छ । उनका भाषणमा महत्त्वाकांक्षी योजना प्रशस्त सुन्न पाइन्छ । हालैको एक प्रसंगमा प्रधानमन्त्रीले ‘अब देशमा गरिब रहने छैनन्’ भने । तर गरिबी निवारण हुने आधारहरू हामीसँग के छन् ?

कुल जनसंख्याको बीस प्रतिशत हाराहारी जनता गरिब छन् भन्ने राष्ट्रिय तथ्यांकले देखाएको छ । तत्काल रोजगारी सिर्जना हुने र आय आर्जन बढ्ने कुनै पनि कार्यक्रम लागु भएको छैन । कुल जनसंख्याको झन्डै दुई तिहाइ कृषिमा संलग्न भनिए पनि देशको कुल आयातमा कृषिजन्य तथा खाद्यवस्तुको हिस्सा बढ्दै गएको छ ।कुल गार्हस्थ उत्पादनको झन्डै एक चौथाइ विप्रेषणले थेगेको छ ।

विप्रेषणले आम मानिसको जीवनस्तरमा सुधार ल्याए पनि वैदेशिक रोजगार आफैमा दिगो स्रोत होइन । वैदेशिक व्यापारमा आयात–निर्यातको झन्डै १८ गुणा पुगेको छ । कुल निर्यातले आयातको पाँच प्रतिशत हाराहारी मात्र धान्न सक्छ । विप्रेषण आयको अधिकांश हिस्सा उपभोगमा खर्च भएको अध्ययनहरूले देखाएका छन् ।

उपभोग्य सामानको आयातसँगै विप्रेषण आयको अधिकांश रकम बाहिरिएको छ । सरकारी कार्यसम्पादनको गति बुझ्न भूकम्पपछिको पुनर्निर्माण गतिलो उदाहरण बनेको छ । यस्तो पृष्ठभूमिमा सरकारको महत्त्वाकांक्षी सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम कतिको दिगो होला भन्नेमा अर्थविदहरूले संशय व्यक्त गरेका छन् ।

अंग्रेजी नयाँ वर्षको अवसरमा प्रधानमन्त्रीले ‘एक वर्षमा समृद्ध नेपालको विन्दु भेटिन्छ’ भने । तर त्यसका लागि सरकारले बनाएका ठोस योजना तथा परियोजना के–के छन्, ती परियोजना कार्यान्वयन गर्न स्रोतको व्यवस्थापन कसरी हुन्छ जस्ता महत्त्वपूर्ण प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छन् । मिडियामा आए अनुसार सरकारको समृद्धिको रोडम्यापमा पानीजहाज, रेल तथा भ्युटावरहरूको चर्चा बढी छ ।

यी योजनाहरू प्राथमिकतामा किन परे ? मुलुकको आर्थिक समस्या समाधान तथा सुधारमा यी परियोजनाले कस्तो योगदान पुर्‍याउँछन् ? गरिबीको रेखामुनि रहेका जनता यी पूर्वाधारबाट कसरी लाभान्वित हुन सक्छन् ? गरिब जनताको जीवनस्तरमा सुधार र यी पूर्वाधार बीचको सहसम्बन्ध कसरी स्थापित गर्ने ? मुख्यत: व्यापारको पूर्वाधार रेल, पानीजहाज आदिलाई निर्यातका माध्यम बनाउन कस्ता योजना आएका छन् ? आन्तरिक उत्पादन वृद्धिका लागि सरकारी तवरबाट भएका प्रयास सफल भएका एकाध उदाहरण प्रस्तुत गर्न पनि कठिन छ भने यी पूर्वाधारहरू कसरी समृद्धिको वाहक बन्न सक्छन् ?

समृद्धिका लागि सीमित स्रोतसाधनलाई बुद्धिमत्तापूर्वक परिचालन गरिनुपर्छ । उत्कृष्ट योजना छनोट गरिनुपर्छ । यो अर्थशास्त्र तथा व्यवस्थापनको सामान्य सिद्धान्त हो । योजना छान्ने सन्दर्भमा पनि सुरुमा समस्या पहिचान गरिन्छ । त्यसपछि समस्या समाधान गर्न योजना बन्छ । उद्देश्य तोकेर स्रोतसाधन र समयसीमा निर्धारण गरेर योजनालाई अन्तिम रूप दिइन्छ ।

योजना कार्यान्वयनका लागि पनि आधारभूत सिद्धान्तहरू हुन्छन् । तर अहिले विस्तृत योजना बन्नु अगावै विज्ञापन बढी भएको देखिन्छ । त्यसैले देशको समृद्धि पोलहरूमा सीमित भयो भनियो । प्रधानमन्त्रीका देश बनाउने रोडम्यापहरू पनि परिहासका विषय बने । कार्यकारी प्रमुखका सार्वजनिक वक्तव्यहरू परिहासको विषय बन्दा सरकारप्रति जनविश्वास घट्छ । जनतामा निराशा बढ्छ ।

अन्त्यमा, सपना मात्रले समृद्धि हुँदैन । समस्या रहेका क्षेत्र पहिचान गरी समाधानको ठोस योजना बन्नुपर्छ । योजना बन्दैमा वा सुरु हुँदैमा उपलब्धि सुनिश्चित हुँदैन । तेह्रवटा आवधिक योजना कार्यान्वयन भइसकेर बनेको चौधौं योजनाले पनि झन्डै पहिलो योजनाले राखेजस्तै उद्देश्य (उत्पादनशील रोजगार उन्मुख र न्यायपूर्ण वितरण सहितको उच्च आर्थिक वृद्धिद्वारा द्रुत गरिबी न्युनीकरण गर्दै आर्थिक, सामाजिक रूपान्तरण गर्नु) राखेको छ ।

यसबाट निष्कर्ष निस्कन्छ कि हाम्रा योजना वस्तुपरक छैनन् कि योजना कार्यान्वयन सही ढंगबाट हुनसकेको छैन । विकासका आयातित मोडलहरू हाम्रो सन्दर्भमा उपयुक्त नभएका विचार पनि सुनिन्छन् । अहिलेको आवश्यकता गहन अध्ययनमा आधारित वस्तुनिष्ठ प्रयास हो । आखिर समृद्धि हामी सम्पूर्ण नेपालीको भित्री मनदेखिको चाहना हो ।

प्रकाशित : पुस २४, २०७५ ०७:३२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×