बहस : न प्राज्ञ न प्रज्ञा 

सिन्को उचालेको कामलाई पहाड उचालेको झैँ मान्ने हो भने त तपसिलका काम पनि ठूलै काम हुन् ।
जीवनाथ धमला

काठमाडौँ — प्रज्ञा प्रतिष्ठानका प्राज्ञ पदमा दलीय निकटता वा सम्पर्कको डोरी समातेर त्यहाँ आफू पुगेका कारण दिलोज्यान दिएर यसको उन्नतिका लागि गहकिला काम गर्न सक्ने आत्मविश्वासको कमी हुन सक्छ । किनभने आफूभन्दा योग्य, प्राज्ञिक उच्चता भएका साहित्यकार प्राय: बाहिरै हुन्छन् ।

नेपालका भाषा, साहित्य एवंवाङ्मय क्षेत्रका अनेक विधाहरूको संरक्षण, प्रवद्र्धन, अन्वेषण, अनुसन्धान आदि कार्य गर्ने जिम्मेवारी भएको नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान ६ दशक आयु पुरा भएको छ । पञ्चायतकालमा यसको संरक्षकत्व दरबारमा रहेको हुँदा नियुक्त प्राज्ञहरूको थाप्लामा दरबारप्रतिको भक्तिभाव, बफादारी रहनु स्वाभाविक थियो । तत्कालीन प्राज्ञहरूले पुर्‍याएका योगदान कतिपय स्तुत्य रहे पनि उनीहरूको नियुक्तिमा दरबारकै स्वीकृति एवं गर्ने कार्यमा उसैको प्रत्यक्ष/परोक्ष निर्देशन पनि रहन्थ्यो । देशको साहित्य, कला, संस्कृतिको उन्नयनमा साधनारत विभिन्न राजनीतिक विचारका पृष्ठभूमि भएका श्रष्टाहरू तत्कालीन नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान बाहिर रहनु स्वाभाविकै थियो ।

२०४६ सालको जनआन्दोलनलाई अघि बढाउन साहित्यकारले पनि संघर्ष गरे र, शासकीय कोपभाजनको सिकार पनि भए । अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताका लागि वाङ्मयसेवीले गरेको संघर्षको इतिहास भने नेपालको राजनीतिक संघर्षको इतिहासभन्दा छोटो छैन । लगत्तै जनप्रतिनिधिद्वारा छनोट भएका साहित्यिक व्यक्ति प्राज्ञमा नियुक्तहुन थाले ।

सतहमा परिवर्तन त भयो । तर, उही पुराना नियमित कामले निरन्तरता पाइरहे । बेलाबखत दुई–चार साहित्यिक गोष्ठी भए होलान् । केही नयाँ शीर्षकमा नयाँ पुस्तक प्रकाशित भए, यस्तै–उस्तै काम मात्रै भए । झिँगा मारेको कामलाई बाघ मारेको भनेर चर्चा चलाउने चलन त छदैछ ।

२०६२/६३ को दोस्रो राष्ट्रिय जनआन्दोलनमा पनि श्रष्टागण चुप बसेनन् । समय क्रममा प्रतिष्ठानमा पदाधिकारी नियुक्त भए । गणतान्त्रिक नेपालको नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले काम गर्न थाल्यो तर के गर्‍यो त ? फेरि पनि उस्तैउस्तै उत्तर पाइन्छ । कवि बैरागी काइँलाको नेतृत्वको प्रज्ञा प्रतिष्ठानले पनि उही पुराना कर्मलाई निरन्तरता दियो, यो स्वाभाविक थियो । कविताका किताबहरू अब आइन्दा नछाप्ने भनेर सुरुमै घोषणा गरियो । कैयौँ कविताका पुस्तकहरू अझै त्यही दराजमा थन्किएका होलान्, कतिले फिर्ता लगे । त्यहाँबाट प्रकाशन हुँदै आएका पत्रिकाहरूले निरन्तरता पाए । नेपाली भाषाबाहेक अरू केही भाषाका शब्दकोश वा यस्तै केही प्रकाशन भए होलान् । बहुभाषी कवि गोष्ठी, विचार गोष्ठी, उपत्यकाबाहिर दुई–चार ठाउँमा अन्य साहित्यिक विचारविमर्श, गोष्ठी आदि भए । कविता महोत्सव र नाटक महोत्सवहरू नियमित हुने नै भए— वर्षको १/१ पटक । पुरस्कार प्रदान गरिए, यस्तै नै कामहरू गरेका खबरहरू आए ।

गणतन्त्रोत्तरकालका कुलपति र अन्य कार्यकारी प्राज्ञका बीचमा असमझदारी रहे, भएको कुराचाहिँ त्यति सुनिएन । आन्तरिक रूपमा सानातिना विमति भने सार्वजनिक संस्थामा जहाँ पनि रहन्छ । ०४६ सालयताका कुलपतिहरूका कार्यकालमा त धेरै महत्त्वपूर्ण प्राज्ञिक कार्यहरूको आरम्भ हुनुपर्ने थियो नि त ? किन हुन सकेन ?

पञ्चायतकालमा नियुक्त प्राज्ञ जसरी दरबारप्रति बफादार रहन्थे, बहुदल आएपछि प्राज्ञ दलहरूप्रति नै बफादार रहन थाले । उनीहरूको नियुक्तिको सिफारिस सत्तासीन दलबाटै प्रत्यक्षत हुँदै आयो । प्राज्ञ नियुक्तिका लागि दलीय घेराभन्दा माथिको सोच राखिएन । प्राज्ञ बन्न सत्ताधारी दलका नेताहरूको ढोका चहार्न साहित्यकारको दौडधुप चल्न थाल्यो । सत्ताधारी दलले प्रज्ञा प्रतिष्ठान जस्तो राष्ट्रिय संस्थालाई दलको छायाबाट मुक्त राखी स्वतन्त्र व्यक्तिको कमिटीको निष्पक्ष सिफारिस आधारमा प्राज्ञ नियुक्त गर्ने परम्परा बसाल्नुपथ्र्यो । सत्तासीन राजनीतिक व्यक्तिहरूमा त्यस्तो उदार सोच पल्हाउनु सम्भव भएन ।

प्राज्ञहरू नियुक्त भएर काम गर्न थालिसकेपछि उनीहरूमा ‘आफूले गर्ने कामहरू भविष्यका लागि उदाहरण बनुन्’ भन्ने बलियो सोच देखिएन । सोच राखेका भए पनि त्यसअनुसार काम गर्न उत्तिकै उदारतापूर्वक विभिन्न अन्य बाहिरका साहित्यकारसँग छलफल गर्ने सोच कहिल्यै पलाएन । त्यस्तो उदारता देखाउन उनीहरूभित्रकै दलीय चिन्तनले अवरोध उत्पन्न गरायो ।

यस्तै नियुक्त भएर आएपछि वा प्रत्येक वर्ष प्रतिष्ठानका तर्फबाट यस वर्ष यस्ता कार्यहरू प्रतिष्ठानले गर्ने भन्ने निर्णय गरेपछि बजेट व्यवस्थापनका लागि मन्त्रालयमा पदाधिकारी पुग्छन् । उनीहरूले सामान्य तलब–भत्ता र नियमित हुँदै आएका कार्यहरूलाई चाहिने बजेट माग्ने नै भए । तर, मन्त्रालयले प्रतिष्ठानका थप योजनाका निम्ति चाहिने बजेट उपलब्ध गराउन नसक्ने भनेर पठाइदिन्छ । नियमित हुने काम र तलब–भत्ता आदिका लागि मन्त्रालयले दिएको बजेट त्यसैमा सिद्धिन्छ । सम्बद्ध मन्त्रालयको जिम्मेवारी लिने मन्त्री वा त्यहाँ पुगेका सचिवहरूमा प्रतिष्ठानप्रतिको दृष्टिकोण उदार र गम्भीर बन्न सकेको देखिँदैन ।

प्रतिष्ठानका प्राज्ञ पदमा दलीय निकटता वा सम्पर्कको डोरी समातेर त्यहाँ आफू पुगेका कारण दिलोज्यान दिएर यसको उन्नतिका लागि गहकिला काम गर्न सक्ने आत्मविश्वासको कमी हुन सक्छ । किनभने आफूभन्दा योग्य, प्राज्ञिक उच्चता भएका साहित्यकार प्राय: बाहिरै हुन्छन् । आखिर प्राज्ञ बन्ने लक्ष्य पूरा भएपछि काम भनेको भ्याए–भेटेसम्म गर्ने हो, प्रतिष्ठानको दूर–भविष्य हेर्ने ठेक्का मेरो मात्र होइन भन्ने संकुचितता प्राज्ञ–कार्यशैलीमा देखिने गरेको छ ।
***

प्रतिष्ठानको इतिहास ६० वर्ष लामो भइसकेको छ । गणतान्त्रिक आन्दोलनपछि पनि यसका प्राज्ञले दुई कार्यकाल व्यतीत गरिसकेका छन् । विगत वर्षमा यस्ले सम्पन्न गरेका कार्यको स्वतन्त्र मूल्यांकन गर्दा यसले सन्तोषजनक ढंगमा कार्य गर्न सकेको छैन । एउटा महत्त्वपूर्ण काम भनेको नयाँ पुस्तकालय भवनको निर्माण हुनु हो । भूकम्पमा क्षतिग्रस्त पुरानो भवनलाई सवलीकरण गर्ने अर्को काम उल्लेख गर्लान् । यी ठेक्कापट्टामा भएका संरचना निर्माणका कामलाई प्रतिष्ठानको महत्त्वपूर्ण कार्यसम्पादनको रूपमा लिन सकिँदैन । प्रतिष्ठानको उद्देश्यअनुसारका काम भए कि भएनन् भन्नेचाहिँ महत्त्वपूर्ण हो । यीबाहेक नियमित प्रकाशन हुने तर बजारको मुखसम्म देख्न नपाउने केही साहित्यिक पत्रिकाहरू, केही लेखकका नयाँ पुस्तकहरू, मातृभाषासम्बन्धी केही शब्दकोशहरू यसले छापेको होला । त्यो पनि ठूलो उपलब्धि भने होइन । अर्को, केही विदेशी साहित्यिक संस्थाहरूसँग सम्बन्ध सम्पर्क स्थापित भयो होला, केही गोष्ठीहरू भए हुन् । प्रतिष्ठानको उद्देश्यभित्रै पर्ने भनिएका यस्ता कार्यहरू पनि प्राय: नियमित कामहरू नै हुन् । साहित्यकार परिचय कोषको प्रकाशन भने महत्त्वपूर्ण नै मान्न सकिन्छ ।

नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले अरू धेरै महत्त्वपूर्ण कार्य गर्न सक्छ, त्यस्ता काम के गर्‍यो त भन्ने कुरा सरोकारवाला बाहिरी व्यक्तिलाई त्यति थाहा हुन सकेको छैन । सिन्को उचालेको कामलाई पहाड उचालेको झैँ मान्ने हो भने त उल्लिखित काम पनि ठूला काम हुन् । नत्र प्रतिष्ठानले आम सरोकारवाला जगत्समक्ष गर्वका साथ सुनाउने खालका काम भने ती होइनन् । यद्यपि तिनको महत्त्व नै छैन भन्नेचाहिँ होइन ।
***

उमेर, कृति, विधा, योगदान आदिका आधारमा निश्चित मापदण्ड बनाई नेपाली र नेपालका राष्ट्रिय भाषा साहित्य एवं वाङ्मयसेवीलाई परिचयपत्र उपलब्ध गराउन सक्छ । यस्तै माथि उल्लिखित आधारमा निश्चित उमेर पार गरेका साहित्यकारलाई वार्षिक रूपमा निश्चित रकम श्रष्टा सम्मानस्वरूप उपलब्ध गराउन सक्छ । त्यस्ता साहित्यकारको सूची बनाई वार्षिक रूपमा त्यसनिम्ति बजेटको तर्जुमा गर्न सक्छ । यसबाट प्रज्ञाका प्राज्ञ नभएका तर प्राज्ञिक हैसियत राख्ने श्रष्टा साधकले पनि प्रतिष्ठानबाट सम्मान प्राप्त भइरहेको महसुस गर्नेछन् ।

यस्तै, नेपाली र अन्य राष्ट्रिय भाषाका श्रष्टाहरूका रचनाहरू संकलन गरी राष्ट्रिय स्तरमा मानक हुने खालका कवितासंग्रह, कथासंग्रह, निबन्धसंग्रह, गीतसंग्रह, नियात्रासंग्रह, समालोचनासंग्रह प्रकाशन गर्न र यस्ता सिर्जनासंग्रहलाई विश्वविद्यालयका पाठ्यक्रममा समावेश गर्न पहल गर्न सक्छ । यसबाट कुनै पनि नेपाली श्रष्टाका सिर्जनाबाट उच्च शिक्षाका विद्यार्थीहरू लाभान्वित हुनेछन् । त्यस्ता संग्रहलाई हिन्दी, अंग्रेजी, उर्दू, बंगाली वा अन्य क्षेत्रीय वा अन्तर्राष्ट्रिय भाषामा पनि अनुवाद गरी विदेशी पाठकमाझ पुर्‍याउन पहल गर्न सक्छ । यस्तै अन्तर्राष्ट्रिय साहित्य–साहित्यकारबारे नेपालका श्रष्टाहरूलाई परिचित गराउँदै जान विदेशीभाषी उत्कृष्ट साहित्यिक कृतिहरूको नेपाली भाषामा अनुवाद गराउने पनि प्रतिष्ठानकै कार्य हो ।

यसैगरी, कम्तीमा वर्षको २५ वटा जति अनुसन्धानमूलक ग्रन्थहरूको लेखन र प्रकाशन गर्न सक्छ । चास्सचुस्स फुटकर रूपमा लेख्नलाई केही लेखकलाई पारिश्रमिक उपलब्ध गराउने चलन रहेको बुझिन्छ । सीमित लागतमा गरिएका टुक्रे कामले दीर्घकालीन महत्त्व नराख्न सक्छन् । नेपालका भाषा साहित्यको बहुआयामिक इतिहास छ । त्यसलाई अन्वेषण अनुसन्धान गरी राष्ट्रिय संरक्षकत्व प्रदान गर्नु प्रतिष्ठानको कर्तव्य हो । नेपाली भाषा साहित्य र अरू राष्ट्रिय भाषा साहित्य क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका र दिँदै आएका श्रष्टासाधकको क्रमबद्ध रूपमा वृत्तचित्र निर्माण गराई राष्ट्रिय प्रसारण माध्यमबाट प्रसारण गराउन र ती वृत्तचित्रलाई अंग्रेजी भाषामा पनि अनुवाद गरी विदेशी टीभी च्यानलबाट समेत प्रसारण गर्न पहल गरे कति राम्रो हुन्थ्यो । यस निम्ति प्रतिष्ठानले संयोजन गरी बाह्य प्राविधिक जनशक्तिको सहयोग लिन सक्छ, या त प्रतिष्ठानमै आवश्यक प्राविधिक उपकरणको व्यवस्था गरी, त्यहीबाट यस योजनालाई कार्यान्वयन गर्न सक्छ ।

यस्तै, यसको संस्थागत विस्तार प्रत्येक प्रदेशमा गर्न आरम्भ गर्न प्रादेशिकस्तरमा संस्थापन गरिने प्रज्ञा प्रतिष्ठानको नीति तर्जुमा एवं प्रादेशिक तवरमा प्राज्ञको छनोट गरी जिम्मेवारी दिन सक्छ । राष्ट्रिय भाषा साहित्यको विस्तार, प्रवद्र्धन र उन्नयनका निम्ति यसको थालनी गर्ने नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले नै हो । यसले गर्दा केन्द्रीय प्रतिष्ठानमा आबद्ध हुन नसकेका धेरै साहित्यकार प्रादेशिक प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा आबद्ध भई सेवा र सिर्जना गर्न प्रेरित हुनेछन् । लोकभाषा, साहित्य, गीत, संगीत एवं सांस्कृतिक क्षेत्रमा संरक्षण, अनुसन्धान आदि कार्यका लागि संगीत तथा नाट्य कला प्रतिष्ठानसँग प्रतिष्ठानले सहकार्य गर्न सक्छ ।

यसैगरी प्रतिष्ठानले कम्तीमा वर्षको एक पटक सार्कस्तरीय काव्य सम्मेलन, एक पटक आख्यान सम्मेलन गराई सार्कस्तरीय साहित्य र साहित्यकारका बीच सघन अन्तरक्रिया गराउन सक्छ । कम्तीमा वर्षको एक पटक नेपाली र विश्वका प्रमुख भाषाका साहित्यकारबीच अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन गराई कार्यपत्रका माध्यमबाट ती भाषा साहित्यको वर्तमान स्थितिबारे नेपाली स्रष्टालाई जानकारी दिलाउन सकिन्छ । नेपाली र नेपालका भाषा साहित्यबारे विश्व साहित्यलाई जानकारी दिलाउने कर्तव्य पनि प्रतिष्ठानकै हो । यसो गर्दा नेपाली साहित्य र साहित्यहरूका बारेमा विश्वले क्रमश: थाहा पाउँदै जानेछ र भविष्यमा कुनै दिन विश्व साहित्यकै आकर्षण मानिने नोबेल पुरस्कारका प्रति रहेको सुषुप्त आकांक्षाले मूर्तरूप पाउन सहज पनि हुनेछ ।

बेलाबखत नोबेल पुरस्कार कमिटीका पदाधिकारीलाई नेपालमा बोलाई नेपाली साहित्यको स्थिति र मूर्धन्य श्रष्टाहरूबारे परिचित गराउने एवं नोबल पुरस्कार (साहित्यतर्फ) विजेतालाई नेपाल भ्रमणका लागि पहल गर्न सक्छ । नेपालमा पनि नोबल पुरस्कार पाउनयोग्य यस्ता पुस्तकहरू छन् है भनेर अनुदित उत्कृष्ट पुस्तकबारे परिचित गराउँदा राष्ट्रकै इज्जत बढ्न सक्छ । यी कार्य गर्न प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा एक अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध शाखा/महाशाखाको स्थापना गर्न सकिन्छ ।

प्रतिष्ठानको परिसरमा एक सुन्दर नेपाली शैलीको बहुतले भवन बनाई मूर्धन्य नेपाली साहित्यकारका कृतिहरूको अनुसन्धान केन्द्र बनाउने ताकि कुनै विशिष्ट श्रष्टाका बारेमा स्वदेशी वा विदेशी अन्वेषकले विस्तृत अध्ययन/अन्वेषण गर्न सकून् । ती श्रष्टाहरूबारे छुट्टाछुट्टै अनुसन्धान, अध्ययन कक्षहरूको निर्माणगर्न सक्छ ।
***

नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान विगत पञ्चायती कालखण्डमा जे जसरी कार्यरत रहेको भएपनि ०४६ सालको परिवर्तनपछि यसको कार्यशैली र परिणाममा अपेक्षित नवीनता देखिनुपथ्र्यो । प्रज्ञा प्रतिष्ठानले सम्पन्न गर्ने कामहरू सडकमा उभिएर हेर्दा देखिने खालका पक्कै हुँदैनन् । प्रज्ञाले गर्ने काम भनेका प्राज्ञिक काम नै हुन् । प्राज्ञिक काम भनेका प्रशासनिक खालका फाइलमुखी काम पनि होइनन् । प्राज्ञिक कर्महरू भनेका साहित्य क्षेत्रको उन्नयनका काम नै हुन् । सामान्य प्राज्ञिक कार्यहरूमा संगोष्ठी, अन्तरक्रिया, प्रकाशन, अन्तरभाषिक कार्यक्रम, साहित्यिक छलफल, विधागत चिन्तन–मनन, अध्ययन आदि हुन् । यस्ता कामको महत्त्व आफ्नो ठाउँमा छँदै छ ।

यस्ता कतिपय कार्यहरू प्रज्ञा प्रतिष्ठानले सामान्यतया न्यूनाधिक गर्दै आएको पनि बुझिन्छ । तर, यी कामका साथै सघन दायित्वका कामहरूमा प्रतिष्ठान बढी केन्द्रित हुनु जरुरी छ । भौतिक भवन बनाउन एक्लै जोकोहीले पनि सक्छ तर वाङ्मय श्रीरूपी भवन बनाउन भने एक्लै वा केहीको बुद्धिबर्गतले मात्र सम्भव हुँदैन ।

नयाँ (पुरानै कुलपतिसहित) प्राज्ञहरूको नियुक्ति भइसकेको छ । आशा गराँै, अब नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान विगतमा झैं निदाएको हो कि जागेको हो जस्तो स्थितिमा रहने छैन !

प्रकाशित : पुस १४, २०७५ ०९:५५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

अन्तर्वार्ताको कहानी

प्रवन्ध
जीवनाथ धमला

काठमाडौँ — अन्तर्वार्ता भनेको सत्यवार्ता हुनुपर्छ, पारस्परिक सत्यसंवाद हुनुपर्छ । अन्तर्वार्तामा व्यक्तिको अन्तरध्वनि प्रकट हुनुपर्छ । यसमा व्यक्तिको आत्मा मुस्कुराएर रसाउनुपर्छ । अन्तर्वार्ता अनुभूतिपूर्ण हुनुपर्छ । अन्तर्वार्ता व्यक्तिको व्यक्तित्वको प्रतिविम्ब हो ।

अन्तर्वार्ता दिनु वा लिनु भनेको एउटा अनिवार्य जीवनपद्धति हो । मनुष्यजीवनको विकासक्रममा यो एक आधारभूत मानव संस्कार वा संस्कृति हो । अन्तर्वार्ता, मानव हुनुको एक आधारभूत अर्थ सम्प्रेषक र स्वाभाविक जीवन–वृत्ति पनि हो । मानवजीवनको वास्तविक आरम्भ जिज्ञासा वा कौतूहलको सहज प्रकटीकरणबाट हुन्छ । मातृभाषाको भावनात्मक एवं अर्थपूर्ण प्रयोग गर्न सिक्ने क्षमता प्रारम्भ हुनुअघि नै बालकले प्राकृतिक रूपमै शारीरिक क्रियाहरूद्वारा आफ्नो शारीरिक आवश्यकताको खोजी गर्छ । क्रमश: शारीरिक अभ्यास बढाउँदै जान्छ, अनि चेतनावृद्धिसँगै नयाँनयाँ बानीहरूमा ऊ अभ्यस्त पनि हुँदै जान्छ । रुने, मुस्कुराउनेजस्ता क्षमता प्राप्त गर्नु बालकको प्रथम ठूलो विजय हो । क्रमश: आमा र निकटस्थहरूसँगको आत्मीयता, सन्निकटता र अन्तरक्रियाहरूबाट उसले शब्दहरूको प्रयोग वा उच्चारण गर्न सिक्छ अर्थात् भाषाको प्रयोग गर्न सिक्छ । बालकले आफूले सिकेका शब्दहरूमा अभ्यस्त रहँदै जब दोहोरो संवादको चरणमा प्रवेश गर्छ, अन्तर्वार्ताको आरम्भ त्यहीँबाट हुन्छ । र, सामान्य जीवनमा त्यो आजीवन लागू भइरहन्छ । यसरी मानिसको व्यावहारिक जीवन अन्तर्वार्तामय भइरहन्छ ।


अन्तर्वार्ता भनेको मनको वार्ता, अन्तर्मनको वार्ता, भित्री मनको कुरा वा अन्तरसंवाद, छलफल, आत्मसंवाद, बयान, प्रश्नोत्तर आदि अभिव्यक्तिका अनेक रूप र आयामहरूमा विस्तारित लिखित वा अलिखित रूपमा गरिने आत्मविचार प्रकटीकरणको एक विधा हो । यसको शाब्दिक अर्थ विस्तृत छ । कसैले आफ्नो मनमा लागेको कुरा अर्को कोही प्रश्नकर्ताद्वारा सोधिएको आधारमा व्यक्त गर्छ भने त्यसलाई सामान्य रूपमा अन्तर्वार्ता भनिन्छ । अन्तर्वार्तामा सवाल र जवाफ आलोपालो चलिरहन्छ । यसमा दुई वा दुईभन्दा बढी व्यक्तिका बीच प्रश्नोत्तर हुन्छ । मूलत: अन्तर्वार्ता भनेको दुई पक्षबीचको अन्तरसंवाद हो । एकले अर्कोसँग कुनै खास विषयकेन्द्री भएर वा बहुविषयक प्रश्न वा जिज्ञासाहरू राख्छ, अन्तर्वार्तादायकले ती प्रश्न वा जिज्ञासाहरूको जवाफ दिन्छ । अन्तर्वार्ताकार र अन्तर्वार्तादायकबीचको पारस्पारिक संवाद, अन्तरक्रिया, सवाल जवाफ नै अन्तर्वार्ता भनेर बुझ्न सकिन्छ । अन्तर्वार्ताले मूलत: सोध्नेभन्दा सोधिने व्यक्तिको प्रत्युत्तरलाई इंगित गर्छ । अन्तर्वार्तामा एकभन्दा बढी प्रश्नकर्ताले एक जनासँग वा धेरै जनासँग पनि प्रश्नहरू राखेर खास विषयवस्तुप्रतिको जिज्ञासा
मेटाउन सक्छन् ।


अन्तर्वार्ताद्वारा प्रश्नकर्ता र उत्तरदाता दुवैले खास विषयमा सञ्चयन गरेका जानकारी वा ज्ञानको मापन गर्न सकिन्छ । अर्थात् यसबाट दुवै पक्षको तयारी वा अध्ययन, अनुशीलनको स्तरलाई अनुमान गर्न सकिन्छ । सञ्चारमाध्यमहरूमा अनगिन्ती विषयहरूमा सम्बन्धित क्षेत्रका विज्ञ, जिम्मेवार वा जानकार व्यक्तिहरूका अन्तर्वार्ताहरू प्रकाशित वा प्रशारित भइरहेका हुन्छन् । अपवादबाहेक अधिकांश ती अन्तर्वार्ताहरूको महत्त्व प्राय: तत्कालका लागि मात्र रहन्छ ।


राजनीतिक परिस्थिति वा घटनाक्रमहरू विषयक अन्तर्वार्ताहरूको महत्त्व त झन् अल्पकालीन रहन्छ । घटनाक्रमहरू परिवर्तन भइरहन्छन् । फेरि नेपालमा जस्तो राजनीति मात्र राजनीतिका लागि गरिने अर्थात् सत्ताप्राप्तिका राजनीति गरिने मुलुकका अधिकांश राजनीतिज्ञ र राजनीतिकर्मीहरूका विचारहरू अत्यन्त अस्थिर र आत्मकेन्द्री हुने भएकाले उनीहरूका सार्वजनिक अन्तर्वार्ताहरू झनै अल्पकालीन र निष्प्रभावी रहँदै आएका छन् । राजनीतिज्ञ वा कार्यकर्ताले तत्कालीन परिस्थितिबारे टीकाटिप्पणीचाहिँ गर्छन् । तत्कालीन स्थितिको टिप्पणी गर्नबाहेक प्राय:ले बोल्ने कुरा पनि खास हुँदैन, उनीहरू अधिकांशमा दीर्घकालीन दृष्टिकोण र अध्ययनशीलताको न्यूनता छ । राजनीतिक व्यक्तिहरूका अन्तर्वार्ताहरूमा तिनको अल्पज्ञता प्रस्ट बुझ्न सकिन्छ । अधिकांश तिनका अन्तर्वार्तामा बौद्धिक रूपमा अध्ययनहीनता, प्रवृत्तिगत रूपमा आत्मकेन्द्रीयता, भावनात्मक रूपमा असहिष्णुता, शाब्दिक रूपमा रूढता, वैचारिक रूपमा नीरसता एवं अहंकारिता आदि व्यक्त भएको पाइन्छ । अर्कातिर अधिकांश क्रियाशील पत्रकारहरूमा अध्ययन अनुशीलन र अनुगमनात्मक तयारीको अभाव देखिन्छ । थोरै मात्र पत्रकारहरूले आफ्नो व्यावसायिक विज्ञतालाई कायम राखेका देखिन्छन् । तर, व्यापारकेन्द्री सञ्चारमाध्यमहरूका भीडमा तिनलाई खोज्नुपर्ने स्थिति छ ।
जुन व्यक्तिले आफ्नो क्षेत्रमा विशेष हैसियत राख्छ, उसको अन्तर्वार्ताले पनि त्यसैअनुसार महत्त्व राख्छ । इतिहासमा कतिपय राष्ट्रिय नेतृत्वस्तरमा पुगेका व्यक्तिका अन्तर्वार्ता विवादित भएका उदाहरण पनि पाउन सकिन्छ । अत्यधिक सञ्चारमाध्यमहरूका कारण कतिपय महत्त्वपूर्ण व्यक्तिका अन्तर्वार्ताहरूमा पुनरावृत्ति पनि भइरहेको हुन्छ, यसले गर्दा त्यस्ता व्यक्तिहरूप्रतिको जनआकर्षण र उत्सुकतामा ह्रास भइरहेको पनि पाइन्छ । एउटै कुरा हरेक समय र हरेक सञ्चार संस्थामा बोल्दा त्यसको गाम्भीर्यतामा कमी हुन जानेतर्फ जिम्मेवार मानिसले सोच्नुपर्ने देखिन्छ ।


इतिहासमा कतिपय व्यक्तिका अन्तर्वार्ताहरू दीर्घकालीन रूपमै विचारउद्वेलित गर्ने खालका पनि पाइन्छन् । अदालतमा अभियुक्तसँग न्यायाधीशले बयान लिनु पनि अन्तर्वार्ता नै हो । घटनाक्रम, विषयवस्तु वा परिस्थितिअनुसार कतिपय अदालतका बयानहरू ऐतिहासिक महत्त्वका रहेका छन् । बीपी कोइरालाले २०३३ सालमा अदालतमा दिनुभएको बयानबाट तत्कालीन एकतन्त्रीय पञ्चायती व्यवस्थाको अप्रजातान्त्रिक चरित्रको यथार्थलाई बुझ्न सकिन्छ । बीपीमाथि जुनजुन अभियोगहरू लगाइएका थिए, तिनका विरुद्ध उहाँले दिनुभएको बयान नेपालको राष्ट्रिय इतिहासमा भएका प्रजातान्त्रिक संघर्षको एउटा कालजयी दस्तावेजका रूपमा रहेको छ । त्यससँग तूलनीय अर्को बयान इतिहासमा कसैले दिएको छैन भन्दा अत्युक्ति हुने छैन । त्यो अन्तर्वार्ता पञ्चायती शासकहरू सबैलाई हल्लाउने बयानका रूपमा थियो ।


अन्तर्वार्ता लिनका लागि पत्रकारिता एउटा कार्यक्षेत्र हुन सक्छ तर अन्तर्वार्ताकार जुनसुकै कार्यक्षेत्र वा पेसासँग आबद्ध पनि हुन सक्छ । बौद्धिक, प्राज्ञिक, व्यावसायिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक, राजनीतिक, कूटनीतिक, शैक्षिक आदि जुनसुकै क्षेत्रसँग सम्बन्धित व्यक्तिका अन्तर्वार्ता ती क्षेत्रकै व्यक्तिहरूद्वारा लिइँदा सम्बन्धित विषयको जानकारी अझ सघन रूपमा प्राप्त गर्न सकिन्छ । एउटा पत्रकार पनि सबै क्षेत्रको विज्ञ हुँदैन । नेपाली सञ्चारगृहका अधिकांश पत्रकारहरू भेटवार्ता मात्र गरिरहेका देखिन्छन् । एक जना सक्रिय पत्रकारले न्यूनाधिक विभिन्न विधा वा क्षेत्रको ज्ञान राख्न सक्छ तर उत्कृष्ट पत्रकारिताका लागि उसले धेरै विधाको विज्ञता भने राख्न सक्दैन । अधिकांश पत्रकारले लिने अन्तर्वार्ता प्राविधिक, सीमित, औपचारिक, निश्चित उद्देश्यमुखी एवं सापेक्षिक मात्र हुन्छ जसबाट उच्च बौद्धिक, प्राज्ञिक, प्रज्ञावान एवं प्रतिभाशाली व्यक्तिहरूको ज्ञान सागरमा ऊ पस्नै सक्दैन । तसर्थ उच्च क्षमतावान व्यक्तिसँग अन्तर्वार्ता लिने पत्रकार पनि अन्तर्वार्तादाताको विशिष्ट क्षमताबाट पूर्ण परिचित हुनुपर्छ । या त त्यस्तो व्यक्तिसँग त्यसै क्षेत्रमा राम्रो अध्ययन गरेको व्यक्तिले अन्तर्वार्ता लिनु उपयुक्त हुन्छ ।


अन्तर्वार्ताका विभिन्न शैली, औचित्य एवं अवस्था हुन्छन् । बृहद् नेपाली शब्दकोशअनुसार : ‘कुनै पदमा योग्य व्यक्ति छान्नका निम्ति सम्बन्धित अधिकारी तथा विशेषज्ञहरूद्वारा उम्मेदवारलाई प्रश्न सोधेर तिनबाट उत्तर प्राप्त गरिने कार्य वा त्यसको कुराकानी ।’ अर्को अर्थ दिइएको छ : ‘विशिष्ट व्यक्ति र पत्रकारका बीचमा हुने सवाल–जवाफ ।’ यस्तै अझ अर्को अर्थ पनि शब्दकोशमा दिइएको छ : ‘कुनै व्यक्ति–व्यक्तिका बीच आपसमा भएको गुप्त कुराकानी ।’ शब्दकोशको अर्थअनुसार कुनै परीक्षाको क्रममा सोधिने प्रश्न र परीक्षार्थीद्वारा दिइने जवाफ नै अन्तर्वार्ता भन्ने बुझिन्छ । यस्तै कुनै व्यक्तिविशेष र पत्रकारका बीच हुने सवाल–जवाफ र सामान्य रूपमा व्यक्ति–व्यक्तिका बीचमा हुने कुराकानी आदिलाई नै अन्तर्वार्ता भनिन्छ भन्ने अर्थ शब्दकोशमा दिइएको पाइन्छ । ‘अन्तर्वार्ता’ शब्दको सामान्यतम अर्थलाई उल्लिखित हिसाबले शब्दकोशमा लेखिएको भए तापनि यस शब्दद्वारा बुझ्न सकिने सूक्ष्मतम र गम्भीर अर्थबोधक आयतनलाई शब्दकोशीय अर्थले बोक्न सकेको पाइँदैन । यसर्थ ‘अन्तर्वार्ता’ को शब्दकोशीय अर्थ अपूर्ण, सीमित र अआयामिक छ भन्ने बुझ्न सकिन्छ ।
रोजगारीका क्रममा कुनै निकायका प्रतिनिधिद्वारा जागिर वा रोजगारीका आकांक्षीसँग लिइने अन्तर्वार्ताले खास विषयमा उस्को ज्ञानको औकातलाई न्यूनतम मात्रामा बुझ्न मात्र मद्दत गर्छ । यस्तो अन्तर्वार्ताले व्यक्तिको बौद्धिक क्षमतालाई पूर्ण रूपमा प्रकाशित गर्न सक्दैन । यस्तो अन्तर्वार्ता औपचारिक मात्र हो । व्यक्तिको बौद्धिक क्षमता वा प्रतिभाको आँकलन केहीबेरको प्रश्नोत्तरबाट हुन सक्दैन ।


अन्तर्वार्ता लिने र दिने विषय मनुष्यले भाषा प्रयोगका माध्यमबाट मनका भावना वा विचारहरूलाई अभिव्यक्त गर्न थालेदेखि नै भएको कुरामा दुईमत नहोला । शब्दको आविष्कार गर्नुअघि मनुष्यले सांकेतिक भाषाको प्रयोग गर्न सिकेको कुरा मानवशास्त्रीहरू बताउँछन् । सांकेतिक भाषाको युगलाई ध्वनियुक्त भाषाको प्रयोगले विस्थापित गर्‍यो । भाषा ध्वनियुक्त सम्प्रेषणीय संकेत भएकाले भावना वा विचारलाई अरूसमक्ष पुर्‍याउने कार्यमा यसले ठूलो परिवर्तन ल्यायो । भाषाले मानिसलाई अन्य प्राणीबाट पूर्ण रूपमा पृथक् अस्तित्वका साथ रहन सर्वाधिक भूमिका खेल्यो । भाषा शाब्दिक संकेत थियो जसले मानिसलाई आ–आफ्नो समूह, समुदायको निर्माण गर्न मद्दत पुर्‍यायो । भाषारूपी संकेतको प्रयोग हुन थाल्नु प्रागऐतिहासिक मानवजगत्ले आरम्भ गरेको सर्वश्रेष्ठ आविष्कार थियो र यो मानव सभ्यताको प्रथम आविष्कार थियो । समूह–समूहका अलगअलग भाषाहरूको उत्पत्ति/आविष्कार भएसँगै मानवमानवका अनेक समाजहरूमा विचार सम्प्रेषणको सहज अभ्यासले गति लियो । पारस्परिक सञ्चार सम्पर्क एवं वार्तालापको सहज माध्यममा रूपमा भाषाको आरम्भ भएसँगै अन्तर्वार्ताको पनि आरम्भ भएको कुरा बुझ्न सकिन्छ ।


लिपिको आविष्कार मानव सभ्यताको अर्को महान् खु्ड्किलो थियो । भाषाको विकास क्रममा मानव जातिले लेख्ने क्षमताको पनि विकास गर्दै आयो । भाषामार्फत सहज ढंगमा विचार र भावनालाई अभिव्यक्त गर्ने क्रममा अन्तर्वार्ता शैलीको प्रारम्भ पनि भयो । स्वत:स्फूर्त रूपमा अन्तर्वार्ता मानव समाजको अभिव्यक्ति, पारस्पारिक भावनाको सम्प्रेषण शैली, जिज्ञासाहरूको आदानप्रदान र विचार विनिमयको कथ्य तकनिकीका रूपमा स्थापित हुन पुगेको अनुमान गर्न सकिन्छ ।


जसै भाषाहरू समृद्ध हुँदै गए, साहित्यको विकास हुँदै गयो । भाषाद्वारा साहित्यको र साहित्यद्वारा भाषाको समृद्धिमा बल पुग्दै गयो । पूर्वी वा पश्चिमी गोलाद्र्धमा अनेकाँै भाषाको विकाससँगै साहित्यको रचना पनि हुँदै गयो । साहित्यमा विचार, भावना वा अनुभूतिहरूलाई अभिव्यक्ति दिने क्रममा अन्तर्वार्ता शैलीलाई विशेष प्रयोग गर्न थालियो ।


लिखित वाङ्मय वा साहित्यमा ‘अन्तर्वार्ता’ को आरम्भ हजारौँ वर्ष पहिल्यैदेखि हुँदै आएको कुरा ज्ञात हुन्छ । संवादको माध्यमबाट मन्थन गरी निकालिएका प्रागऐतिहासिक कालदेखिका ज्ञानामृतहरू निकै छन् । प्रागऐतिहासिक कालमा ऋषिमुनिहरूका बीच भएका शास्त्रार्थहरू कैयाँै पौराणिक ग्रन्थका रूपमा लिपिबद्ध छन् । पौराणिक साहित्यका रूपमा विश्वद्वारा नै स्विकारिएको एक सर्वश्रेष्ठ साहित्य गीता हो । यो विश्व–वाङ्मयकै एक शीर्ष निधि पनि हो । यो अन्तर्वार्ता शैलीमा लेखिएको छ । त्यसका अन्तर्वार्ताकार महानतम धनुर्धारी पाण्डुपुत्र अर्जुन हुन् र उत्तरदाता भगवान् श्री कृष्ण हुन् । श्रीकृष्ण र अर्जुनका बीच भएको प्रश्नोत्तर आजसम्मकै लिखित साहित्यको सर्वाधिक लोकप्रिय अन्तर्वार्ता रहेको विश्वास गर्न सकिन्छ । यति समृद्ध महाज्ञानको स्रोत संसारमा अर्को छैन । गीता मूलत: हिन्दू अध्यात्म दर्शनमा आधारित ज्ञानको अमृतधारा हो । मानवजीवनको अर्थ, अस्तित्व एवं लौकिक र अलौकिक कर्म अनि व्यवहारहरूबारे धनुर्धारी अर्जुनद्वारा सोधिएका प्रश्नहरू र श्रीकृष्णद्वारा प्रदत्त उत्तरहरूको संकलन नै गीता महाज्ञान हो । यस्मा मानवजीवनको पूर्णता र सिद्धिका लागि सांख्ययोग, ज्ञानयोग, कर्मयोग, भक्तियोग, ध्यानयोग, राजयोग आदिका सम्बन्धमा विशिष्ट संवाद संगृहीत छ ।


महामानव गौतमबुद्धले शिष्यहरूद्वारा सोधिएका जिज्ञासाका कैयाँै जवाफहरू बौद्धदर्शनका रूपमा लिपिबद्ध छन् । आदि महाकाव्य रामायणका अनेक प्रसंगहरू पारस्परिक संवादहरूले भरिएका छन् । आधुनिक युगमा लेखिएका काव्य, महाकाव्यहरूमा पनि अन्तरसंवाद शैलीको प्रयोग यथेष्ट छ ।


अन्तर्वार्ताको गरिमा ज्ञान वा बौद्धिकतासँग प्रत्यक्षत: जोडिएको हुन्छ । सम्बन्धित वा सान्दर्भिक विषयवस्तुप्रतिको ज्ञान, बुझाइ, पृष्ठभूमि, कारण, प्रभाव, परिणाम वा उपादेयता, सान्दर्भिक पक्षहरू पारिस्थितिक गाम्भीर्यता, सांकेतिकता, दूरदर्शिता, अध्ययनशीलता, सम्प्रेषणीयता आदि अनेक आयामहरूसँग अन्तर्वार्ताले सम्बन्ध राख्छ । सञ्चारमाध्यमहरूमा प्रस्तुत गरिने अन्तर्वार्तामा दुवै पक्षका उल्लिखित गुण वा क्षमताहरूको स्तरमापन गर्न सकिन्छ । सामान्य सूचनामूलक प्रश्नोत्तर यथार्थमा अन्तर्वार्ता होइन, त्यो सूचनावार्ता वा क्षणिक भेटवार्ता मात्र हो । नेपाली सञ्चारमाध्यमहरू मूलत: सूचनावार्ता वा भेटवार्ता गरेरै समय र कागज भर्छन् । अपवादबाहेक सघन बौद्धिकता, गाम्भीर्य र चैतन्यदायी चिरस्मरणीयताका दृष्टिले तिनको स्तरीयता अझै फेदीमै छ । कुनै उच्च प्रतिभाशाली व्यक्तिको प्रतिभा वा बौद्धिक आयतनलाई सञ्चारमाध्यमको प्राविधिक सीमाभित्र हत्पती अटाउन सकिँदैन । सञ्चारमाध्यम प्राय: तात्कालिक वा सापेक्षिक हुन्छ । कतिपय व्यक्तिको बौद्धिक उच्चता, राष्ट्रिय/अन्तर्राष्ट्रिय स्वीकार्यता र प्रभावलाई साधारण हिसाबले सञ्चारमाध्यमबाट प्रवाहित गर्न सकिँदैन ।


पुस्तकहरूमा प्रकाशित कतिपय राष्ट्रिय व्यक्तित्वका अन्तर्वार्ताहरूले समकालीन राष्ट्रिय, अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थितिलाई बुझ्न इतिहासकै काम गरेका पनि हुन्छन् । यस्तै राजनीति, कला, साहित्य, संस्कृति वा ज्ञान, विज्ञान एवं अन्य विविध क्षेत्रका कतिपय विशिष्ट प्रतिभाहरूसँग अन्तर्वार्ता लिएर तिनीहरूको ज्ञान सञ्चयन गरिएको पनि छ ।


अन्तर्वार्ता भनेको सत्यवार्ता हुनुपर्छ, पारस्परिक सत्यसंवाद हुनुपर्छ । अन्तर्वार्तामा व्यक्तिको अन्तरध्वनि प्रकट हुनुपर्छ । यस्मा व्यक्तिको आत्मा मुस्कुराएर रसाउनुपर्छ । अन्तर्वार्ता अनुभूतिपूर्ण हुनुपर्छ । अन्तर्वार्ता व्यक्तिको व्यक्तित्वको प्रतिविम्ब हो ।


अन्तर्वार्ता त मैले जीवनको प्रारम्भदेखि नै दिँदै आएको हुँ । यस्तै अरूसँग औपचारिक वा अनौपचारिक हिसाबले अन्तर्वार्ता लिँदै पनि आएको हुँ । तर, वास्तविक अन्तर्वार्ता के रहेछ भन्ने बुझ्न थालेको चाहिँ धेरै भएको छैन । मैले थोरबहुत बुझेअनुसार वास्तविक अन्तर्वार्ता आत्मवार्ता हो, आफैंले आफैंसँग प्रश्न गरेर आफैंलाई जवाफ दिन सक्नु नै सबैभन्दा इमानदार अन्तर्वार्ता हो, जुन अन्तर्वार्तामा अरू कसैको प्रश्न चाहिँदैन । सबैभन्दा कठिन अन्तर्वार्ता सायद आफैंले आफ्नै अन्तर्वार्ता लिनु हो, जसको अभ्यास भने आजसम्म मैले गरेको छैन, तपाईंले नि ?

प्रकाशित : भाद्र २३, २०७५ ०९:०९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×