देशअनुसारको भेष

मि–टु नेपाल 
बहस
‘जवानीको दोष बुढ्यौलीमा लगाउने, मन परुन्जेल मिठु मन नमिलेपछि मि–टु, साँध सिमानाको झगडा नै मि–टुमा आउला’ जस्ता अनर्थकारी टिप्पणीहरू पनि आइरहेकै छन् । 
सावित्री गौतम

काठमाडौँ — सन् २००६ मा पहिलोपटक अमेरिकी अभियन्ता तराना बर्कले समाजमा भइरहेको यौनहिंसामाथिको आवाज उठाउने अभियानको रूपमा ‘मि–टु’ शब्दावली प्रयोग गरेकी थिइन् । आफैं पनि यौनहिंसाको सिकार बनिसकेकी उनले यौनहिंसाका अनुभव बाँड्नेहरूलाई, ‘मैलेपनि तिमीले जस्तै भोगेकी थिएँ’ भनेर म्यासेज पठाउने गर्थिन् ।

उनले सुरु गरेको यो शब्दावली झिल्को बनेर सल्कियो सन् २०१७ को अक्टोबरदेखि । जुन बेला हलिउडका अभिनेत्रीहरूले सामाजिक सञ्जालमा हयासटयागको साथमा ‘मि–टु’ शब्दावली प्रयोग गर्दै त्यहाँका केही ‘प्रतिष्ठित’ र शक्तिशाली फिल्म मेकरमाथि यौनहिंसाको आरोप लगाए । हार्वी विन्स्टिनजस्ता शक्तिशाली फिल्ममेकर यसकै कारण आफ्नो कम्पनीबाट निष्कासित भए । ८० जना सिनेकर्मी महिलाले यौन दुव्र्यवहारको आरोप लगाएका उनलाई गत ३० मे २०१८ मा कार्यस्थलमा यौन दुव्र्यवहारको आरोपमा गिरफ्तार नै गरियो । मि–टु अभियान सुरु भएयता यतिखेर विश्वव्यापी रूपमा सयौं पुरुषहरूमाथि कार्यस्थलमा यौनहिंसाको आरोप लागिसकेको छ र सयौं शक्तिशाली पुरुषहरू आफ्नो पदबाट निष्कासित भएका छन् ।

हलिउडमा हयासटयाग मि–टुसुरु भएको एक वर्षपछि मात्रै भारतमा पूर्वमिस इन्डिया तथा अभिनेत्री तनुश्री दत्ताले अभिनेता नाना पाटेकरले दस वर्षअघि एउटा फिल्मको सुटिङको क्रममा यौन शोषण गरेको, त्यसबारे सिकायत गर्दा सिङ्गै फिल्म युनिटले नै चिच्याउने कराउने गरेर आफ्नो सातो लिएको, त्यसैको कारण आफू डिप्रेसनको गम्भीर रोगी हुन पुगेको र बलिउड करियर नै छोडेको आरोप सार्वजनिक गरेपछि सनसनी मच्चियो । तनुश्रीले आरोप लगाएको भोलिपल्टै नानासँग खिचेको फोटो ट्वीटरमा हालेकी निर्माता (निर्देशक फराह खान–जसलाई फोटो ट्वीट गरेर नानाको अप्रत्यक्ष समर्थन गरेको भनेर चर्चा गरिएको थियो) का दाजु निर्माता–निर्देशक साजिद खानलाई लगत्तै केही महिलाले आफूमाथि कार्यस्थलमा यौनहिंसा गरेको आरोप लगाए । यतिखेर साजिदले केही महिलामाथि ‘अमर्यादित व्यवहार गरेको’ स्वीकार गर्दै आफ्नो सफाइमा कुनै तर्क प्रस्तुत नगरेपछि फिल्म तथा टेलिभिजन निर्माता–निर्देशकहरूको संस्था ‘आईएफटीडीए’ ले उनीमाथि एक वर्षको प्रतिबन्ध लगाएको छ । त्यस्तै संगीतकार अनु मलिकमाथि पनि कार्यस्थलमा हुने यौनहिंसाको आरोप लागेपछि उनलाई रियालिटी सो इन्डियन आइडलको निर्णायकबाट हटाइयो । हिन्दुस्तान टाइम्सले नेपाली पत्रकार प्रशान्त झालाई ‘पोलिटिकल एडिटर’ को पदबाट हटाएर सामान्य रिपोर्टरमा सीमित ग‍र्‍यो । केन्द्र सरकारमा विदेश राज्यमन्त्री नै रहेका पूर्वपत्रकार एम.जे. अकबरले पनि यौनहिंसाको आरोप लागेपछि राजीनामा दिए ।

मि–टुको वाछिटा नेपालमा पनि परिसकेको छ । तर, अन्य देशमा भन्दा फरक नेपालमा ग्ल्यामरबाहेकका क्षेत्र राजनीति र प्राज्ञिक क्षेत्रका व्यक्तिमाथि कार्यस्थलमा हुने यौनहिंसाको आरोपबाट यसको सुरुआत भएको छ । काठमाडौं महानगरपालिकाकी पूर्वकर्मचारी र सञ्चारकर्मी रहिसकेकी रश्मिला प्रजापतिले पोहोरसाल नाम नलिईकन एकजना राजनीतिज्ञप्रति संकेत गर्दै आफूमाथि कार्यस्थलमा भएको यौनहिंसाबारे सार्वजनिक गरेकी थिइन् । यो वर्ष उनले आफूमाथि दुव्र्यवहार गर्ने व्यक्ति प्रदेश तीनका (हाल बर्खास्त भइसकेका) भौतिक पूर्वाधार तथा योजनामन्त्री केशव स्थापित हुन् भनेर नाम नै सार्वजनिक गरिन् । रश्मिलाले विश्वव्यापी रूपमा महिलाहरूले आफूमाथिको यौनहिंसाको बारेमा खुलासा गरिरहेको मि–टु अभियानले आफूलाई स्थापितको नामै तोकेर बोल्न हिम्मत दिएको बताएकी थिइन् । त्यस्तै पत्रकार मीना कैनी र सुबिना श्रेष्ठले पनि आफूमाथि कार्यस्थलमा भएको यौनहिंसाबारेमा सार्वजनिक रूपमा तर व्यक्तिको नाम नखुलाईकनै बोले । हालसालै त्रिभुवन विश्वविद्यालय समाजशास्त्र केन्द्रीय विभागका दुई पूर्वछात्रा मनीषा लम्साल र निशा साहले पनि एकजना प्राध्यापकले आफूमाथि गरेको यौनहिंसाबारे लेख नै लेखेर सार्वजनिक गरेका छन् तर व्यक्तिको नाम तोकेका छैनन् । सबैभन्दा पछिल्लोपटक लेखक राधा पौडेलले सन् २०११ मा त्रिचन्द्र क्याम्पसमा आफूमाथि भएको हिंसाबारे बताउँदा कसैले पनि सुनुवाइ र सहयोग नगरेको, उल्टो धाकधम्की दिएको बताएकी छन् ।

केशव स्थापितले आफूमाथि लगाएको आरोपबारे सोध्दा एउटा अनलाइन पोर्टललाई ‘यो बाख्रीहरूले लगाएको आरोप हो’ भनेर जवाफ दिएका छन् । भारतका पूर्वविदेश राज्यमन्त्री एम.जे. अकबरले आफूमाथि आरोप लगाउने पत्रकार प्रिया रमानीविरुद्ध मुद्दा लड्न ९७ जना वकिल नियुक्त गरेका थिए । शक्तिको आडमा महिलामाथि गर्ने यौन दुव्र्यवहारपछि शक्तिकै आडमा उनीहरूको आवाजलाई दबाउने कोसिस कतिसम्म हुन्छ भन्ने उदाहरण हो यो । हाल केशव स्थापित प्रदेश तीनको मन्त्री पदबाट बर्खास्त त भइसकेका छन् तर त्यसको कारण रश्मिला प्रजापतिको आरोप नभई ‘मुख्यमन्त्रीलाई मुख छाड्नु’ थियो । कम्तीमा भारतमै अनु मलिक, साजिद खान, एम.जे. अकबर, प्रशान्त झा आदिमाथि आरोप लागिसकेपछि उनीहरू आबद्ध रहेका संस्थाले छानबिनका लागि परिस्थिति सहज गर्न उनीहरूलाइ पदमुक्त गरेका छन् । तर, नेपालमा भने आरोपित व्यक्तिमाथि छानबिनको कुनै संकेत देखिनुको साटो उल्टो आरोपितले नै आरोप लगाउनेलाई सार्वजनिक सञ्चारमाध्यमबाट ‘बाख्री’ सम्बोधन गरे । सार्वजनिक सञ्चारमाध्यम प्रयोग गरेर महिलालाई ‘बाख्रीहरू’ भन्न सक्ने व्यक्ति वर्षौंसम्म कुनै ठूलो राजनीतिक दलको शक्तिशाली सदस्य हुने, दुई पटकसम्म राजधानी सहरको मेयर र प्रदेशको मन्त्रीसम्म हुने अवस्था अझै कायमै रहेको देशमा सार्वजनिक वृत्तहरूमा महिलाको उपस्थिति कत्तिको सम्मानजनक छ भन्ने कुरा स्पष्टसँग प्रतिविम्बित हुन्छ ।
***

आरोप लागेपछि आरोपितले त अन्टसन्ट तर्क र अपशब्दसमेत प्रयोग गरेर आफ्नो बचाउ गर्ने भइगए, आरोपितका आसेपासे, दलका सदस्यलगायतका ‘सेनामेना’ पनि बचाउमा उत्रने भइगए, मि–टु अभियानबारे सामाजिक सञ्जालमा भद्दा टिप्पणीका साथ ट्रोल गर्नेहरूलाई त झन् परै छोडौं । जवानीको दोष बुढ्यौलीमा लगाउने, मन परुन्जेल मिठु मन नमिलेपछि मि–टु, साँध सिमानाको झगडा नै मि–टुमा आउलाजस्ता टिप्पणी गरेका व्यक्ति जसलाई मि–टुको आधारभूत अवधारणाबारे न्यूनतम ज्ञानसमेत छैन, उनीहरूको पनि कुरा नगरौं । यतिखेर नेपालको सार्वजनिक वृत्तमा राम्रै पहिचान बनाएका व्यक्तिहरूले समेत कार्यस्थलमा हुने यौन दुव्र्यवहार भोगेका महिलाहरूले व्यक्त गरेका अभिव्यक्तिप्रति अपनाएको मौनता र दिएका प्रतिक्रिया दुवै एकदमै उदेकलाग्दा देखिएका छन् । सार्वजनिक वृत्तहरूलाई मर्यादित बनाउन, कसैमाथि पनि यौनहिंसा हुन नदिन कम्तीमा आफू कार्यरत स्थानहरूमा प्रयास गर्नेछु भन्ने प्रतिबद्धता र पीडितहरूप्रति ऐक्यबद्धताको सट्टामा उल्टो उनीहरूका ‘सबैलाई एउटै डोकोमा हाल्न पाइँदैन, आरोप लगाइदिनेलाई हाइसन्चो, आरोप लागेकालाई निर्दोष हुँ भनेर प्रमाणित गर्न कति गाह्रो,धनीमानी महिलाको बसिबियालो’ भन्नेजस्ता प्रतिक्रिया र ती प्रतिक्रियाप्रतिको सहमति छक्क पार्ने खालका छन् । जुन अप्रत्यक्ष रुपमा पीडितलाई हतोत्साही गर्ने र पीडकलाई हौसला दिने खालका प्रतिक्रिया नै हुन् । यौनहिंसाका बारेमा मुख खोल्ने हिम्मत गरेका महिलामाथि गरिएका यस्ता टिप्पणीहरू हेर्दा यौनहिंसामा परेका महिलालाई सुन्ने, साथ र हिम्मत दिने मामलामा नेपालको ‘बौद्धिक’ भनिने वृत्त महिलामाथि सबैभन्दा बढी हिंसा हुने देशमध्ये एक भनेर चिनिएको भारतभन्दा पनि निकै पछाडि रहेछजस्तो लाग्छ ।

मि–टु न साँध सिमानाको झगडा हो न जवानीको रिस बुढ्यौलीमा पोख्ने कुरा हो । मि–टुका अभिव्यक्ति हामी सुन्ने वा पढ्नेहरूको सुविधाको विषयपनि होइन । यौनहिंसा भोगेका महिलालाई भोगेको कति घण्टा, दिन, महिना वा वर्षभित्रमा भनिसक्नुपर्ने, व्यक्तिको नाम तोकेर भन्ने वा नतोकी भनेर हामीले दबाब दिने कुनै अधिकार छैन । भोग्नेहरूले जहिले र जसरी अभिव्यक्त गर्न चाहन्छन्, उनीहरूले सहज महसुस गर्दाको दिन र तरिकाले अभिव्यक्त गर्ने कुरा हो । घटना पुरानो हुँदैमा कुनै महिलाले भोगेको यौनहिंसा आज आएर अहिंसामा परिणत भइहाल्दैन । यौनहिंसाको भयावहता महसुस गरेका महिलाको मनबाट उक्त घटनाको दाग जतिसुकै पुरानो भएपनि मेटिंदैन पनि । दुई वर्षअघि तनहुँमा सुटिङ भइरहेको एउटा टेलिभिजन कार्यक्रममा आएकी एक सत्ताइस वर्षकी युवती भन्दै थिइन्,‘पन्ध्र वर्षको उमेरमा बाबुआमाले बिहे गरिदिएको, लोग्नेले सधैंभरि हिंसा गरेको र अब भने बस्नै नसक्ने भएपछि सम्बन्धविच्छेद गरें ।’ किशोरी वा जवान हुँदा बिहे गरेर अधबैंसे वा प्रौढ उमेरमा आएर सम्बन्धविच्छेद गरेका यस्ता महिलाका कैयौं उदाहरण छन् । यसको मतलब “अब बुढ्यौली लाग्यो, लोग्नेलाई म वा मलाई लोग्ने ‘काम’ लाग्दैन” भनेर पक्कै होइन होला । मि–टुका अभिव्यक्ति पनि त्यस्तैत्यस्तै मिल्दाजुल्दा अभिव्यक्ति हुन् ।

अधिकारकर्मी अमृता लम्सालले बलात्कारको बारेमा भएको एउटा अदालती कारबाहीको बारेमा कतै लेखेकी थिइन्,‘४ वर्षकी बच्चीले “फलानो अंकलले ममाथि ‘सु–सु गर्‍यो’ भनेर बयान दिइन् र उक्त बयानलाई न्यायाधीशले बलात्कार भएको प्रमाणका रुपमा मानेनन् ।” ४ वर्षकी बच्चीलेसमेत आफूमाथि भएको बलात्कार प्रमाणित गर्नलाईआफ्नो योनीमा खसेको कुरा पिसाब नभई के थियो भनेर प्रमाणित गर्नुपर्ने कानुनी व्यवस्था भएको देशमा कुनै महिलाले कुनै पुरुषमाथि कार्यस्थलमा हुने यौनहिंसाको आरोप ‘लगाउँदैमा हाइसन्चो’ भइहाल्ने विषय होइन । ‘मि–टु लगाएर छोड्दिने’ भन्दै हलुका टिप्पणी गर्नेहरूले बुझ्नु के जरुरी छ भने र यो कसैलाई सिस्नोपानी लगाएर वा चुरोटको ठुटोले पोल्दिएर एकातिर हिंडिदिनेजस्तो विषय होइन । आरोप लगाउने व्यक्तिले बकाइदा आरोप प्रमाणित गर्नुपर्ने कुरा हो । आरोप लगाउने महिलाहरूले आफ्नै सार्वजनिक प्रतिष्ठा र पारिवारिक जीवनको समेत वास्ता नगरीकन आफूमाथि भएको यौन हिंसाबारे बोलेका छन् र आरोप प्रमाणित गर्नसमेत तयार छन् । नेपालबाहिर त कैयौं आरोप प्रमाणित नै भइसकेका छन् । नेपालमै पनि केशव स्थापितमाथि आरोप लगाएकी रश्मिला प्रजापतिले आफू पोलिग्राफी टेस्टका लागि समेत तयार रहेको चुनौती दिएकी छन् । अर्को कुरा, कुनै महिलाले यौनहिंसा गर्ने व्यक्तिको नाम लिन सक्ने–नसक्ने भन्ने कुरा सम्बन्धित समाजको शक्ति संरचनाले निर्धारण गर्छ । बलात्कारको आरोप प्रमाणित नै भएर सजायसमेत तोकिएका व्यक्तिहरू खुलमखुला हिंड्ने, उल्टो बलात्कृतले नै उनीहरूको डरले विस्थापित हुनुपर्ने अवस्था रहेको समाजमा कसैको नाम लिंदैमा केही भइहाल्ने पनि होइन । आफ्ना प्राध्यापकले गरेको यौनहिंसाबारे लेख नै लेखेर सार्वजनिक गरेका त्रिविका दुई पूर्वछात्रामध्येकी एक मनीषा लम्सालले पनि नाम नलिएको बारे सोध्दा ‘आरोपित व्यक्ति सामाजिक पुँजीको हिसाबले आफूभन्दा निकै शक्तिशाली भएका कारण नाम सार्वजनिक नगरेको’ भन्ने नै जवाफ दिइन् ।

नाम सार्वजनिक नगरीकन संकेत गरिएका व्यक्तिहरूको हकमा उनीहरू संलग्न संस्था, कार्यालय वा विभागले आरोप लगाउनेहरूबाट गोप्य रूपमा नाम प्राप्त गरेर आन्तरिक छानबिन गर्न सक्छ । कसैमाथि कार्यस्थलमा यौनहिंसाको आरोप लगाउने महिलाहरू हामीजस्ता लाखौं सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताप्रति जवाफदेही किन होऊन् र नाम बताउँदै हिँडून् ? हुनैपरे जुन व्यक्तिमाथि आरोप लगाएको हो, उक्त व्यक्ति आबद्ध संस्था, कार्यालय वा राजनीतिक दलप्रति होलान् । कुनै संस्थामा कार्यरत एकजना व्यक्तिमाथि कार्यस्थलमा यौनहिंसा गरेको आरोप लाग्दैमा उक्त संस्थामा काम गर्ने सबैलाई त्यही नजरले हेरिन थालिन्छ भन्ने तर्क केटाकेटी तर्क हो । कार्यस्थलमा हुने यौनहिंसा शक्तिको आडमा गरिने हिंसा हो र हामी जो उनीहरूको बचाउ गर्न लागिपरेका छौं हामीपनि उनीहरूको शक्तिशाली व्यक्तित्वकै अगाडि झुकिरहेका छौं भन्ने प्रमाणित हुन आउँछ । हत्तपत्त आफू टक्टकिनु, आफू कार्यरत संस्था, शाखा वा विभागको बचाउ गर्नु, आफ्ना ‘आदरणीय’ को बचाउ गर्नु वा आफू आबद्ध दलविशेषको बचाउ गर्नुभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा सार्वजनिक वृत्तहरू महिलाको मर्यादाहरण गर्ने ठाउँ बन्ने स्थितिको सधैंका लागि अन्त्य गर्ने अभियानमा साथ दिनु हो । आफू, आफ्नी दिदीबहिनी, श्रीमती, प्रेमिका, छोरी, भान्जी, आमासमेत जो आफ्नो संस्था वा ‘विभाग’ देखि पर कार्यरत होलान्, उनीहरू पनि यौनहिंसाको जोखिमबाट मुक्त छैनन् भनेर बुझ्नुपर्ने कुरा हो ।

यौनहिंसाको कुनै वर्ग हुँदैन । यौनहिंसा सबै वर्गविशेषका महिलाले उत्तिकै दिगमिगलाग्दो महसुस गर्ने हिंसा हो । हाम्रो देशमा किन्न नसकेसम्म शिक्षा प्राप्त गर्न सकिंदैन । त्यसैले किन्न सक्ने परिवारले किनेर आफ्ना छोरी–बुहारीलाई शिक्षाका अवसर दिलाएका छन् । परिणामस्वरूप सार्वजनिक वृत्तमा तिनै अक्षर चिनेका महिला नै सक्रिय छन् जो किनेर शिक्षा प्राप्त गर्न सक्ने घरका छोरीबुहारी छन् । स्वाभाविक रूपमा टेबल–कुर्सी प्रयोग गरेर काम गरिने कार्यालयहरू वा बौद्धिक भनिने लेखाइपढाइसँग सम्बन्धित सार्वजनिक वृत्तमा हुने यौन दुव्र्यवहारको सिकारपनि उनै महिला हुने भए । मि–टु अभियान ‘गाउँगाउँबाट उठ’ भनेर अरूलाईआह्वान गर्दै हिंड्ने व्यवस्था परिवर्तनको आन्दोलनजस्तो होइन । महिलाले वर्षौं आफूभित्र गुम्स्याएर राखेको यौनहिंसाको सकसलाई बडो हिम्मतपूर्वक सबैको अगाडि भन्ने हिम्मत गर्ने काम हो । यो स्वैच्छिक हो । कसैलेआफ्नो इच्छाले आफूमाथिको यौनहिंसाको बारेमा बोलेको कुराले हिम्मत दियो भने अर्कोले पनि स्वेच्छाले मुख खोल्ने कुरा हो । यसमा ‘म बोलें, अब तिमीपनि बोल’ भनेर आफ्नै घनिष्ठ साथी वा दिदीबहिनीलाइ समेत जबरजस्ती गर्दै हिंड्न मिल्ने कुरा होइन । त्यसैले मि–टु अभियान र वर्गीय मुक्तिका अभियान वा व्यवस्था परिवर्तनका आन्दोलनको संरचनामा फरक छ ।
***

संसद्मा, सरकारमा नेपाली महिलाको प्रतिनिधित्व गरिरहेका महिला सांसद, मन्त्री वा अरू पढे–लेखेका ‘धनीमानी’ अधिकारकर्मीले हाम्रो घरघरै आएर कोदालो खनिदिएर वा खाना पकाइदिएर हाम्रो बोझ हल्का हुने होइन, बरु हाम्रालागि नीतिनिर्माण बनाउन आफ्नो ठाउँमै रहेर सशक्त भूमिका निर्वाह गरेभने ती नीतिहरूको फाइदा घरघरमा कोदालो खनेर वा भात पकाएर बस्ने हामीहरूसम्म आइपुग्ने हो । बरु आज हयासटयागबाट सुरु भएको मि–टु भोलि बिनाहयासटयाग नै पनि व्यापक होला, निम्न वर्गका मजदुर महिलाको पहुँचमा पनि पुग्ला र सिंहदरबारका कोठादेखि सडकमा काम गर्ने महिलासम्मले कार्यस्थलमा हुने यौनहिंसाको सिकायत गरेबापत सहज सुनुवाइ हुने दिन आउला, त्यस्तो कुनै चुस्त संयन्त्र बन्ला भनेर आस गरौं र बनाउन पहल गरौं । सबै ठाउँ र सबै वर्ग–समुदायका महिलामाथि हुने यौनहिंसा निन्दनीय हो । त्यसैले कुनै कथित वर्गको प्रतिनिधित्व गरेकै कारण, अक्षर चिनेकै कारण, मोबाइल फोन बोक्न सक्ने र सामाजिक सञ्जाल चलाउन सक्ने हैसियत भएकै कारण महिलाको एउटा जमात कार्यस्थलमा आफूमाथि भइरहेको यौनहिंसा सहेर बस्न बाध्य पटक्कै छैन । त्यसैले नेपालको सन्दर्भमा मि–टु अभियान ‘धनीमानी महिलाको बसिबियालो’ होइन, बरु सारा लज्जा, सौम्यता, सहनशीलता आदि बोझलाई टाउकामा बोकेर समाजको ‘संस्कार’ बचाउने ठेक्का लिने वर्गका महिला अर्थात् उच्चमध्यम र मध्यमवर्गका महिला भनेर यदाकदा गरिंदै आएको परम्परागत व्याख्याविरुद्धको अस्वीकृति हो । टाउकामा बोकेको लज्जा, सौम्यता र सहनशीलतासहितको सामाजिक ‘संस्कार’ को बोझलाई टाउकाबाट मिल्काउन खोजेको हो । हिंसा सहेर आफू ‘संस्कारी’ बनिरहने र हिंसा गर्नेहरूलाई ‘ठूलो मान्छे’ को रूपमा टाउको ठाडो गरेर हिंडिरहेको हेर्नु, सार्वजनिक ठाउँहरूमा उनैलाई ‘दाइ’ वा ‘गुरु’ भनेर झुकिरहनु अब सहय छैन भनेर केही साहसिला महिलाले गरेको उद्घोष हो ।

आफूमाथि भएको यौनहिंसाको बारेमा आवाज उठाएबापत आज जतिसुकै अप्ठयारा र लाञ्छनाको सामना गर्नुपरे पनि केही हिम्मतिला महिलाले यतिखेर उठाएको कदमले थुप्रै आशा जगाएको छ । भविष्यमा आफ्ना ‘नानाथरी’ का गतिविधिले महिलाको हुर्मत लिएर सार्वजनिक वृत्तमा पचासौं अप्ठयाराको सामना गर्दै उपस्थिति जनाइरहेका उनीहरूलाई हतोत्साही गर्ने, लखेट्ने र आफ्नोमात्र हालीमुहाली जमाइराख्ने ‘मर्द’ हरू अलि हच्केलान् भन्ने आशा । महिलालाई कहिल्यै मासुको थुप्रोबाहेक अरू सोच्नै नसक्ने, दिमाग भएका व्यक्तिको रूपमा कहिल्यै हेर्नै नसक्ने, उनीहरूलाई पीपलको बोटमुनि गरिने सस्तो गसिपको विषयभन्दा माथिको स्थान दिनै नसक्ने, यति सबै गरेर उनीहरूलाई लज्जित वा अप्ठयारोमा पारिसकेपछि, “सार्वजनिक वृत्तमा ‘मर्द’ हरूसँगै उभिएको, बहस गरेको वा उनीहरूलाई सहयोद्धा ठानेको बदलामा उल्टो हिंसा, बदनामी र सस्ता गसिपको सिकार हुनुभन्दा चुपचाप घर बस्नु ठीक” भन्ने बनाइसकेपछि जीर्ण शरीर हुन्जेलसम्म आफैंले मात्र लेखन, राजनीति, फिल्म, पत्रकारिता, विश्वविद्यालय, साहित्य संगीतका महोत्सव आदिजस्ता सार्वजनिक वृत्तहरू कब्जा गरिरहने ‘बूढा गोरु’ हरूको हालीमुहाली अलि कम होला भन्ने आशा । अगाडि असाध्यै महिलामैत्री, प्रगतिशील, समावेशी सोचको, क्रान्तिकारी आदि बनेर प्रस्तुत हुने तर भित्रभित्रै आफ्नो शक्तिशाली सार्वजनिक व्यक्तित्वको आडमा महिलाहरूको मर्यादालाई छियाछिया बनाइरहेका कैयौं अधबैंसे र बयोवृद्ध ‘ढयाके प्रगतिशील’ (झूटा प्रगतिशीलहरूलाई लेखक खगेन्द्र संग्रौलाले दिएको उपाधि सापट लिएर भन्दा) हरूले ढपक्कै ढाकेका सार्वजनिक वृत्तहरूका स्वरूप अब नयाँ र तरोताजा देखिन सुरु गर्लान् भन्ने आशा । कार्यस्थलमा हुने यौनहिंसाको खुलासाको कारण कुनैपनि दिन मेरो यो फर्जी समावेशी सोच, प्रगतिशीलता र प्रतिष्ठा चकनाचुर हुन सक्छ भन्ने कुरा दिमागमा घुस्ला र ढयाकेहरूले शक्तिको आडमा कुनै महिलामाथि यौनहिंसा गर्ने दुस्साहस नगर्लान् भन्ने आशा । सार्वजनिक वृत्तहरू महिलारहित र न्यून महिला सहभागितासहितका हुने स्थिति अब बिस्तारै कम हुँदै जाला भन्ने आशा । र, भविष्यमा हामीले देख्ने सार्वजनिक वृत्तहरूको फेरिएको रूपको श्रेय नि:सन्देह रश्मिला, मीना, सुबिना, मनीषा–निशाजस्ता हिम्मतिला महिलालाई नै जानेछ, जसले आज आफू अप्ठयारो बाटोमा हिंडेर हजारौं महिलाको बाटोका काँढा पन्छयाउन पहल गरेका छन् ।

प्रकाशित : पुस ७, २०७५ ०९:३१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बहस : शृङ्खला भर्सेज निर्मला 

आफ्नो रुचिको गतिविधि गरेबापत म रुबी, माल्विका, निकिता वा शृङ्खलाको विरोध व्यक्तिगत रूपमा किन गरौं ? मेरो उनीहरूसँग व्यक्तिगत दुश्मनी छैन । मलाई त निर्मला र मेरी छोरीजस्ता लाखौं बालिकाका लागि सुरक्षित समाज चाहिएको छ जसको कारण उनीहरूले शृङ्खलाले जस्तै स्वतन्त्र जिन्दगी बाँच्न पाऊन् । 
सौन्दर्यका परम्परागत मान्यता नपछ्याउनेलाई ‘खतरनाक महिला’ भन्दै मौसमी रिपोर्ट लेख्ने काम सयौं गुणा सजिलो छ ।
सावित्री गौतम

काठमाडौँ — देशमा यतिबेला एक जना किशोरी र एक जना युवतीको सर्वाधिक चर्चा छ । एउटी हुन् चार महिनाअघि बलात्कारपछि हत्या गरिएकी महेन्द्रनगर उल्टाखामकी निर्मला पन्त ।

पोखरामा कलाकार सुनील सिग्देलको कलाकृतिको प्रदर्शनीमा आमाको हात समातेर आएका एक जना बालकले कलाकार सिग्देलले निर्मला र मिथककी ‘दुर्गा भवानी’ को फ्युजन गरेर बनाएको चित्र ‘माई गड्डेस लस्ट द ब्याटल’ लाई ढोकाबाहिरबाटै देखाउँदै भन्दै थिए, ‘त्यो त निर्मला होइन ?’

अर्की हुन् हिडन ट्रेजर प्रालि नामक निजी कम्पनीले आयोजना गरेको मिस नेपाल शीर्षकको प्रतियोगिताकी विजेता शृङ्खला खतिवडा जो यतिखेर मिस वल्र्ड प्रालि नामक अर्को निजी कम्पनीले चीनमा आयोजना गरिरहेको विश्वस्तरीय प्रतिस्पर्धा मिस वल्र्डमा प्रतिस्पर्धारत छिन् ।

उनी नेपालमा चिनिइसकेर अब विश्वलाई नै आफ्नो र आफ्नो देशको नाम चिनाउने तरखरमा जोडतोडले लागिपरेकी छन् । वर्षमा पचासौं पटक देश–विदेशका विभिन्न प्रतियोगितामा सहभागी नेपाली र नेपाली मूलका प्रतियोगीलाई भोट गर्ने उत्सव मनाउन पाउने नेपालीहरू यतिबेलाशृङ्खलालाई भोट गरेर विश्वसुन्दरी बनाउन सघाउने मौकाको भरपूर उपयोग गर्दै भोटिङ महोत्सव मनाइरहेका छन् ।

न शृङ्खला हालको नेकपा डबल र उसका ‘भारदार’ का व्यक्तिगत सम्पत्ति हुन् न निर्मला नेकपाइतरका व्यक्तिको सम्पत्ति हुन् । दुवै नेपाली महिलाका अनुहारका दुईवटा पाटा हुन् । एक जनाले बाल्यकालमै गरिबी, छोरी भएको आधारमै बाबुले छोड्नुको पीडाको साथमा बलात्कारसँगै बीभत्स हत्याजस्ता अँध्यारा मात्र भोगिन्, अर्कीले आमाबाबुको प्रशस्त माया र हौसला, सम्पन्नता, उच्चकोटीको शिक्षादीक्षाको साथमा ग्ल्यामरको दुनियाको आँखा तिरमिराउने प्रकाशसँग रमाउने मौका पाइन् ।

बीभत्स मृत्यु भोगिसकेपछि पनि सरकारका कारिन्दाले निर्मलाको शवमाथि समेत बलात्कार र हत्याको सबुत मेटाउनका लागि गरेको ज्यादतीको विरोधमा उल्टिएको सिङ्गो देशका एकएक मान्छेको आँखामा निर्मलाको अनुहार अमिट बनेर रहेको छ । उता शृङ्खलालाई पनि यतिखेर धेरै मान्छेले चिनेका छन् किनकि उनको सहभागिता सुरुदेखि नै रोचक बनेको छ ।

कारण उनी यस्ता प्रतियोगिताले महिलाको वस्तुकरण गर्छ भन्ने विश्वास राख्ने राजनीतिक दलका नेता दम्पतीकी छोरी हुन् । उनका मातापितासहित मर्ज भएको अर्को दल पूर्वनेकपा माओवादीको विरोधका कारण त झन् सन् २००८ को मिस नेपाल प्रतियोगिता स्थगित नै हुन पुगेको थियो ।

निर्मला हत्याकाण्ड नेकपा डबलको दुईतिहाइ सरकार भएको बेला भएको छ । यही कारण निर्मलाको निम्ति न्याय माग्दै सडकमा चार महिनादेखि हिँड्नेहरू नेकपा डबलका केही ‘भारदारहरू’ का नजरमा स्वत: सरकारविरोधी, डलर पचाउने रोजगारी कायमै राख्न उफ्रेका झुन्ड आदि बनेका छन् ।

उता फेरिपूर्व नेकपा एमालेका नेताद्वयकी छोरीले विश्वसुन्दरी प्रतियोगितामा भाग लिएको कारण नेकपा डबलकै केही ‘भारदार’ का लागि विश्वसुन्दरीको ताज प्रतिष्ठाको सवाल बनेको छ । यतिबेला शृङ्खलाभन्दा निर्मला महत्त्वपूर्ण भन्नेहरू पनि ती भारदारहरूको नजरमा स्वत: सरकारविरोधी बनेका छन् ।

विश्व सुन्दरीको ताज देशमा भित्र्याएर देशको देशको शिर ठाडो पार्ने धुनमा धुनधानसँग लागिपरेका नेकपाका भारदार र अन्य केही सर्वसाधारण मनुष्यहरूको सबैभन्दा बढी तारो बनेका छन् हामीजस्ता दुई–चार जना महिला, जसलाई सौन्दर्य प्रतियोगिताको आधारभूत धारणा नै औचित्यहीन लाग्छ ।
***

अर्कातिर छन् ठयाक्क सुन्दरी प्रतियोगिताको सिजन सुरु भएपछि यसको विरोध वा समर्थन गरेका व्यक्तिहरूको विचार जुधाएर सनसनी मच्चाउने दाउमा चिलले सिनो ढुकेको झैं ढुकेर बस्ने सञ्चारमाध्यम । कोटेसन माग्नेहरूलाई यही बेला सुन्दरी प्रतियोगिताविरोधीहरूको धारणा धमाधम माग्नुपरेको छ । माग्नेहरूले त कम्तीमा त्यतिसम्म जाँगर चलाए ।

अरू कतिपयले त सामाजिक सञ्जालमा हामीले साथीसँग गरेका संवादलाई नै बिनासोधपुछ वा निर्लज्जतापूर्वक छापिदिएर हामीलाई ‘शृङ्खलाका विरोधी’ करार गरेका छन् । उदाहरणका लागि कान्तिपुर एफएममा काम गर्ने साथी स्वर्णा ताम्राकारले मिस नेपालको परिचयात्मक भिडियोमा ‘स्क्रिप्टबाहेक सबै ठीक छ, किन पढ्न असाध्यै जान्ने थिएँ भन्नुपरेको’ भनेर टिप्पणी गरिन् ।

मैले त्यसमा थपें, ‘स्क्रिप्टमा भएको’ एउटी ‘बोरिङ’ पढन्ते यतिखेर मिस नेपाल भएकी थिई’ भन्ने आशयको वाक्यले ‘मिस नेपाल बौद्धिकताको प्रतिस्पर्धा हो’ भन्ने आयोजक र प्रतिस्पर्धीको सदाबहार दाबीप्रति विरोधाभास देखाउँछ । ‘हामीमाथि मिस वल्र्डका लागि बनाइएको परिचयात्मक भिडियोजस्तो कुनै सार्वजनिक कन्टेन्टमा टिप्पणी गरेबापत कुरूप र ईष्र्यालु फेमिनिस्ट, महिला भएर अर्की महिलाको बारेमा पँधेर्नीले जसरी कुरा काट्ने र फेरि महिलाले हेपेको भन्दै हिंड्नेजस्ता तुच्छ टिप्पणी त पहिल्यै गरिएका थिए जुन कुनै प्रतिक्रियाका लायक थिएनन् ।

यसमा प्रतिक्रिया दिनैपर्ने स्थितिचाहिं एउटा सञ्चारमाध्यमको हर्कतका कारण बन्यो । हामी दुईको यो संवादलाई स्क्रिनसट गरेर गरिएका सयौं गालीमध्येको एउटा टिप्पणी ‘तिनीहरूले यस्तो भन्ने हिम्मत कसरी गरे, शृङ्खलालाई आफ्नो उपलब्धि बताउने पूर्ण अधिकार छ’ आशयको भनाइसँग मिसाएर प्रकाशित गरेर बीबीसी नेपालीजस्तो ‘प्रतिष्ठित’ सञ्चारमाध्यमले लेखेको छ, ‘सामाजिक सञ्जालमा शृङ्खलाको विरोध र प्रतिरक्षा दुवै गरिएको छ ।’

‘नेपालकी ग्ल्यामर गर्ल शृङ्खला खतिवडा मिस वल्र्ड उपाधिको कति नजिक’ (२२ नोभेम्बर २०१८) को बीबीसी नेपाली समाचारशृङ्खलाको विरोध थियो वा स्क्रिप्टप्रतिको मात्रै चित्त नबुझाई, उनलाई हराउनेषड्यन्त्र थियो वा कुनै सार्वजनिक सामग्रीमाथि साथीसाथीले गरेको सामान्य हाँसोठट्टायुक्त गफ ? त्यो फिचर तयार पार्ने बीबीसीका पत्रकारले त्यतिसम्म सोध्ने जाँगर पनि चलाउन सकेनन् ।

(सोधेका भए थाहा पाउँथे, कम्तीमा स्वर्णाचाहिं मिस नेपालजस्ता प्रतियोगिताको विरोधी त पटक्कै होइनन् बरु उनको नजरमाशृङ्खला आजसम्मका मिस नेपालमध्ये उत्कृष्ट हुन् रे ।)
***

‘हामी गणतन्त्र र खुला समाज भएको देशमा बस्छौं, यस्ता समाजमा खेलकुदका, ग्ल्यामरका, लेखपढका गतिविधि समानान्तर रूपमा भइरहन्छन् । त्यसैले शृङ्खलाले कुनै गैरकानुनी काम गरेकी छैनन् । उनी आफ्नो रुचिको काम गर्न स्वतन्त्र छन् ।

मलाई त्यससँग सरोकार छैन तर म आफूचाहिं व्यक्तिगत रूपमा सौन्दर्य प्रतियोगिताले व्यक्तित्व विकास हुन्छ भनेर मान्दिनँ ।’ एउटा दैनिक पत्रिकामा फिचर तयार पार्दै छु भनेर फोन गरेकी पत्रकारलाई मैले यस्तो जवाफ दिएपछि उनले भनिन्, ‘भनेपछि आज न्युट्रल (तटस्थ) बस्ने विचार गर्नुभयो ?’ ‘म सधैं न्युट्रल छु’ उनीप्रति उत्तेजित नभईकन जवाफ दिएँ । किनकि उनले हाम्राबारे गरिने टिप्पणीको आधारमा हामीलाई ‘छुच्चा आइमाई’ को रूपमा नै चिनेकी छन् भनेर म सजिलै बुझ्थें ।

यतिखेरकै कुरा गर्दा जसजसलाई हामीलाई सुन्दर र कोमल महिलालाई देखी नसहने कुरूप र छुची महिलाको रूपमा प्रस्तुत गर्नुपरेको छ उनीहरूले हाम्रा विचारहरूबाट जति चाहियो त्यति जसरी प्रस्तुत गर्न मन लाग्यो, त्यसरी आफ्नो कोणबाट प्रस्तुत गरिरहेका छन् ।

बीबीसीपछि अर्को एउटा अनलाइन ‘सारंगी न्युज’ भन्नेले सेतोपाटी अनलाइनमा मैले लेखेको ‘सौन्दर्यको सिमसारमा हामी’ शीर्षकको लेखबाट त्यति नै भाग निकालेको छ जति निकाल्दा हाल म शृङ्खला खतिवडाको खुँखार विरोधीजस्तो देखिन्छु ।

उक्त हिस्सालाई अरू केही व्यक्तिको फेसबुक पोस्टसमेतसँग मिसाएर छापिएको छ (विश्वसुन्दरी ताज : सर्वश्रेष्ठ सुन्दरी कि बिकेको माल ? सारंगी न्युज डट कम (मंसिर ८, २०७५) लेखबाट साभार हो भनिएको छैन, बकायदा मेरो फोटोसहितको लिंक मलाई नै फेसबुकमा टयागसमेत गरिएको छ । साभार भनेर लेख्ने त परको कुरा, यसबाट तपाईंको विचार यति निकाल्यौं है भनेर सोध्ने वा जानकारी दिनेजस्तो सामान्य नैतिकतासमेत पालना गरिएको छैन ।

आफ्नो रुचिको गतिविधि गरेबापत म रुबी, माल्विका, निकिता वा शृङ्खलाको विरोध व्यक्तिगत रूपमा किन गरौं ? देशको संविधान र कानुनले सौन्दर्य प्रतियोगितालाई बन्देज गरेको छैन र मेरो उनीहरूसँग व्यक्तिगत दुश्मनी पनि छैन ।

मलाई त निर्मला र मेरी छोरीजस्ता लाखौं बालिकाका लागि सुरक्षित समाज चाहिएको छ जसको कारण उनीहरूले सुरक्षित हुर्कन पाऊन् र शृङ्खलाले जस्तै स्वतन्त्र जिन्दगी बाँच्न पाऊन् । तर, मलाई सौन्दर्य प्रतियोगिताको आधारभूत धारणा, त्यस्ता प्रतियोगिता जित्नुलाई उपलब्धि भनेर गरिने वर्णन र त्यस्ता प्रतियोगितालाई सरकारविरोधी र सरकारमुखी मुद्दा बनाएर झगडा गरिनु, भोट गर्नुलाई राष्ट्रिय चाड वा महोत्सव जसरी मनाउनु हास्यास्पद लाग्छन्, त्यत्तिचाहिं पक्का हो ।

कुनै नागरिकले आफूले चाहेको क्षेत्र रोज्ने अधिकार छ । त्यसैले यसमा उसका बाबुआमालाइ जोडेर गरिने बहससमेत बेकार छ । तर, बहसको मुद्दा के चाहिं हो भने कुनै दम्पती जसले सारा जीवन महिलाको वस्तुकरणको विरोध गर्ने ‘कम्युनिस्ट’ भनिने राजनीतिक दलमा आबद्ध भएर बिताएकी आफ्नै छोरीले घरमा कुन ‘कम्युनिस्ट स्कुलिङ’ पाइन् र दुई–चार प्रश्नका उत्तर रटाएर, शरीरको नापजाँच गरेर घोषित गरिने सुन्दरी प्रतियोगितामा भाग लिन मन लाग्ने बनेर हुर्किइन् ? ल छोरीलाई कम्युनिस्ट स्कुलिङ मञ्जुर थिएन मानियो ।

अझ अनौठो त आज आफ्नी छोरीले प्रतिस्पर्धा गर्नेबित्तिकै कुनै ‘प्राइभेट लिमिटेड’ ले सञ्चालन गर्ने सामान्य इभेन्टमा भाग लिने सन्तानको चाहनालाई ‘यो उनको प्राइभेट कुरा हो’ भन्न नसकेर ‘शरीरको मात्र प्रतिस्पर्धा होइन बुद्धिको पनि हो’ भनेर जोडतोडका साथ भोट माग्ने लेबलमा स्वयं कम्युनिस्ट बाबुआमा कसरी पुगे ?

यो कुनै व्यक्तिविशेष र उसले कुन चुनावचिह्नमा भोट हाल्छसँग नभई समाजले निर्माण गरेको हाम्रो चेतनामाथि गरिनुपर्ने प्रश्न हो । यो प्रश्न र बहस वर्षैभरि जरुरी छ । सिजन लागेपछि दुई–चार जनालाई बोल्न–लेख्न लगाउने, जुधाउने, कुनै ‘कमरेडद्वय’ की छोरीलाई जिताउन लागिपरेका दलका बफादार चाटुकारहरूले दुई–चार जना ‘कुरूप महिला’ लाई अमर्यादित गाली गर्ने वा सञ्चारमाध्यमले गालीको पृष्ठभूमि तयार पारिदिनेजस्तो हल्का विषय होइन ।

तर, सम्बन्धित टिप्पणीकर्तालाई सोध्ने सामान्य नैतिकतासमेत पालन नगरीकन, उनीहरूको विचारको पुष्टि नगरीकन, अनुमतिसमेत नलिईकन सामाजिक सञ्जालमा अभिव्यक्त विचार छापेर काम चलाउने अल्छीहरू भएको देशमा यस्ता सामाजिक मुद्दाबारे उन्नत सार्वजनिक बहसहरू हुने सम्भावना हाललाई कमै देखिन्छ ।

किनकि यसमा गम्भीर बहस चलाउनुभन्दा सौन्दर्यका वा घर व्यवहारका परम्परागत मान्यता नपछयाउने, त्यसमा विश्वास नगर्ने महिलालाई ‘खतरनाक महिला’ को रूपमा चित्रित गरिदिएर मौसमी रिपोर्ट लेख्ने काम सयौं गुणा सजिलो छ ।
***

निर्मलाको बलात्कार र हत्या सम्बन्धमा नेपाल सरकारको गृह मन्त्रालय र त्यसअन्तर्गतको नेपाल प्रहरीले देखाएको नकचरोपनाको वर्णन यहाँ गरिरहनु जरुरी छैन, हजारौं पटक भइसकेको छ ।

निर्मला एउटा प्रतीक मात्र हुन् देशमा महिलामाथिको हिंसाको भयावह स्थितिको, असुरक्षित हाम्रा आमा, हामी र छोरी तीनै पुस्ताको, हिंसामा परिसकेपछि पनि उचित न्याय नपाइने दयनीय अवस्थाको । दिनको तीन जनाको दरले भइरहेका बलात्कारको तथ्यांक केही वर्षदेखि स्थिर छ ।

बिहान–दिउसो–साँझ, विद्यालयमा, होटलमा, घरमा, कार्यस्थलमा जतासुकै बलात्कृत हुने र मारिने स्त्रीलिंगीहरूको संख्या र उमेर हेर्दा कोही पनि कहीं पनि सुरक्षित छन् भनेर ढुक्क हुन सकिंदैन ।
साना छोरीहरूका आमाको मुटुको चाल त कैयौं महिनादेखि स्थिर हुन सकेको छैन । एकातिर देशमा समृद्धिको रटान लगाइएको छ र अर्कोतिर देशका ५१ प्रतिशत जनसंख्या अर्थात् महिलामा घरभित्रसमेत आफू कसरी सुरक्षित हुने र छोरीहरूलाई कसरी सुरक्षित राख्ने भन्ने त्रास छ ।

वर्षौंदेखि देशको आधाभन्दा बढी जनसंख्या असुरक्षित छ, देशको विकास र उत्पादन प्रणालीसँग जोडिन पाएको छैन ।

यतिखेर त सुरक्षाको माग गर्दै महिनौंदेखि सडकमै छ । समृद्धिको यात्रामा आधा मात्र जनसंख्या सहभागी भएपछि सरकारले कल्पना गरेको समृद्धि कसरी आउँछ र कस्तो खालको आउँछ महिलामाथिको हिंसा महिलालाई तल्लो वा सहायक दर्जाको लिंगको रूपमा हेरिने चलन हो भनेर सोच्ने, घर चलाउने, देश चलाउने, धर्म संस्कृति वा सुन्दरताका परम्परागत व्याख्या र तरिकाहरूसँग सहमत नहुने, तिनको बारेमा प्रश्न गर्ने महिलालाई घर समाजमा मात्र होइन राजनीतिक दलका उच्च तहका मिटिङहरूमा समेत बडेबडे ‘मर्द’ हरूले ‘टयाउँटयाउँ नगर्न’ निर्देशन दिन्छन् ।

यस्तोमा देशको इज्जत कुनै निजी कम्पनीले वितरण गरेको सुन्दरीको ताजले कसरी ढाक्ला ? देशको आधाभन्दा बढी जनसंख्या यौनहिंसा र त्यसपछिको हत्याको त्रासबाट मुक्त नहुनु, सामाजिक सुरक्षा प्रत्याभूत नहुनु, उनीहरूले बाँच्नका लागि ढुक्क महसुस नगर्नु देशको बेइज्जती सूचकभित्र पर्छ कि पर्दैन ? देशको इज्जत त कुनै ताज भित्र्याएर नभई यी सबै कुराको प्रत्याभूति भएपछि बढ्छ ।

देश चलाउनेहरूप्रति हाम्रो इज्जतचाहिं निर्मला हत्याकाण्डजस्ता घटनाको शृङ्खला रोकिएको दिनबाट बढ्न सुरु हुनेछ । देश चलाउनेहरूले हामीबाट इज्जत त्यो दिनदेखि कमाउलान् जुन बेला देशका ५१ प्रतिशत जनसंख्याले सुरक्षित महसुस गर्न सुरु गर्लान्, निर्धक्क हिंड्न–डुल्न, काम गर्न पाउलान् । देशको उत्पादन प्रणाली र विकाससँग जोडिएलान् र देशलाई समृद्ध बनाउने यात्रामा आफू पनि सहभागी हुन पाएकामा गर्व गर्लान् ।

रूपरंगका र पारिवारिक–सामाजिक–राजनीतिक संरचनाका परम्परागत व्याख्यासँग सहमत नहुने महिलालाई बाहिर आउटर स्पेसमा जति कटाक्षको, प्रश्नको, लाञ्छनाको सामना गर्नुपर्छ सामाजिक सञ्जालजस्ता साइबर स्पेसमा त्योभन्दा बढी सामना गर्नुपर्छ । समग्रमा गरिने गाली, बाझाबाझ र आलोचनात्मक धारणा राख्ने महिलालाई महिला भएकै आधारमा गरिने अश्लील र हिंस्रक गालीगलौजमा फरक छ ।

कुनै सार्वजनिक विषयमा समेत विचार व्यक्त गरेकै आधारमा अमर्यादित र यौनसँग सम्बन्धित फोहोरी भनेर चिनिएका शब्द प्रयोग गरेर गरिने टिप्पणीको सिकार हुनुपर्दा हामीले केही कुरा व्यक्त गर्ने कि नगर्ने भनेर दस पटक सोच्नुपर्नेजस्तो भएको छ । आउटर स्पेसमा भौतिक असुरक्षाका कारण हाम्रो हाम्रो हिँडडुलको र साइबर स्पेसमा अमर्यादित टिप्पणी सुन्नुपर्दा लाग्नुपर्ने झिंझोले हाम्रो अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको परिधि साँघुरिएको जस्तो भएको छ ।

त्यसमाथि सुरक्षा संयन्त्र बाहिर त यति बेजिम्मेवार छ, साइबर दुनियाँमा उसलाई जिम्मेवार हुनुको दरकार किन रहोस् । बलात्कार र हत्याका अपराधीलाई त सजाय दिलाउन नसकेको लाचार सुरक्षा संयन्त्रबाट हामीले साइबर स्पेसमा सुरक्षाको ग्यारेन्टी, निर्धक्क भएर आफ्नो धारणा व्यक्त गर्न पाउने अवस्थाको प्रत्याभूतिको आस कसरी राख्नु ।

तर, पितृसत्ताका बफादार ठेकेदार र सरकारी भारदारहरूले बुझ्नुपर्ने कुरा के भने यो सबैका बाबजुद हामी रोकिनेवालाचाहिं छैनौं । देशका, समाजका र साइबर दुनियाँका सबैखाले सार्वजनिक वृत्त प्रयोग गरेर प्रश्न गर्ने अधिकार हाम्रो पनि उत्तिकै छ ।
***

नीलो ताजका दाबेदार सुन्दरीहरूले रटेका प्रश्न–उत्तरले महिलाको सशक्तताको कत्तिको ग्यारेन्टी गर्छ थाहा छैन तर निर्मलाहरूको शृङ्खला नरोकिएसम्म, संसार सबैका लागि सुन्दर नभए पनि सबैका लागि कम्तीमा बाँच्नलायक संरचना नहुन्जेल प्रश्न गर्न रोक्नुहुन्न भनेर बुझ्नेजत्तिको सशक्त मेरी छोरीचाहिं बनेकी छ ।

मेरो अनुपस्थितिमा पनि उसले यी प्रश्न कायमै राख्नेछ भन्ने विश्वास छ । दलअनुसारका सरकार फेरिएलान्, सरकारी भारदारका पनि अर्का टोली आउलान् तर हाम्रो प्रश्न त समाजको आधारभूत संरचना, ज्ञान र चेतनाको निर्माण प्रक्रियासँग, स्रोत र अधिकारको बाँडफाँडसँग हो जुन उत्तर नपाएसम्म रोकिंदैन ।

जुनसुकै दलका भारदारले लाञ्छित गरे पनि रोकिंदैन । आउटर वा साइबर स्पेस दुवैमा गरिने अमर्यादित तुच्छ टिप्पणीले रोकिने त झन् कुरै भएन । जुन दिनसम्म यो समाज, देश, संसार, यसका स्रोतहरू, राजनीतिक सामाजिक अधिकारहरू, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताका अवसरहरू, सामाजिक सुरक्षाका प्रत्याभूति आदिको समान वितरण हुँदैन, त्यतिन्जेल ‘कुरूप’ र ‘खतरनाक’, ‘समाज भाँड्ने’ आदि उपाधि पाएका महिलाहरूको यो टयाउँटयाउँ रोकिंदैन।

प्रकाशित : मंसिर १५, २०७५ ०८:५२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्