जौमतीको चुल्ठी कर

कविता
निभा शाह

काठमाडौँ — नाइल नदीभन्दा लामा आइमाईका दु:ख नाप्न्या को छन् ? जो छन्/जति छन् चोलीका तुना नाप्न्या बलात्कारी छ

नाइल नदीभन्दा लामा
आइमाईका दु:ख नाप्न्या को छन् ?
जो छन्/जति छन्
चोलीका तुना नाप्न्या बलात्कारी छन् ।

औंला छोडेर
आइमाईका दु:ख नाप्न्या को छन् ?
हजारौं वर्षअघि शिवलिंगहरुले
स्त्री देह लालपुर्जामा बााधो हाले
त्यहाादेखि स्त्री हुनुको सजाय
चेली–किला बााधी गई
चेली–मुख मुवालो लागी गई
चेली–यौनी सती कर लागी गई
स्त्री देह जिउ कर लागी गई ।

जारी कर/हजारी कर/स्तन कर/चुल्ठी कर
काली कर/गोरी कर/देह वृत्ति योनी कर
अचेल–अचेल
गर्भाशय भाडा कर/भ्रूण परीक्षण चाडा कर
जसोकी (जस्तो कि)
स्त्री देह
देश चलाउने
कर कार्यालय हो ।

टुप्पी कर नाई/चुल्ठी कर
कालु कर नाई/काली कर
पुरूष छाती कर नाई/स्त्री स्तन कर
शिवलिंग कर नाई/योनी कर ।

वाह ! सत्ताधारी कि दुनियाा वाह !
स्त्री देहको वस्तुकरण
टुप्पी मौन
मुसलधारया मेघ नाई
बुलबुल सिंहदरबार बाछिटा ।

जौमतीको चुल्ठी कर लिने महाराजले
जौमतीलाई भनेछन्
यो अखण्ड राज्य विस्तारको भूखण्ड
तुम्रै हो जौमती
यो देशको भूगोल
तेरा पुर्खाका
रगतको डल्लो हो जौमती
यो देशको गंगामा/तेरी इजाको
दशधारी दूध बग्दो छ जौमती ।

माटो चाादालाई हेर
तेराई कोखको फूलबाडी छ
जौमती बोलौ त बोलौ क्या !
जौमतीका मुख मुवालो छ ।

महाराजको यो सवाई सकिएपछि
महाराजले जौमतीको आाखामा
वाइनोकुलर लाउादै भने
उ त्यो जंगेपिलरभन्दा परको
कुमाउ, गडवाल, पिथौरागड,
जम्मै तुमै्र हो जौमती
मोहनापारकिो
तिकुनियादेखि लखनउसम्मको भूभाग
तुमै्र हो जौमती
उत्तरतिरको भोट तुमै्र हो
पश्चिम किल्ला काागडा, सतलज
जम्मै तुमै्र हो जौमती
पूर्वको सूर्योदय हेर जौमती
सिन्धु, दजला, बेबिलोल, फरात
साराका सारा पूर्वाद्र्ध
तुमै्र हो जौमती ।

यो नेपाल खण्डे/भारत खण्डे/
केदार खण्डे/हिमवत खण्डे
साराका सारा ब्रह्माण्ड तुमै्र हो जौमती ।

जौमतीले आफू उभिएको
जमिन छामी छे
जम्मै मालिकहरुका लालपुर्जा बजे ।

जौमती खोस्रने/एक बित्ता जमिन
आफ्नो नाइा
जौमतीले मुखको मुवालो फाली
राजाको श्रीपेच टिपी
राजा अलप भए
श्रीपेचविहीन मालिकहरु प्रकट भए ।

जौमतीका मालिकहरु
सिटामोल खान
थाइल्यान्ड जान्या/सिंगापुर जान्या/अमेरिका जान्या
तिनै मालिकहरुले जौमतीलाई भनेछन्
यो देश/यो देशको राष्ट्रियता/यो देशको झन्डा
तुमै्र हो जौमती
जौमतीले जवाफ फर्काई
मेरी आमा/सिटामोल नपाई जरा मरी
यो देशको राष्ट्रियता
मेरी आमाका लागि सिटामोल भएन
मेरो छोरो चिसा सिरौटा मर्‍यौ
यो देशको झन्डा
मेरा छोराका लागि
बााच्दा न बर्को भयो
मर्दा न कात्रो भयो ।

जौमतीको यिनै आवाज सुनेपछि
झन्डाले प्रतिगामी विद्रोह गर्‍यो
झन्डा जौमतीको छाप्रो छोडी
महल उड्यो/सिंहदरबार उड्यो
त्यहाादेखिन्
जौमतीले झन्डा निली भन्दै
जौमती जेल छ ।

जौमती झ्यालखानामा सोच मग्न छे
होइन झन्डा निल्ने महल हुन्छ कि छाप्रो ?
प्रश्नचिह्नहरुले
जौमतीको टाउकोभित्र प्लेट जुध्छन्
जौमतीको चुल्ठी कर हल्लिएको हल्लियै छ
जौमती बोल्या की बोलेई छ
घास खुवाई घाासको जडो लुकाउने मालिक
अब तुम्रो जडो खोज्दो छु ।।

शब्दार्थ
चुल्ठी कर – खस साम्राज्यदेखि सुरु भई राणाकालसम्म चलेको चुल्ठो कर
चाडा कर – गर्भको भ्रूण छोरी भएको थाहा भएपछि गरिने गर्भपतन कर
इजा – आमा
फूलबाडी – फूलबारी
स्तन कर – सन् १८०२ मा केरलामा स्तन नदेखाई हिँड्ने दलित महिलामाथि लगाइने कर
मुवालो – मुख बन्ध गराउने पट्टी
जरा – ज्वरो
सिरौटा – सिरेटो
जडो – जरा

प्रकाशित : भाद्र २३, २०७५ ०९:०९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

रेलबहादुरका छोरा हुन् गोपालसिंह

प्रतिक्रिया
कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — भदौ १६ कोसेलीमा प्रकाशित ध्रुवचन्द्र गौतमको लेख ‘उनी थिए जीएस नेपाली’ पढ्न पाउँदा खुसी लाग्यो । आजभन्दा एक सय सात वर्षअघि सन् १९११ मा जन्मेका गोपालसिंहका बारेमा छरिएर रहेका तथ्य संकलन गरी गौतमले गरेको प्रस्तुति रोचक र सूचनामूलक छ । उनै जीएस नेपालीका बारेमा थप जानकारी होस् भनेर केही तथ्य–तथ्यांक लेख्न चाहेको छु ।

‘गीतको राजकुमार’ नामबाट प्रसिद्ध गोपालसिंह नेपालीलाई एउटा यस्तो व्यक्तिको रूपमा स्मरण गरिन्छ जसले साहित्यसँगै फिल्म उद्योगमा पनि आफ्नो अमीट छाप छाडेका छन् । नेपालीको जन्म बिहारको पश्चिम चम्पारण जिल्लाको बेतियामा ११ अगस्त, १९११ भएको थियो । नेपालीले आफ्नो अन्तिम कविता पाठ भागलपुरको सुदूर गाउँ एकचारीमा गरेका थिए । १७ अप्रिल, १९६३ को त्यस कार्यक्रमबाट घर फर्कंदै गर्दा भागलपुर रेल्वे प्लेटफर्ममा उनको निधन भएको थियो ।
उनका पिता रेलबहादुर सिंह फौजमा हवल्दार थिए । उनी नेपाली थिए र पछि बेतियामा बस्न थालेका थिए । गोपालसिंहको रचना पाठको शैली गज्जबको थियो । उनी जुन कुनै कार्यक्रममा पुग्थे, त्यस कार्यक्रमको प्रमुख आकर्षण उनै हुन पुग्थे । उनको गीत श्रोताले सजिलै बुझ्थे र अनायास गुनगुनाउन थाल्थे । गोपालसिंहको परिवारमा आर्थिक कठिनाइ उस्तै थियो, सकस पर्ने खालको । त्यसैले कवि सम्मेलनबाट प्राप्त हुने रकमबाट परिवारको लालनपालन गर्न कठिन भइरहेको थियो । उनले चाहेको भए नेपालमै उनका लागि सम्मानजनक अवसर उपलब्ध हुन सक्थ्यो किनभने उनकी पत्नी नेपालको राजपुरोहित परिवारसित सम्बन्धित थिइन् । तर, स्वाभिमानी गोपालसिंह यसका लागि मञ्जुर थिएनन् । उनले बेतियामै बस्ने निश्चय गरेका थिए ।


सन् १९४४ मा उनी अखिल भारतीय कवि सम्मेलनमा भाग लिन बम्बई पुगेका थिए । त्यस कवि सम्मेलनमा फिल्म निर्माता शशिधर मुखर्जी पनि पुगेका रहेछन् जो उनको कविता सुनेपछि अत्यधिक प्रभावित भएका रहेछन् । त्यसै दौरान उनको ख्यातिबाट प्रभावित भएर फिल्मिस्तानका मालिक सेठ तुलाराम जालानले उनलाई मासिक दुई सय रुपैयाँ दिने गरी गीतकारको रूपमा अनुबन्धित गरे । गोपालसिंहले सबभन्दा पहिला १९४४ मा फिल्मिस्तानको ब्यानरमा बनेको ऐतिहासिक फिल्म ‘मजदुर’ का लागि गीत लेखेका थिए । त्यस फिल्मको गीत यति लोकप्रिय भयो कि बंगाल फिल्म जर्नलिस्ट एसोसिएसनको तर्फबाट गोपालसिंहलाई १९४५ को सर्वश्रेष्ठ गीतकारको पुरस्कार प्रदान गरियो । फिल्मी गीतकारको आफ्नो सफलताबाट उत्साहित भएर गोपालसिंह फिल्म उद्योगमै जमे र लगभग दुई दशक (१९४४–१९६२) सम्म गीत लेखनको कार्य गर्दै रहे । त्यस अवधिमा उनले ६० भन्दा बढी फिल्मका लागि लगभग ४ सयभन्दा बढी गीत रचना गरे जसमध्ये कतिपय गीत अत्यधिक प्रसिद्ध भए । महत्त्वपूर्ण कुरा यो छ कि तीमध्ये अधिकांश गीतको धुन उनी आफैंले तयार गरेका थिए । फिल्म उद्योगमा उनको भूमिका केवल गीतकारसम्म मात्र सीमित रहेन । उनी आफू गीतकारको रूपमा स्थापित भएपछि फिल्म निर्माणको क्षेत्रमा पनि हात हाले र हिमालय फिल्म्स तथा नेपाली पिक्चर्स फिल्म्स कम्पनी स्थापना गरी त्यसको ब्यानरअन्तर्गत तीन फिल्म नजराना (१९४९), सनसनी (१९५१) र खुश्बु (१९५५) को निर्माण गरे तर, कुनै पनि फिल्म सफल हुन सकेन । त्यसपछि यिनले फिल्म निर्माणको कार्य त्यागे । गोपालसिंहद्वारा निर्मित कुनै पनि फिल्मले सफलता हात नपारे पनि ती फिल्मका लागि उनीद्वारा लेखिएको गीत अत्यधिक लोकप्रिय भयो । गोपालसिंहले बाँचुन्जेल त्यो सम्मान पाएनन् जसको उनी हकदार थिए । आफ्नो त्यस भावनालाई उनले शब्दमा यसरी व्यक्त गरेका थिए :
अफसोस नहीं हमको जीवन में
कुछ कर न सके
झोलियां किसी की भर न सके
संताप किसी का हर न सके
अपने प्रति सच्चा रहने का
जीवन भर हमने यत्न किया
देखा देखी हम जी न सके
देखा देखी हम मर न सके ।
– अमर कुमार मल्लिक
विराटनगर–१०

प्रकाशित : भाद्र २३, २०७५ ०९:०९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्