नाम मात्रैको कम्युनिस्ट !

समृद्धि
कवाङ ट्राउन डोङ चोकको अलिक परको सानो क्याफेमा अमेरिकी पूर्वराष्ट्रपति बाराक ओबामाले खाजा खाएका रहेछन् । यो ठाउँ युरोपको कुनै सहरभन्दा कम थिएन । युवायुवतीले भरिभराउ थियो चोक ।
दीपक चौधरी

काठमाडौँ — युवतीहरू चिटिक्क परेका खेलौनाजस्ता थिए, हाम्रो धरान, दुहबी वा पोखराका जस्ता थिए । अचानक मेरै अगाडि दुई महिलाको स्कुटी एकआपसमा ठोक्किएर दुवै जना लडेको देखें । तर, उनीहरू उठेर केही नबोली आआफ्ना सामान उठाएर बाटो लागे । यो देखेर मलाई आश्चर्य लाग्यो । 

सन् १९४५, २ सेप्टेम्बरमा फ्रेन्च कोलोनीबाट स्वतन्त्रता पाएको भियतनामले त्यसको ३० बर्षपछि बेहोरेको नरसंहारको इतिहास पुरानो भइगएको छैन । विश्व महाशक्तिको त्यो खेल मैदानमा लाखांै सर्वसाधारणले ज्यान गुमाउनुपरेको थियो ।


समयले पूरै कोल्टे फेरेको छ आज । त्यही त्रासदीको नाम भियतनाम अहिले अर्कै बनेको छ, तिलस्मी विकासले भरिएको । विशेषत: सन् १९८९ मा सोभियत संघको पतनपछि भियतनामले अवलम्बन गरेको खुलापनले भियतनामलाई दह्रो आर्थिक सूचांकमा फड्को मार्न सघाउ गर्‍यो, यो सर्वविदित छ ।


तर, मैले भने आफ्नो भियतनाम भ्रमणका दौरानमा त्यहाँ कम्युनिस्ट शासन छ भन्ने अनुभूति गर्नै पाइनँ, पत्तै भएन । खुला अर्थतन्त्रले राम्रै काम गरेको देखियो, विकासले राम्रै गति लिएको जस्तो लाग्थ्यो । व्यक्तिगत स्वतन्त्रता पनि नसोचेको थियो । साँच्चै, यत्तिका युद्ध र विषम परिस्थितिका माझ भियतनामले कसरी आफूलाई सबल र सक्षम राष्ट्रको रूपमा उभ्यायो ?
बैंककबाट करिब १ घण्टाको हवाई यात्रामा भियतनामको राजधानी हनोई पुगिन्छ । लाओसको आकाशमाथि उडेको विमान भियतनाम प्रवेश गर्नासाथ स–साना पहाड देखिन थाल्यो, नेपालको भूगोलभन्दा खासै फरक लागेन । मसँगै सिटमा बसेकी नेदरल्यान्डकी युवतीले एउटा गहकिलो कुरा भनिन्, ‘यताका मान्छे एकदमैं शान्त छन् । बोल्दै नबोल्ने अथवा अत्यन्तै थोरै बोल्ने खालका । हाम्रो देशको प्लेनका यात्रु भए यति बेला कति होहल्ला भइसक्थ्यो... । भिसा दिनेदेखि इमिग्रेसन फाँट सबैमा सेना तैनाथ देखिन्थे । एयरपोर्ट सानै भए पनि सफा र पद्धतिमा चलेको देखिन्थ्यो ।


बाहिर मलाई गाइडले कुरिरहेको थियो, मेरो नेम–कार्ड लिएर । ती युवकको नाम ट्वान थियो । म उनको गाडीमा चढँे, गाडी फराकिलो र चिल्लो बाटो हुँदै हुइँकियो । एयरपोर्टदेखि हनोईसम्मको ६ लेनको हाइवे बनेको धेरै भएको थिएन । ट्वानसँगको परिचयमा मैले ‘म नेपाली र बुद्धको देशबाट आएको’ भन्न बाँकी राखिन् । उसले आफ्नो कुनै धर्म नरहेको र भियतनामको पनि कुनै धर्म नरहेको बतायो । बरु, ऊ भियतनामी कम्युनिस्ट पार्टीको कार्यकर्ता रहेछ । मैले फेरि पनि धर्मबारेमा कुरा कोटयाए । उसले बौद्ध धर्ममा धेरै नियम–बन्देज रहेको र यस्तो कुरा आफूलाई मन नपर्ने बताए । भियतनाम बौद्ध देश होला भन्ठानेको थिए, त्यस्तो पाइनँ ।

एयरपोर्ट हनोई हाइवे
रेड नदीमा भव्य पुल रहेछ । यसबाट भियतनामले भौतिक पूर्वाधारको विकासमा मार्दै गरेको फड्कोलाई पनि इंगित गथ्र्याे । यो नदी तर्नासाथ हनोई सुरु हुन्छ । नदीपारि नयाँ ठूला कम्प्लेक्समा प्राय: विदेशी बस्ने रहेछन् । सहरका बाटाहरू सफा र कहीँ कतै पिच नउप्किएका थिए । पैदलयात्रु लेन पनि सफा थिए । मोनोरेल बन्दै गरेको देखिन्थ्यो, यसको निर्माणले ट्राफिकमा कुनै असर परेको देखिएन । केटाकेटीदेखि बूढाबूढी सबैले स्कुटी चलाइरहेका थिए ।


युवतीहरू चिटिक्क परेका खेलौनाजस्ता थिए, हाम्रो धरान, दुहबी वा पोखराका जस्ता थिए । अचानक मेरै अगाडि दुई महिलाको स्कुटी एकआपसमा ठोक्किएर दुवै जना लडेको देखें । तर, उनीहरू उठेर केही नबोली आआफ्ना सामान उठाएर बाटो लागे । यो देखेर मलाई आश्चर्य लाग्यो ।


हनोई तलाउ नै तलाउले भरिएको सुन्दर सहर रहेछ । केही अग्ला भवनले सहरको शोभा बढाएको छ । हिँडडुलमा समस्या थिएन । खानाका परिकार हेर्दा भियतनामीहरू निकै सोखिन लाग्यो । थरीथरीका परिकार हुने, सुप, हरियो सागसब्जी, फलफूल आदि । अझ बढी त कफी खाने चलन रहेछ । रात परिसकेको थियो, बियर पारखीबाट सडक रेस्टुराँ भरिएका थिए, स्थानीय बियर निकै स्वादिलो थियो । केटाकेटी एकैसाथ नारिएर बस्ने कुरा साधारण रहेछ यहाँ ।

हनोईको केन्द्रीय भागमा अवस्थित ताल र बस्ती
भोलिपल्ट बिहानै ६ बजे निद्राले छाडिसकेको थियो । भियतनामी टीभी च्यानल टन्नै रहेछन् । ८ बजे एसिया एआईटी तालिम कार्यक्रममा सहभागी भएँ । कार्यक्रम सञ्चालनदेखि पढाउने सबैमा महिला थिए । मैले नेपालबाट ल्याएको बुद्धको प्रतिमा दिएँ एआईटीलाई । मसँग बर्माका सोसल सेक्टरमा कार्यरत नान ताजिन थियो । ऊ बुद्धमार्गी रहेछ । एआईटीमा कार्यरत सबै जना इसाई रहेछन् । मैले सोचेभन्दा अलि भिन्न लाग्यो, यी एसियन देशको धार्मिक–सांस्कृतिक पक्ष । बर्मेलीहरू मसँग अलि नजिक भए । बर्मा पूर्वी र दक्षिण एसियाबीच पर्ने भएर होला, उता (चाइनिज) र यता दुवैको प्रभाव देखिन्थ्यो तिनमा । आमा उमेरकी प्रिसिला बोईले मलाई आफ्नैजस्तो व्यवहार गरिन् र नेपालीहरू विश्वासिला हुन्छन् भनेर सबैका अगाडि मेरो प्रशंसा गरिरहिन् । बर्मेलीमा अनलाइन शिक्षा निकै लोकप्रिय रहेछ ।

रात्रिकालीन हनोई
दोस्रो दिनको क्लासमा आ–आफ्नो देशको विकास र यसमा उत्पन्न हुने सामाजिक व्यवधान तथा समस्याबारेमा अनुभव साटासाट गर्ने अवसर मिल्यो । बर्मामा ढिलासुस्ती र भ्रष्टाचार सामान्य रहेको बताए, मिस्टर थाङले । तर पनि विकासले गति लिँदै गएको उनको अनुभव थियो । प्राध्यापक डा. नुयाइन ताका अनुसार ठूला लगानी भित्र्याउने सन्दर्भमा यहाँको प्रधानमन्त्री कार्यालय आफैंले यसको नेतृत्व लिने गरेको र प्रक्रियाहरू चाँडो हुने भएकाले भियतनाममा वैदेशिक लगानीमा निकै वृद्धि आएको बुझिन्थ्यो । तर, त्यहींनेर बर्माका अनुभव नेपालसँग मिल्दोजुल्दो थियो । हामीकहाँ जस्तै कागजी प्रक्रिया धेरै झन्झटिलो रहेको सुनियो । मिस थाङकी ‘आन्टी’ नेपाल घुमिसकेकी रहिछन् । उनले आन्टीको अनुभव सुनाउँदै भनिन्, ‘नेपाल प्राकृतिक रूपमा सुन्दर रहेछ र पर्यटकीय सम्भावना प्रशस्तै रहेछ तर त्यहाँ भौतिक पूर्वाधार पटक्कै छैन नि, है ।’


म ट्वाँ परे र अँ–अँ भन्दै टाउको मात्र हल्लाइरहें ।


बेलुकी हामी तीन, आमा प्रिन्सिला र कोरियन न्युजिना हनोईको केन्द्रीय भागको लेक पुग्यौं । फराकिलो र सफा सडक, सुन्दर तालको कुनै बयान थिएन । हामी कवाङ ट्राउन डोङ चोकमा पुग्यौं, त्यही चोकको अलिक परको सानो क्याफेमा अमेरिकी पूर्वराष्ट्रपति बाराक ओबामाले यहाँको खाजा खाएका रहेछन । साँच्चिकै यो ठाउँ युरोपको कुनै सहरभन्दा कम थिएन । युवायुवतीले भरिभराउ थियो यो चोक । विदेशीहरू बढी थिए, हनोईको रात्रिकालीन जीवन साँच्चिकै आकर्षक लाग्यो । प्रिन्सिलालाई सन्चो नभएर उनी होटल लागिन् । युजिना र म चोकसँगै रहेको क्याफेमा गयौं । उनले नै दुईवटा कफीको पैसा तिरिन् । यो कफी हाउस विश्वमा प्रसिद्ध रहेछ, युजिनाले वेबसाइटमा हेरेर थाहा पाएकी रहिछन् । वरपरका बत्तीले गर्दा ताल बेहुलीझैँ सिँगारिएजस्तो देखिन्थ्यो । युजिना असाध्यै राम्री थिइन् । कफी पूरै फिँजजस्तो, बियरको याद आउने । भियतनामको क्याफेको कफी विश्वमै प्रख्यात रहेछ र यसले यहाँको आर्थिक क्षेत्रमा ठूलो योगदान दिएको रहेछ ।

सुन्दर ओपेरा हाउस चोक
भेलि बिहानै ब्रेकफास्ट लिएर म हलोङ वेका लागि ओपेरा हाउस चोकमा पुगे । गोलाकार ठूलो चोक रहेछ ओपेरा हाउस र चोकको देब्रेपट्टि ओपेरा हाउसको ठूलो भवन रहेछ । चोक चिटिक्क र सफा थियो— कुनै युरोप सहरको याद दिलाउने । लामो दूरीका यात्रुको गाडी चढ्ने ठाउँ रहेछ यो । आधा घण्टापछि एउटा टुरिस्ट गाडी आयो । हाम्रो गाइडले हलोङ वे तथा भियतनामबारे केही कुरा भन्यो । सन् १९७५ अघिसम्म भियतनाममा सिभिल–वार रहेको कुरा उनले बताए ।

हलोङ वेको मनमोहक दृश्य
विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत हलोङ वे हनोईबाट करिब १५० किलोमिटर पूर्व उत्तरतर्फ पर्छ । ठूलाठूला चट्टान समुद्रमा च्याउ उम्रिएजस्तै गरी देखिन्थे । समुद्रभर यत्रतत्र जहाज तथा स्टिमर देखिन्थे । जहाजै जहाजले भरिएको नीलो समुद्र साँच्चिकै मनमोहक थियो । नीलो सफा पानीको चमक बेग्लै थियो, समुद्री वातावरणको वर्णन अतुलनीय थियो । हलोङ वे साँच्चिकै स्वर्गकै एउटा टुक्राजस्तो लाग्थ्यो । जति हेरे पनि चित्त नबुझ्ने । साँच्चिकै सेक्सी थिइन्— हलोङ वे । एक किंवदन्तीअनुसार निकै पहिले भियतनामीले आफ्नो आत्मरक्षा तथा सुरक्षाका लागि भगवान्लाई पुकारेछन् र भगवानले ड्रयागनलाई रक्षार्थ यहाँ पठाउनुभएछ । ड्रयागनको शरीरबाट निस्केको विभिन्न अवयवपछि गएर ‘लाइमस्टोन’ भएछ । यसले यहाँ चक्रव्यूहजस्तो काम गरेको देखिन्छ ।


बिहानै ब्रेकफास्ट लिएर टयाक्सीबाट हनोईको होचिमिन्ह म्युजियम पुगें । यहाँ ठूलो भव्य भवन थियो र यसको वरपर सुन्दर बगैंचा थिए । स्वतन्त्रता प्राप्ति र युद्धका बेला भियतनामीको बहादुरीका तस्बिर देखिन्थे । होचिमिन्हको जीवनी र संघर्षका थुप्रै तस्बिर थिए । आफ्ना पुर्खाका दु:ख र संघर्ष हेरेर भियतनामी भावविह्वल देखिन्थे । यो म्युजियमले भियतनामको इतिहासलाई जीवन्तता प्रदान गरेको छ । यस म्युजियमको बीच भागमा होचिमिन्हको शरीर ससम्मान राखिएको (दफनाइएको) रहेछ । सानैदेखि प्रेरकको रूपमा रहँदै आएको होचिमिन्हप्रति उनको चिहानमा श्रदासुमन गर्न पाउँदा मैले आफूलाई भाग्यमानी ठाने ।

होचिमिन्ह स्मारक तथा म्युजियम
यहाँ टयाक्सी चढ्न निकै सजिलो लाग्यो, जाने गन्तव्य भनिसकेपछि टयाक्सीमा जडित जीपीएसले बाटो ट्रयाक गर्दै गन्तव्यमा पुर्‍याइदिने र प्रिन्टेड बिलबाट पैसा दिने । ‘बार्गेनिङ’ संस्कार पटक्कै छैन । जाँदै गर्दा प्लेनले हनोईलाई एक फन्को लगाएको दृश्य साँच्चिकै अद्भुत थियो, जताततै तालहरू अनि सुन्दर बस्ती, गगनचुम्बी भवनहरू । ताल र खोलानालासँग लुकामारी गरिरहेको जस्तो देखिन्थ्यो हनोई ।

प्रकाशित : श्रावण १९, २०७५ ०९:५९
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

‘म्युजिक भनेको गानाबजाना मात्रै होइन’

कुराकानी
कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — क्लासिकल गिटारवादनमा नाम कमाएका किशोर गुरूङ नेपाली लोकसंगीत विधाका समेत स्थापित अध्येता हुन् । उनले गुरूङ जातिको घाटु संस्कृतिमाथि अमेरिकाको हवाई विश्वविद्यालयबाट शोध गरेका छन् । उनको शोध पुस्तक ‘घाटु : अ न्यारेटिभ रिच्युवल म्युजिक ट्रेडिसन एज अब्जर्ड बाई द गुरूङ्ज अफ नेपाल’ विश्वसंगीतको शब्दकोश मानिने ‘गारालान्ड इन्साइक्लोपेडिया’ मा समेटिएको छ ।

उनले तयार पारेको ‘संगीतको आवश्यक शब्दकोश’ पनि नेपालीपछि अंग्रेजी संस्करणमा प्रकाशित हुने क्रममा छ । गुरूङले ‘इथ्नोम्युजिकोलोजी’ विषयमा जर्मनीको हाइडलवर्ग युनिभर्सिटी, अमेरिकाको सेन्ट लरेन्स युनिभर्सिटीलगायतमा विद्वत् प्रवचन दिएका छन् ।


किशोर एक दशकयता ‘फोकल डिस्टोनिया’ रोगको सिकार भएका छन् । यो नसासम्बन्धी रोग हो, प्राय:जसो म्युजिसियनलाई हुने । एकोहोरो वा एकोहोरिएर काम गर्ने अवस्थामा मस्तिष्कले त्यो एकोहोरोपनालाई ‘रिजेक्ट’ गरेको अवस्थामा यो रोग लाग्न सक्छ । किशोरका हकमा भने बाजा बजाउँदा चलाउने औंलाको नसामा पर्ने असरले बाजा बजाउनै नसकिने अवस्था आएको थियो, यो एउटा महारोग हो— म्युजिसियनका लागि । जस्तो, किशोरलाई हिजोआज ठूलो गिटार बजाउन मुस्किल पर्छ । आफू साथमा मिनी–गिटार (स्वनिर्मित) राखेका छन् । दुई वर्षअघि मुटुमा समस्या देखिएपछि ‘पेसमेकर’ का भरमा अहिले किशोरको जीवन चलिरहेको छ । आफूले पढिरहेका पुस्तक, संगीतको ट्रेन्ड र बुझाइका बारे किशोर भन्छन्–


हामीकहाँ अचम्म के छ भने यहाँ म्युजिक खासै जान्नु पर्दैन । खासमा म्युजिक कम्पोजर भनेको औपचारिक ज्ञान भएको, म्युजिक लेख्न वा अन्य जानकारी भएको भन्ने हुनैपर्छ । बाहिरी विश्व र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा ‘सङ राइटिङ’ भनिन्छ, कम्पोजर भनिंदैन । हामीकहाँ के सङ–राइटर, के कम्पोजर जस्तो अनुभूति हुन्छ कहिलेकाहीं ? यता जसले गीत बनायो, उसले एरेन्ज गर्न नसक्ने भएकाले अर्को व्यक्तिको सहयोग लिइएको अवस्था छ, रहन्छ । त्यही कारणले गर्दा ‘एरेन्जमेन्ट’ एकै किसिमको जस्तो हुने गरेको हो । एरेन्जमेन्टमा कुनै नौलोपना देखिन्न, सुनिन्न । थोरबहुत संगीत विधामा ‘टेक्निकल’ क्षेत्रको स्तरोन्नति भए पनि एरेन्जमेन्ट, गीतको शब्द पक्ष निकै कमजोर (वर्ड–प्ले मात्रै) भएर गएको म देख्छु । सबैले देख्ने र बुझ्ने गरी भनौं न, हामीकहाँ नारायणगोपालपछिको ‘ग्याप’ खोइ पुरियो र ? रिक्तता उस्तै छ ।


म्युजिक भनेको गानाबजाना र मनोरञ्जन मात्रै होइन, यो प्राज्ञिक र बौद्धिक कुरासमेत हो । हामीकहाँ म्युजिक मन पराउनु भनेको धुन मन पराउनु र शब्दमा तानिनुजस्तो मात्रै भएको छ । तर, यो सही होइन । विशुद्ध संगीतले अझ गहिरिएर संगीत बुझ्न र हेर्न सिकाउँछ, झन्डै संगीतमा प्राविधिक विषयको पनि जानकार गराउँछ । ‘इन्स्ट्रुमेन्टल म्युजिक’ मा विशेष गहिराइ हुन्छ संगीतको, बुझाइ र शिल्पीको । अर्कातिर, लोकसंगीतको व्याख्या, दायरा र क्षेत्र एकदमै व्यापक छ । यो नेपालमा मात्रै होइन, विश्वमै छरिएको विषय हो । अंग्रेजीमा ‘इथ्नोम्युजिकोलोजी’ भनिए पनि नेपालीमा यो शब्दको ठेट अर्थ र सटीक व्याख्या पाउनै मुस्किल छ । आजको पश्चिमा दुनियाँले लोकसंगीतलाई ‘विश्व संगीत’ भन्न थालेको छ । ‘इथ्नोम्युजिक’ लाई बुझाउन शब्द र अर्थको अभाव भएर पनि हुन सक्छ ।


हिजोआज हामीकहाँ संगीत विषयको औपचारिक पढाइ र सोधीखोजी खुबै हुन थालेको छ । संगीतमा प्रयुक्त हुने पढाइ र बुझाइका अधिकांश शब्दहरू नेपालीमा पाउनै मुस्किल छ । पश्चिमा जगत्मा पनि इटालियन भाषा र शब्दावलीबाट जन्मेका ‘टर्मिनोलोजी’ लाई संगीतको शब्दकोशमा प्रयोग गरिएको छ । विश्वभर नै इटालियन शब्दार्थलाई संगीतको साझा भाषा मान्ने गरिन्छ । जर्मनी, कोरिया, जापान सबैतिर यही (इटालियन) समानअर्थी टर्मिनोलोजी प्रयोग गर्छन् ।


बाजागाजा र परम्परागत संगीतको कुरा गर्दा नेपालमा पनि विशेषगरी नेवारी समुदाय भने निकै समृद्ध छ । उनीहरूले प्रयोग गर्ने बाजाहरू जस्तो : तियान्च (सारंगीजस्तै), खि, धिमे, पोंगा निकै मौलिक छन् । जस्तो रेट्ने बाजामा उर्मी (धिमाल जातिको) मात्रै मौलिक देखिन्छ । अर्कातिर, झाझर, ढोलकजस्ता बाजाहरू दक्षिण एसियाभर नै उपयोग हुन्छ । यसमा पनि लोकसंगीतको सिद्धान्तले ‘डिफ्युजनिस्ट’ (विनिर्माणजस्तै) सिद्धान्तलाई खुबै मान्ने गरेको छ जहाँ जातजाति र समुदाय एक थलोबाट अर्कोमा बसाइसराइ गर्दा बाजागाजा (वाद्यवादन) पनि सरेको हुन्छ । जस्तो पश्चिमा विद्वान् (ब्रिटिस अध्येता केरोल टिंगी) ले नौमती बाजामा एउटा अध्ययन गरेर किताब निकालेकी छन् जहाँ नौमतीलाई भारतबाट आयातित बाजा भनिएको छ । सारंगी पनि त्यस्तै हो । नगरा, टेम्को, कर्नाल, नर्सिङ आदि भारतबाट आएको हो भनिएको छ । यो त ‘हार्डवेयर’ कुरा हो, बरु हामी ‘सफ्टवेयर’ कुरा गरौं न ।
यो बाजा बजाउने तरिका, शैली र शिल्पी भनेको सफ्टवेयर हो । यो हाम्रोमा अलग छ, अरूतिर निकै भिन्न । हाम्रो अलग पहिचान र विशेषता पनि यही हो । सिद्धान्तत: सांगीतिक ‘डिटेल्स’ भनेको प्राविधिक कुरा हो, त्यही भएर यहाँ धेरैलाई मतलब छैन । यहाँ यतिसम्म छ कि यहाँ स्वयम् संगीतकारले पनि ‘टेक्निकल डिटेल’ बुझ्न नचाहेको वा नखोजेको स्थिति छ ।


जस्तो आफ्नोपनाको शब्द ‘क्वाइन’ गर्ने कुरामा आफ्नै नेपाली गीत–संगीतमा जोडिएका भावार्थलाई उपयोग किन नगर्ने भनेर मैले शब्दकोश (संगीतको आवश्यक शब्दकोश) मा त्यस्तै प्रयोग गर्न चाहेको छु । यो कोश तयार गर्ने क्रममा संगीतमा प्रयुक्त नेपाली शब्दको खोजी नै आफैंमा मुस्किलको काम भयो । जस्तो : लोकनृत्यमा प्रयोग गरिने शब्दमा ‘अल्ला सिसिलिआना’ भनेको इटालीको सिसिली प्रान्तमा सुन्न र देख्न सकिने लोकनृत्य शैली हो । यस्तै, स्कटल्यान्डको शैलीलाई ‘अल्ला स्कुज्जेसी’ भनिन्छ, भेनेसियाको शैलीलाई ‘अल्ला भेनेसियाना’ भनिन्छ । अब हाम्रो चुड्के गीतको शैलीलाई नामकरण किन नगर्ने (?) भनेर मैले शब्दकोशमा ‘अल्ला चुड्के’ नाम दिएको छु । मैले ‘अल्ला तामाङ सेलो’ नाम पनि दिएको छु ।

(किशोरले आफैं बनाएको १० इन्च लम्बाइ र ५ इन्च चौडाइको मिनी–गितार)


अहिले मैले १६ जना विद्यार्थीलाई कलेज लेभलकै भर्सनमा म्युजिक सिकाइरहेको छु । यो झन्डै ४ वर्षे कोर्स हो । कक्षामा एउटा मुख्य बाजाबाहेक गायन, नोटेसन, इतिहास, प्राविधिक पक्ष, अर्केस्ट्रेसन सबै सिकाउँछु । म्युजिक सिद्धान्त सिक्न सबै कुरा जान्नैपर्छ । बाजा पनि ‘मोनोफोनिक’ र ‘पोलिफोनिक’ हुन्छ । एउटा बाजाबाट एकचोटिमा एकभन्दा बढी आवाज निस्कने अवस्था ‘पोलिफोनी’ मा हुन्छ, फेरि गायन भनेको ‘मोनोफोनी’ हो । बाँसुरी, सेक्सोफोन ‘मोनोफोनिक’ हो । गिटार, पियानो र हारमुनियम ‘पोलिफोनिक’ हो ।


समग्रमा हेर्ने हो भने हाम्रो संगीत क्षेत्र निराशाजनक छ, अरू क्षेत्र हेरीकन सांगीतिक विकासको गति उत्साहजनक छैन । सामान्य कुरा सम्झनुस् न— सिम्फोनी अर्केस्ट्रालाई कसले सहयोग गर्ने यहाँ ? बीबीसीको जस्तै हाम्रो रेडियो नेपालको अर्केस्ट्रा किन हुन सक्दैन ? किनभने यहाँ सोचाइ नै छैन । म एउटा उदाहरणमा भन्छु— म सरकारी छात्रवृत्तिमा छानिएर (सन् १९९२) अमेरिका पढ्न गएको थिएँ जहाँ शिक्षा मन्त्रालय, योजना आयोगका प्रतिनिधिसमेत छनोट समितिमा थिए । मसँगै अमेरिका पढ्न गएकाहरू बंगलादेश, मलेसियाका पनि थिए । उनीहरू पढाइ सकेर फिर्नेबित्तिकै सरकारी प्रबन्धमा जागिरे भइसकेका थिए । हामीकहाँ भने म पढेर फर्किएँ तर न सोधपुछ छ अथवा न ‘तँ के गरिखान्छस्’ भनेर चासो राखिएको छ । हाम्रो समग्र सिकाइ, बुझाइ र पद्धति नै ‘कृतघ्न’ हो कि जस्तो लाग्छ ।


म अहिले ‘डस्ट’ भन्ने पुस्तक पढ्दै छु, एक फ्रेन्च वैज्ञानिकको । सुरुमा पृथ्वीमा कीटाणु उत्पन्न हुनै पनि धूलो चाहियो, त्यही कीटाणुबाट मानव जीवन उत्पन्न भएको हो भन्ने तर्क छ यसमा । नेपालीमा भने दोहोर्‍याएर शंकर लामिछाने पढ्दै छु— गोधूलि संसार । मेरा विद्यार्थीलाई पनि यो पढाउँदै छु । मेरो सिरानीमै हुने अरू किताब हुन्— बाबुराम आचार्यको ‘नेपालको संक्षिप्त वृत्तान्त’, डा.तारानाथ शर्माको ‘नेपाली साहित्यको ऐतिहासिक परिचय’ आदि । पछिल्ला दिनमा भने चिनियाँ पियानोवादक एवं लेखक लेङलेङको आत्मकथा (जर्नी अफ अ थाउजेन्ड माइल्स : माई स्टोरी) पढ्दै छु ।


एकैसाथ बाबा (अम्बर गुरुङ) का केही कम्पोजिसनहरू रेकर्ड गर्दै छु । जस्तो— यो लटमा बैरागी काइँलाको ‘खोजिरहेछु निस्तार प्यार’ र ईश्वर वल्लभको ‘मलाई भाँचिदे, मलाई मारिदे’ जस्ता गीतहरू परेका छन् । बाबाका १ सयभन्दा बढी गीतहरू रेकर्डमा छैनन्, त्यसलाई रेकर्ड गर्ने योजना छ मेरो ।

प्रकाशित : श्रावण १९, २०७५ ०९:५९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×