सिद्धार्थ गौतमका सारथि

धर्म
सारिपुत्र र मौदगल्यायनलाई बुद्ध प्रमुख अग्रश्रावक मानिन्छ । एक समय छन्नका उपस्थापकले उनका लागि विहार बनाउने चाहना गरे । यसका लागि छन्नले नगरवासीहरूले पूजा गर्दै आउको चैत्यवृक्ष नै काटिदिए ।
हिमेश

काठमाडौँ — भनिन्छ, सिद्धार्थ गौतमको जन्मसँगै सात व्यक्ति अथवा वस्तुको जन्म भएको थियो, अथवा उत्पत्ति । त्यसमा कन्थक घोडा र सारथि छन्न त भयो नै, अरू थिए, मंगल हात्ती, यशोधरा, कालुदायी मन्त्री, बोधिवृक्ष र सुनका चार घडा । पछि सिद्धार्थ गौतमले बोधिज्ञान प्राप्त गरे र गौतम बुद्ध भए ।

बौद्ध धर्मको इतिहासमा असार पूर्णिमाको ठूलो महत्त्व छ । यही दिन सिद्धार्थ गौतमले गर्भ धारण गरेका थिए, धर्मचक्र परिवर्तन पनि यही दिन गरेका थिए । सबैभन्दा ठूलो सिद्धार्थ गौतमले असार पूर्णिमाकै दिन महाभिनिष्क्रमण गरेका थिए । महाभिनिष्क्रमणको अर्थ गृहत्याग हो । उनले २९ वर्षको उमेरमा गृहत्याग गरे । यसरी गृहत्याग गरेको बेला सिद्धार्थ गौतमले चढेको घोडाको नाम कन्थक थियो । सारथि भने छन्न थिए । यो पालिमा नाम भयो ।


उनलाई छन्दक पनि भनिन्छ । त्यति बेला सिद्धार्थ गौतम मात्र होइन, कन्थक र छन्न तीनैको उमेर २९ वर्ष थियो । भनिन्छ, सिद्धार्थ गौतमको जन्मसँगै सात व्यक्ति अथवा वस्तुको जन्म भएको थियो अथवा उत्पत्ति । त्यसमा कन्थक घोडा र सारथि छन्न त भयो नै, अरू थिए, मंगल हात्ती, यशोधरा, कालुदायी मन्त्री, बोधिवृक्ष र सुनका चार घडा । पछि सिद्धार्थ गौतमले बोधिज्ञान प्राप्त गरे र गौतम बुद्ध भए । उनले संघ पनि स्थापना गरे ।


छन्न पछि आपंैm भिक्षु बने र संघमा प्रवेश गरे । बौद्ध धर्मको इतिहासमा एक महत्त्वपूर्ण बुद्धकालीन पात्रका रूपमा अगाडि आउँछन्, छन्न । सिद्धार्थ गौतमले गृहत्याग गर्दाका एक मात्र साक्षी थिए, छन्न । फेरि सिद्धार्थ गौतमलाई चार निमित्तसँग परिचित गराउने पनि त उनी थिए । राजकुमारका रूपमा उनी वृद्ध, रोगी र मृत व्यक्ति देखेर विचलित भएका थिए । त्यसो त यी घटनाको चर्चा पालि साहित्यमा पाइन्न । यसबारे बलियो जनविश्वास भने छ ।


यी सबै अनित्यबारे सिद्धार्थ गौतमलाई देखाउने र बताउने छन्न नै थिए । छन्नले भिक्षु भएपछि के कस्तो गरे, त्यसबारे भने पालि साहित्यमा प्रचुर मात्रामा चर्चा पाइन्छ । जुन आपंैmमा रोमाञ्चक र ऐतिहासिक भने छ । खासमा छन्नलाई महाभिनिष्क्रमणका बेला आफू सारथि भएकोमा निकै ठूलो दम्भ थियो । यसले उनलाई घमण्डी बनायो, यसै क्रममा उनले सबैलाई अपहेलना गर्न थाले । उनी अरू कसैको सुन्दैन थिए । आफूले जे भन्यो, त्यही होस् भन्ने चाहन्थे ।


हुँदाहुँदा उनी अरूलाई दु:ख दिने पनि भए । उनी अनुशासन तोड्नमा खुसी हुने खालमा समेत भए । तर, छन्नको योगदानका कारण अरू सबै भिक्षु उनलाई आदर भने गर्थे, उनीसँग बोल्ने हिम्मतसमेत नगरेको अनुभव पाइन्छ, पालि साहित्य पढ्दा । यही कारणले उनी थप उक्सिए । स्थिति कस्तोसम्म भयो भने गौतम बुद्धले भन्दा पनि उनी अटेरी गर्ने खालका भए । छन्नले बुद्धलाई हायलकायल गरेको देखिन्छ । सम्भवत: बुद्ध आपैंm उनको व्यवहारबाट दिक्क मान्थे ।


पछि स्थिति कस्तोसम्म बन्यो भने गौतम बुद्ध स्वयंले महापरिनिर्वाण अगाडि आफ्ना प्रमुख सेवक आनन्दलाई छन्नमाथि ब्रह्मदण्ड दिने आदेश दिनुपरेको थियो । बौद्ध धर्म र संघको प्रारम्भिक इतिहासमा यसरी ब्रह्मदण्डको कठोर सजाय दिनुपरेको प्रसंग विरलै पाइन्छ, छैन भन्दा पनि हुन्छ । छन्नले गरेका दुव्र्यवहारका अनेक उदाहरण पाइन्छ । उनको सबैभन्दा ठूलो दोष थियो, बुद्धका अरू दुई प्रमुख सारिपुत्र र मौदगल्यायनलाई अपहेलना गर्ने, होच्चाउन खोज्ने ।


जबकि सारिपुत्र र मौदगल्यायनलाई बुद्ध प्रमुख अग्रश्रावक मानिन्छ । एक समय छन्नका उपस्थापकले उनका लागि विहार बनाउने चाहना गरे । यसका लागि छन्नले नगरवासीहरूले पूजा गर्दै आएको चैत्यवृक्ष नै काटिदिए । यसले नगरवासीहरू दु:खित र क्रुद्ध भए । कौसाम्बीमा छन्नले अनाचार गर्दा संघले उनीमाथि सोधपुछ गर्नुपरेको थियो । छन्नले जवाफ पनि दिएनन् । कौशाम्बीमा विहार मर्मत गर्ने बेला छन्न जौ खेतको बीचमा गएर उभिन्थे ।


त्यसले गर्दा किसानहरू रिसाउँथे । कौशाम्बीमा भिक्षु छन्न अनाचार गर्थे । सम्झाउँदा पनि अनादारपूर्वक अनाचारमै लिन हुन्थे, उनलाई अरूको फिटिक्कै पर्वाह हुँदैन थियो । जति बेला अरूले उनलाई सल्लाह दिन्थ्यो, उनको उत्तर हुने गथ्र्यो, ‘म यो कुरालाई त्यति बेलासम्म मान्ने छैन, जति बेलासम्म कुनै विनयधरसँग सोध्ने छैन ।’ उनको यस्ता कारणले अरू भिक्षुहरूलाई ठूलो समस्या भएको थियो । प्रथम संगायनाको अन्त्यतिर उनलाई आखिरमा ब्रह्मदण्ड दिइयो नै ।


गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाणको तीन महिनापछि प्रथम संगायना भएको थियो । बुद्ध वचनलाई चिरकालसम्म स्थायी राख्ने उद्देश्यले नै यो संगायना भएको थियो । यो संगायना गर्नुपछाडि अरू पनि कारण छन् र त्यसमा एक हो, यिनै छन्नलाई ब्रह्मदण्ड दिन । आनन्द आपैंmले छन्नलाई सजाय दिन तथागतले आदेश दिएको बताएका छन् । तर, छन्न साँच्चै क्रोधी र कटुभाषी भएको हुँदा ब्रह्मदण्डलाई पनि टेर्ने हो अथवा होइनमा आनन्दमा शंका थियो ।


आनन्दले स्थविर भिक्षुहरूलाई भने, ‘भन्ते, भगवान्ले महापरिनिर्वाणका बेला यस्तो भनेका थिए, आनन्द, म नरहेपछि संघले छन्नलाई ब्रह्मदण्ड दिनु ।’ ‘ब्रह्मदण्ड के हो भनेर सोध्नुभएन ?’ ‘भन्ते, मैले सोधेको थिएँ । भगवान्ले भन्नुभएको थियो, आनन्द, छन्न जस्तो चाहन्छन् उस्तै बोल्छन् । अरू भिक्षुले उनलाई नबोल्नू । उपदेश नदिनू । अनुशासनमा पनि नराख्नू ।’ ‘यस्तो भए, आनन्द, तपाईंले नै छन्न भिक्षुलाई ब्रह्मदण्डको आज्ञा दिनू ।’ आनन्दको यसमा उत्तर थियो, ‘भन्ते, मैले छन्नलाई ब्रह्मदण्डको आज्ञा दिनेछु तर यी भिक्षु असाध्यै चण्ड पुरुष छन् ।’


त्यसपछि आनन्द छन्न रहेको स्थानमा गए र भने, ‘छन्न, संघले तपाईंलाई ब्रह्मदण्डको सजाय आज्ञा गरेको छ ।’ छन्नले प्रश्न गरे, ‘ब्रह्मदण्ड के हो आनन्द ?’ ‘छन्न तिमीले भिक्ष्ुाहरूलाई जे चाहन्छौ, बोल्न सक्छौ । तर, भिक्षुहरूले तिमीलाई बोल्ने छैनन् । अनुशासनमा बस्नू भनेर भन्ने पनि छैनन्,’ आनन्दले प्रस्ट पारे । छन्नले गम्भीर भएर प्रतिक्रिया दिए, ‘आनन्द, अरू भिक्षुहरूले मसँग नबोल्ने हो भने म मरे बराबर हुनेछु ।’ यति भनेर उनी मूच्र्छा परे । यसरी छन्न ब्रह्मदण्डबाट पीडित भए । उनलाई अरहत प्राप्त भयो ।

प्रकाशित : असार १६, २०७५ ०८:५२
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

मिसन ‘ढोरपाटन’

आरके अदीप्त गिरी

काठमाडौँ — बुर्तिबाङमा रात बिताएर भोलिपल्ट ढोरपाटनतर्फ लागेँ म । पुसे महिना साह्रै चिसो थियो । वरपर अग्ला डाँडाले घेरिएको बुर्तिबाङ बजार तुसारोले एकतमास काँपिरहेको थियो । बडिगाढ खोलालाई दायाँ पारेर शेराफाँट हुँदै यात्रा अगाडि बढाएँ ।

केहीअघि ओसिलो देखिएको शेराफाँट घामको न्यानोसँगै सूर्यमुखीझैं फक्रेको थियो । गाउँलेहरू निश्छल मन बोकेर बिहानी कामधन्दामा क्रियाशील भइसकेका थिए । म भने पाखु खेत हुँदै निसीखोला तरेर खोलाको किनारैकिनार अघि बढेँ । बाटोमा फाट्टफुट्ट बस्तीबेगर मेरो साथी भनेका उही रूख, बुट्यान, भीरपाखा र खोल्सा, घुम्ती थिए । त्यहाँ बिहानी नास्ता गर्दा करिब नौ बजेको थियो । पातलो बस्ती भएकैले यसलाई पात्लेबास भनिएको होला भन्ने अड्कल गरेँ ।

बाटो आसपास खेतहरूमा उर्बर रूपमा गहुँ, फापर लगाइएको थियो । गाउँलेको जाँगर नियाल्दै म देवीस्थान पुगें । दुई डाँडाबीच समथर आकारमा फैलिएको देवीस्थान मानव बसोबासका दृष्टिले उत्तम रहेछ । गुरुङ, मगर, ठकुरी, बाहुन, क्षत्री आदिको मिश्रित बसोबास भएको देवीस्थान अनुपम प्रकृतिले भरिएको थियो ।


केही बेर गाउँ घुमेर गाउँको बीच बाटो हुँदै यात्रालाई उत्तरपश्चिमतर्फ मोडेंँ । देवीस्थान अनुभव सँगाल्दै म केही घण्टाको यात्रापश्चात् घग्रेनी आइपुगो । केही दलित र मगर समुदायको बसोबास रहेछ घग्रेनीमा । यात्रालाई पुन: खाँडु कान्लेचौर लक्ष्य बनाएर अघि बढिरहें । भिरालो पाखामा अवस्थित कान्लेचौरका बस्तीहरू साना र सघन पातला थिए । बाटोघाटो असुविधा र कृषियोग्य भूमिको अभावमा यहाँका जनताको आर्थिक स्तर भने कमजोर देखिन्थ्यो । कान्लेचौर नाघेर करिब एक घण्टाको हिँडाइमा म जुगजाखोला हुँदै दुवाखोला आइपुगेँ । यो ठाउँ बोहोरा गाउँको सीमावर्ती क्षेत्र पनि हो । यहाँ मगर समुदायको बसोबास रहेको छ ।


बाटोमा बोहोरा गाउँ आयो । हरियालीयुक्त बोहोरा गाउँ रमणीय बस्तीमा सजिएको थियो । गाउँवरपरका खेतमा भर्खर छरिएका गहुँ, फापर, तोरी, उवाका बोट मान्द्रोमा बिस्कुन सुकाएझैं भरिभराउ देखिन्थे । बोहोरा गाउँका गाउँले ज्यादै सहयोगी र मिलनसार लागे । मैले गाउँको फेदी हुँदै यात्रालाई झिवाखोलातर्फ अगाडि बढाएँ । यस गाउँका प्राय: बासिन्दा रोजगारी सिलसिलामा देशबाहिर वा देशकै सुविधासम्पन्न सहरमा गएका थिए । बोहोरा गाउँलाई चार गाउँ थापागाउँ, वडारेचौर, कानाबगर र झिम्पा गाउँले घेरेको थियो ।
...


भोलिपल्टको यात्रा बडानखोला हुँदै अगाडि बढ्यो । यो गाउँमा विशिष्ट रीतिरिवाज तथा सांस्कृतिक परम्पराका धनी मगर समुदाय रहेछन् । प्राय: आफ्नै भाषा र लवजमा बोल्दा रहेछन् । उनीहरूका पराक्रमी कथा सुन्दै र बुझ्दै म निसीगाउँतर्फ लागँे । निसीगाउँ यस भेगकै ठूलो गाउँ रहेछ । गुजुमुज्ज केन्द्रीकृत गाउँको रूपमा विकास भएको निसी स्थानीय स्रोतसाधनले पनि विकसित थियो ।


निसी गाउँपछि मेरो यात्रा गलकत्त खोला तरेर बुढाथोक हुँदै भलकोटतर्फ अगाडि बढ्यो । भलकोट मध्यपहाडी लोकमार्गको प्रस्तावित बसपार्क पनि हो । केही अगाडि बढेपछि भलकोटको मुख्य गाउँ फेला पर्‍यो । त्यहीँ मैले दिउँसोको खाना खाएर आफ्नो यात्रा ओखरबोट, लुप्सी हुँदै अगाडि बढाएँ । यो ठाउँको पारिपट्टि चलबाङ र माथिपट्टि तिलाचन पथ्र्याे । केही भिरालो भूबनोटमा फैलिएको यो ठाउँ प्राकृतिक हिसाबले निकै सुन्दर देखिन्थ्यो । गाउँलेले पानीको स्रोतको उपयोग विशेष ढंगले गरिरहेका थिए । कहीँ पानीघट्टहरू थिए भने कहीँ सिँचाइका लागि नहरलाई व्यवस्थित ढंगले प्रयोग गरिएको थियो ।


हिउँद समयमा बुर्तिबाङ–भलकोट जिप सेवा पनि नियमित सञ्चालनमा छ । यसले त्यहाँको उत्पादनदेखि स्थानीयलाई बजारसँग जोडेको छ । पुन: लुप्सीलाई पछि पार्दै नजिकैका तिग्रापानी र धुनखोलातर्फ लागेँ । यी ठाउँ पनि आर्थिक, सामाजिक अवस्थाले सुधारिएको मैले पाएँ र त्यस दिनको यात्रालाई मैले धुनखोलामा बिसाएँ ।
...


अर्को बिहानको यात्रा मेरो धुनखोला हुँदै निसल देउराली, रिजा भएर उकालो लाग्यो । यस दिनको यात्रा सधैँभन्दा अलि कठिन पनि थियो । बाटोमा स्थानीयहरू ठूलो संख्यामा गाईगोरु एवं भेडा–च्याङ्ग्रा झारिरहेका थिए । त्यो दृश्य कुनै दुर्लभ क्याराभानजस्तो थियो । निश्चल देउराली यस जिल्लाको पश्चिमी सुदूर सीमावर्ती गाउँ पनि हो । खासगरी बुकीखर्कको रूपमा उपयोग भएका यस स्थललाई गाउँलेले आ–आफ्ना बस्तुभाउको चरिचरन क्षेत्र रूपमा उपयोग गर्दा रहेछन् ।


लुप्सी, धनुखोला र तिग्रापानीको पहाडलाई ओगटेर अग्लो उचाइमा उभिएको यस धुरी वारपार गर्दा होस् या आफ्ना वस्तुभाउ चरिचराउमा ल्याउँदा— समस्या नपरोस् भनी गोठालाहरूले यहाँ केही धर्मशालाजस्ता गोठ निर्माण गरिरहेका रहेछन् । केही घण्टाको यात्रामा ठूलो जंगल फेला पर्‍यो । अग्ला–अग्ला रूख, बुट्यान बाटोको दायाँबायाँ उभिइरहेका थिए ।


केही क्षणको यात्रापश्चात् क्रमश: चट्टाने ढुंगाले सजिएको उकालो बाटो आइपुग्यो । यो बाटो अरू हिँडिरहेका बाटोभन्दा केही फरक र अप्ठ्यारो थियो । बाटोमा लालीगुराँस, खर्सु, धुपी होस् या निगालोले युक्त जंगल फराकिलो आवृत्तिमा फैलिरहेको थियो । यस क्षेत्रमा दुर्लभ वन्यजन्तु रेडपान्डा, कस्तुरी, झारल, घोरल र बँदेल पाइने जानकारी निसीढोरका स्थानीय गुम्बज पुनले दिएका थिए । यात्रामा म निसीधुरी हुँदै ढोर देउराली पुगेँ ।


टाढा क्षितिजमा टाँगिएका चुरे, पुथा र सिस्ने आदि हिमाल पुसे जाडो ओढेर मुसुमुसु हाँसिरहेका थिए । हिमालको कान्ति चहकिलो थियो । ढोर देउराली बसेर म अलिक बेर ती हिमालसँग साक्षात्कार गरिरहेँ । हिमालबाट बहिआएको चिसो हावाको स्याँठले मन चंगाझैं हलुंगो भयो ।


समुद्र सतहदेखि तीन हजार नौ सय १९ मिटरको उचाइमा अवस्थित यस स्थल ढोरपाटन सिकार आरक्ष अवलोकनका लागि उपयुक्त भ्यु–प्वाइन्ट पनि हो । यो ढोरपाटन–निसीढोर–निसीगाउँ आउजाउ गर्ने पुरानो बाटो पनि हो । जहाँ स्थानीयहरू आ–आफ्ना कृषिउपजका साथै घरायसी बस्तुभाउलाई लिएर ओहोरदोहोर गरिरहेका भेटिन्थे । प्राय:को उत्पादन भूमि ढोरपाटन पनि थियो । ढोर देउरालीमा केही क्षण सुस्ताएपछि म दारेगौँडाको जंगलको ओरालो हुँदै निसल ढोरको गाँवा गाउँमा आइपुगेँ ।
...


भोलिपल्ट मासखोला तरी बोवाङ गाउँको मसगाउँ हुँदै थामसोर, काङखोला हुँदै भुजीमा बिहानको खाना खान आइपुगँे । लगत्तै वल्लो भुजीढोर खोलाको पुल तरेर म नोवी दलित बस्ती हुँदै ढोर उपत्यका प्रवेश गरेँ । ढोरपाटन प्रवेश गर्दा मन एकतमास रमाइरहेको थियो । देशको एक मात्र सिकार आरक्षको रूपमा ख्याति कमाएको यसको सौन्दर्य वर्णन शब्दमा गर्न मुस्किल छ । ढोरपाटन उपत्यकामै रहेका ढोरबराह मन्दिर दर्शन गर्दै उत्तरगंगाका २२ धारा नुहाएर आफ्नो यात्रालाई स्यालपाखे गाउँतर्फ लम्काएँ । ढोरमा मानिसको चहलपहल त्यति थिएन । कारण चिसो मौसममा उनीहरू प्राय: बेंसी झरिसकेका थिए । उत्तर, पश्चिम एवं दक्षिणमा अग्ला–अग्ला आरक्षका ब्लकले घेरिएको उपत्यका चिसो मौसमले कक्रिरहेजस्तो देखिन्थ्यो । म उपत्यकाका छ्याङ्टुङ गुम्बा, शरणार्थी शिविर, आरक्ष कार्यालय आदि घुमेर उपत्यकाको मध्यभागमा रहेको सामुदायिक लजमा विश्राम लिन पुगेको थिएँ ।


बिहानको यात्रा मेरो नौथर गाउँ हुँदै गुर्जाघाटतर्फ बढ्यो । जहाँबाट म्याग्दीको गुर्जागाउँ वा जलजलातिर लाग्न पनि सकिन्छ । गुर्जा पुग्दा अचानक हिउँ–वर्षा आइपर्‍यो । सर्वांग नांगो गाउँ एकै छिनमा हिउँको तन्ना ओछ्याए बराबर भयो । केही क्षण हिउँसँग बेस्मरी खेलियो । हिउँ पर्नाले ठूलो खुसी गाउँलेहरू मनाइरहेका थिए । कारण हिउँदे खेतीपातीका लागि हिउँले सिँचाइको काम गर्दथ्यो । दिनभरिजसो हिउँ परि नै रह्यो । मैले भने गुर्जागाउँमै बास रोजें ।
...


भोलिपल्ट बिहानको मेरो यात्रा लुङसुङ, मुना, सिबाङ, ताकम हुँदै देवीस्थानतर्फ बढ्यो । देवीस्थानबाट थाप्लेको पहाड काट्न मलाई केही कठिन भयो । कारण बाटो वरपर सर्वत्र हिउँ थियो । जेनतेन थाप्लेको पहाडलाई नाघेर म सिस्नेरी हँुदै ओखरबोट आइपुगेँ । यात्रामा भेटिएका सबै दृश्यहरू बिर्सिन नसक्ने थिए । गाउँलेहरूको दिनचर्या हिउँ पर्नुले फेरिएको थियो ।


सिस्नेरीमा खाना खाएर म दिनभरिको यात्रालाई खुँगासम्म डोर्‍याएँ । त्यस दिनको बास मेरो खुँगामै भयो । भोलिपल्टको यात्रा खुँगाको तल्लो बाटो हुँदै तमानखोला तरेर बोङ्गादोभानमा आइपुग्यो । केही घण्टाको यात्रापश्चात् मैले आफ्नो यात्रा पुन: बुर्तिवाङतर्फ डोर्‍याएँ । यसरी मेरो मिसन–ढोरपाटन टुंगएिको थियो, अद्भुत र अलौकिक अनुभव सँगाल्दै ।

प्रकाशित : असार १६, २०७५ ०८:५२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT