लोकोक्तिमा लोकदेवताहरू

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — कथा–लोककथाको कथन वा पुनर्कथन आफैंमा मौखिक–साहित्यको एउटा स्वरूप पनि हो, एउटा मौलिक रूपबाट अर्कोमा रूपान्तरण हुँदै जाँदा श्रुति–संवादमा स्वभावत: परिवर्तन आउँछ नै । तर, त्यसको अभिलेखीकरण भने प्राय: भएको हुँदैन । केही चलनचल्तीका यस्ता कथाहरू बाँचिरहे पनि धेरैजसो हराएर, बिर्सिएर जान्छन् । 


कथाकथन र पुनर्कथनको यही मेहरोमा नेपाल, भारत र चीनको हिमाली क्षेत्रलाई प्रतिनिधित्व गर्ने गरी १० वटा लोककथाहरूको संकलन बजारमा आएको छ— लोकदेवताहरू नाममा । कथा संकलन, पुनर्वाचन, अनुवाद, पुनर्लेखन र सम्पादनसम्मको प्रक्रिया पूरा गरेर आएका यी कथाहरूले हिमाली क्षेत्रको समवेत सामाजिक, सांस्कृतिक र धार्मिक विशेषता तथा विविधतालाई बाहिर ल्याएका छन् । विशेषत: कथा सोधखोजका क्रममा भारतमा उत्तराखण्ड राज्यको पिथौरागढदेखि तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रको ङारीसम्म पुगेका शोधकर्ताहरूको यो प्रयत्न आफैंमा उल्लेख्य छ । ‘लोकदेवताहरू’ (कैलाश, तिसे र ग्हाङ रिन्पोछेका कथाहरू) प्रकाशनका क्रममा इन्डिया चाइना इन्स्टिच्युट, इसिमोड, लुस फाउन्डेसनजस्ता संस्थाको सहयोग/समन्वय देखिए पनि यो शोधपरक परियोजनाको उपलब्धि महत्त्वपूर्ण छ । पत्रकार गोविन्द अधिकारीको अनुवाद र प्रवीण अधिकारीको पुनर्लेखन सशक्त त छ नै, तर विशुद्ध नेपाली जनजिब्रो र पाठकीय अभिरुचिमा भने उच्चारण (नाम, स्थान आदि) मा केही क्लिष्ट लाग्न सक्छ । तर, नेपालको हुम्ला, जुम्ला, दार्चुला, गोरखादेखि भारतको उत्तराखण्ड वा चीनको तिब्बती भूमिसम्मका हिन्दु, बोन्पो, बुद्धमार्गी, जैन, शिख र अरू सबैले आ–आफ्नो लोकोक्तिमा ‘स्वर्गको सबैभन्दा नजिकको तीर्थ’ भनेर कैलाश पर्वतलाई दिएको सम्मानमा साझा विशेषता झल्कन्छ । लोककथा मार्फत दिएको ज्ञान, सन्देश र चेतावनी आफैंमा मनकारी छ । यसले फरक भूगोलको विविधतायुक्त चित्र–चरित्रभन्दा पनि देवी–देवतामाथिको साझा विम्बलाई एउटै तस्बिरमा उतारेको छ, पुस्तकको पृष्ठ–चिनारीमा भनिएकै छ, ‘कैलाश क्षेत्र वरपरबाट संकलित यी कथाहरूले यहाँका बासिन्दाहरूले जमिन र पुर्खाहरूसँगको नाता कसरी बुझेका छन् भन्ने केलाउँछ ।’

अहिले नेपाली र अंग्रेजी संस्करणमा आएका लोककथाहरू अब हिन्दी, म्यान्डरिन र तिब्बती भाषामा समेत द्विभाषी रूपमा आउने सूचना पुस्तकमा छ । तर, एउटै विषादपूर्ण पक्ष भने एउटा परियोजनाका रूपमा संकलित, संगृहीत लोककथाहरूलाई जति धेरै जनसाधारणमा जनश्रुतिका रूपमा सुन्न–सुनाउन पहल गर्नुपर्नेमा यो ‘स्पोन्सर्ड’ १ सय ३० पृष्ठको पुस्तकको मूल्य२ सय ५० रुपैँया किन राखिएको हो ?
बुझिनसक्नु छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन २६, २०७४ ०९:५८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सपनाको देशको परिभ्रमण

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — यात्रा गर्नेकै हृदयबाट नियात्रा जन्मन्छ । नियात्रा सिर्जना हुन यात्री अत्यावश्यक छ । मानवका विविध गुणमध्ये घुम्नु उसको जन्मजात विशेषता हो । घुमन्ते साहित्यकारको निजी विचार निबन्धात्मक बन्दै जब यात्राका स्मरणसँग संयोजित हुन्छ तब नियात्राको जन्म हुन्छ । यस विधाको विकास यसरी नै भएको बुझिन्छ ।  

साहित्यकार चन्द्रकान्त आचार्यको ‘सपनाको देशमा’ (२०७३) शीर्षकको नियात्रा रत्नपुस्तक भण्डारबाट प्रकाशित भएको छ । यसमा ३१ वटा नियात्रा विन्यस्त छन् । उनले पाँच उपखण्डमा विभाजन गरेका यस नियात्राको भावभूमि संयुक्त राज्य अमेरिकाको भ्रमण हो । नियात्राकारले विभिन्न समयमा अमेरिका भ्रमण गरेको अनुभूति र त्यहाँका प्रवासी नेपालीसँगको अन्तक्र्रियाबाट यो संग्रह बनेको नियात्राकार स्वयं स्विकार्छन्। यसर्थ यो चलनचल्तीअनुसारको सामान्य नियात्रा मात्र होइन बरु तथ्य, अनुभव र अवलोकनका आधारमा लेखिएको यात्रासंस्मरण हो ।

नियात्रामा स्थान र घटनाको बारेमा त चर्चा भैहाल्छ त्यसमा पनि नियात्राकारको अनुभवलाई विचारले सिञ्चन गरेर प्रस्तुत गरिन्छ त्यो मामिलामा आचार्यका नियात्रा जीवन्त मात्रै बनेका छैनन् अनुकरणीय पनि छन् । नियात्राकारको यात्राका क्रममा केवल व्यक्ति बनेर घुमेका छैनन् । उनको दिमागमा देश छ, आफ्नो संस्कार छ र आफ्नो जातीय पहिचानको धङ्‌धङी छ त्यसैले नियात्राकारले जानेरनजानेर बेलाबेला अमेरिकालाई नेपालसँग तुलना गर्न भ्याइहाल्छन् र कतिपय सन्दर्भमा खिन्नताबोध पनि गर्छन् । उनका ‘नेपाल कहाँ छ ?’, म देशलाई के दिन सक्छु ? नेपाल बिर्साउने सहर सेन्डियागो, अमेरिकी समाजमा कसरी घुलमिल हुने ? जस्ता शीर्षकका नियात्रामा यस प्रकृतिको भावना अभिव्यक्तिएको छ ।
यस सन्दर्भमा एउटा भूगोलको संस्कार अर्कोमा पुग्दा के कसरी अन्तर्घुलनमा पुग्छ र गन्तव्य देशका संस्कारमा स्रोत देशका नागरिक के कसरी समाहित हुन्छन् त्यसको पनि नियात्राकारले लेखाजोखा गरेका छन् । अरूको संस्कार अनुसरण गर्नुपर्ने र आफ्नो चटक्क छोड्न पनि नसक्ने मनोदशामा डायस्पोरिक चेतनामा नेपालीहरू कसरी बाँचेका छन् भन्ने कुरा पनि यी नियात्राहरूमा आएका छन् ।

घटनाको विवरणले मात्र सच्चा नियात्रा बन्न सक्दैन त्यसमा रोमाञ्चकता, साहित्यिक आस्वादनको भरपूर जरुरत पर्छ । नियात्राकार आचार्यले आफ्नो नियात्रालाई सजीव र पठनीय बनाउन कतै ऐतिहासिक तथ्यको सहारा लिएका छन् त कतै आफ्नो विद्यार्थी जीवनका अनुभूतिलाई सारथि बनाएका छन् ।
यसमा नियात्राकारको निजी विचार मात्र छैन, त्यस भूगोलको विस्तुस्थिति विम्बात्मक रूपमा प्रस्तुत हुनाका साथै कलात्मक रूपमा आफ्नो विचारलाई पनि सम्प्रेषण गरिएको छ । यात्राका क्रममा घुमेका ठाउँ, भेटेका मान्छे, भएका घटनालाई यथार्थ दृश्यमा प्रस्तुत गर्न सक्नु नियात्राकार आचार्यको सबल पक्ष हो । नियात्राको अर्को सबल पक्ष यात्रा गरिएका स्थानको विवरण र त्यसको फोटोकपिक चित्रण हो ।
लेखकले प्रवासमा रहेका लाखौँ नेपालीको वास्तविकतालाई नियात्रामा उजागर गरिदिएका छन् । ‘पहिला अमेरिका आउने रहर, आएपछि व्यवस्थित हुने तरखर, व्यवस्थित भएपछि छोराछोरीको लालनपालन र बिहेवारी सकेर नेपाल फर्कने भनेर सोच्दासोच्दै जीवन बित्न लागेका गुनासा’ अमेरिकी समाजमा कसरी घुलमिल हुने शीर्षकको संस्मरणमा उल्लेख छ ।

आचार्यको नियात्राको लोभलाग्दो पक्ष भनेको उनको मानसपाटलमा रहेको विम्ब र त्यससँग आफूले प्रत्यक्ष देखेका दृश्यको प्रकटीकरण हो, साक्षात्कार हो । यात्रामा नरमाउने व्यक्तिले नियात्रा लेख्न सक्दैन नियात्राकार यात्रामा रमाएका छन् र आफ्ना नियात्रामा आफू स्वयं पुलकित भएका छन् र पाठकलाई पनि यसै दिशातिर प्रेरित गरेका छन् ।

राजनीतिक विषयलाई पनि आचार्यले लेखनको विषय बनाएका छन् । अमेरिकाको पार्लियामेन्ट, तल्लो सदन, माथिल्लो सदन आदि विषयमा पनि ‘समसामयिक घटनाहरूको सेरोफेरो’ भन्ने शीर्षकमा चर्चा गरिएको छ । यात्राकै क्रममा नियात्राकारमा तुलनात्मक भाव पनि देखिन्छ, उनले नेपालको समस्यालाई विविध आयामलाई तुलना गरेका छन् । नेपाल कहाँ छ ? शीर्षकको संस्मरणमा उनले नेपाल र अमेरिकाजस्तो विकसित देशको तुलना गर्दै हामी सुन्दर भएर पनि हिजोदेखि आजसम्म हाम्रो पहिचान निम्छरो देखिएको गुनासो गरेका छन् ।
डा. अशोक थापा

प्रकाशित : फाल्गुन २६, २०७४ ०९:५७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्