फरर चिनियाँ भाषा

गणेश राई

‘सी एए हाओ । ज्यान दाउ निन् जन गाउ सिङ् ।’ (सी हजुरबुवा नमस्ते । हजुरसँग भेट्न पाउँदा धेरै खुसी लाग्यो ।)ओमन आई निन् ।(हामी तपाईंलाई माया गर्छौं ।)सेसे निन् लाय निबोआर ।(धन्यवाद छ, नेपाल आउनुभएकोमा ।)

मीठो बोली सुनेर चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनपिङ टक्क अडिए र बालबालिकातर्फ फर्किएर दायाँ हात हल्लाए । अनि चिनियाँ भाषामै भने, ‘तिमीहरूलाई भेटेर खुसी लाग्यो ।’
रातो कार्पेट ओछ्याइएको बाटोको बायाँतर्फ लहरै बालबालिका उभिएका थिए । नेपालको राष्ट्रिय पोसाक पहिरिएका उनीहरूले नेपाली र चिनियाँ राष्ट्रिय झन्डा फहराइरहेका थिए । नेपालको दुईदिने भ्रमणमा आएका चिनियाँ राष्ट्रपति सी फर्कंदा अघिल्लो आइतबार त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा बिदाइका क्रममा चिनियाँ भाषा बोल्न सक्ने ६९ जना बालबालिका पनि सहभागी थिए । अघिल्लो दिन पनि यी बालबालिकाले उसैगरी चिनियाँ भाषामा राष्ट्रपति सीलाई स्वागत गरेका थिए । त्यस क्रममा पनि निकै प्रफुल्लित देखिएका राष्ट्रपति सीले बालबालिकातर्फ हेरेर हाँस्दै हात हल्लाएका थिए ।
चिनियाँ राष्ट्रपतिको स्वागत र बिदाइमा काठमाडौं उपत्यकाका धेरै विद्यालयका हजारौं विद्यार्थी सहभागी भएका थिए । विमानस्थलदेखि सोल्टी होटलसम्म सडक दायाँ–बायाँ उभिएर झन्डा फहराएका थिए । नाचेका थिए, गाएका थिए । विमानस्थलको विशिष्ट कक्ष बाहिरचाहिँ चिनियाँ भाषा बोल्न सक्ने केही विद्यार्थीले नजिकबाट स्वागत र बिदाइ गर्ने मौका पाएका थिए, जो एलआरआई एजुकेसन फाउन्डेसनका विद्यार्थी थिए । पछिल्ला दिनमा एलआरआईलगायत विभिन्न विद्यालयले चिनियाँ भाषा पढाइरहेका छन् । शिक्षा मन्त्रालयको तथ्यांकअनुसार नेपालका करिब ५० वटा निजी विद्यालयले चिनियाँ भाषा ऐच्छिक विषयका रूपमा पढाइरहेका छन् । चिनियाँ दूतावासमार्फत् ८६ जनालाई चिनियाँ भाषा पढाउन परिचालन गरिएको मन्त्रालयले जनाएको छ ।


‘चीनका राष्ट्रपतिको स्वागत र बिदाइ समारोह सहभागी हुन पाउँदाको क्षण अविस्मरणीय रह्यो,’ एलआरआई कक्षा ५ का कृशभ पन्तले भने, ‘हामी साना बालबालिका भएर पनि त्यत्ति ठूलो देशको प्रमुख मान्छेलाई उहाँकै भाषामा तपार्इंलाई हामी सधैं सम्झिरहन्छौं भन्न पायौं ।’ उनीजस्तै कक्षा ६ की आश्ना भण्डारी, कक्षा ८ का कौस्तुभ पन्त, कक्षा ११ की रेनुका ढकालले पनि राष्ट्रपति सीलाई छेउमै पुगेर स्वागत र बिदाइ गर्ने अवसर पाएकामा खुसी लागेको बताए । एलआरआई एजुकेसन फाउन्डेसनका अध्यक्ष शिवराज पन्तका अनुसार शिक्षा मन्त्रालयले नै चिनियाँ भाषा सिकेका विद्यार्थी खटाउन अनुरोध गरेको थियो । ‘हामीले अवसर चुकाएनौं, ६९ विद्यार्थीलाई पठायौं,’ उनले भने ।
पछिल्ला दिनमा चिनियाँ भाषा सिक्न चाहने विद्यार्थी संख्या पनि बढ्दै गएको छ । एपेक्स लाइफ स्कुल कक्षा २ मा पढिरहेका स्तुत्य ढुंगेल, प्रियांशी पौड्याल, मिगिन राना मगर, जेचन तामाङलगायतले चिनियाँ भाषा सिक्न थालेको भर्खर पाँच महिना पुग्दै छ । तर उनीहरू सहजै भन्न सक्छन्– ‘निहाउ (नमस्कार) १ सेसे (धन्यवाद) १ बुकेकी (तपाईंलाई स्वागत छ) १’ छोटो अवधिमा नै यी कलिला बालबालिकाले यस्ता झन्डै सयवटा जति औपचारिक शब्द जानिसकेका छन् । चिनियाँ जनजीवन र संस्कृति परम्पराका भिडियो हेरेका छन् । चिनियाँले नयाँ वर्षमा नाच्ने ड्रागन नाच नाचेका छन् ।
कक्षाकोठामा पुग्दा चिनियाँ शिक्षिकाद्वय ली र मेई मेई भेटिए, जो बालबालिकालाई आलोपालो अभ्यास गराइरहेका थिए । उनीहरू दुई वर्षदेखि नेपालमा छन् । ‘दुई कक्षाका बालबालिका ६ वर्ष उमेरका हुन्छन्,’ लीले भनिन्, ‘दैनिक व्यवहारमा प्रयोग हुने शब्द सिक्छन् । चिनियाँ सभ्यतामा अभिवादन गर्न सिक्छन् । चिनियाँ संस्कृतिबारे पनि जानकारी लिइरहेका छन् ।’ यहाँ कक्षा २ देखि ७ कक्षासम्मका बालकालिकालाई चिनियाँ भाषा पढाइँदै आएको छ । सात कक्षाका बालबालिका फरर बोल्छन् । ‘मैले तीन वर्षदेखि चाइनिज भाषा पढ्दै आएकी छु,’ कक्षा ७ की कनिष्का खतिवडा भन्छिन्, ‘घरमा नेपाली, स्कुलमा इंग्लिस, चाइनिज र संस्कृत भाषा सिकिरहेका छौं । चाइनिज बोल्न सजिलो, लेख्न गाह्रो छ । सिक्नेको चासोमा भर पर्छ ।’


सात कक्षाकै जागृति पन्थीले चाइनिज सिकेको सातै वर्ष भयो । ‘सुरुमा त्यति चासो हुन्नथ्यो,’ उनी सम्झिन्छिन्, ‘म्यामले पपकर्न दिएर अभ्यास गराउनुहुन्थ्यो, अब त ठूला मान्छेसँग पनि बोल्न सक्छु । थोरै लेख्न पनि आउँछ । तर अक्षर लेख्नचाहिँ निक्कै गाह्रो छ ।’ कक्षा ६ की प्रशन्न्या राई सानैमा हजुरबुवा र आमासँग चीन घुम्न गएकाले भाषा सिक्न बढी चासो लिएको बताउँछिन् । ‘संसारकै भाषाहरूमध्ये चाइनिज बोल्ने सबैभन्दा धेरै छन् रे,’ उनले भनिन्, ‘त्यसैले यो भाषा महत्त्वपूर्ण लागेको छ ।’ प्रशन्न्याकै साथी दीपिका खड्काको उस्तै भनाइ छ । ‘चाइनिज धेरैले बोल्छन्, त्यसैले सिक्नुपर्छ भनेर बाबा र ममीले हौसला दिनुहुन्छ,’ उनले भनिन् । प्रिन्सिपल सुवास न्यौपानेका अनुसार एपेक्स स्कुलमा सातामा दुई पिरियड चिनियाँ भाषा सिकाइन्छ ।
कलंकीस्थित एलआरआई स्कुलमा सबैभन्दा व्यवस्थित रूपमा चिनियाँ भाषा सिकाइन्छ । ‘कम्फुसियस क्लास रूम’ समेत छ । नेपालबाट चिनियाँ भाषाका अनलाइन परीक्षासमेत यही ‘कम्फुसियस क्लास रूम’ मा लिइने एलआरआई एजुकेसन फाउन्डेसनका अध्यक्ष पन्तले बताए ।
एउटा कक्षा ७० मिनेटको हुन्छ । त्यसैले पढ्ने बालबालिकाले प्रशस्त सिक्न पाउँछन् । अभ्यास गर्न सक्छन् । कक्षा ३ देखि चाइनिज अक्षर लेख्न सिकाइन्छ । अल्फाबेटहरू चिनाइन्छ । नयाँ विद्यार्थीलाई बानी पार्ने कोसिस गरिन्छ । विगतका कक्षा दोहोर्‍याइन्छ । कसैलाई किताब दिइँदैन । ह्वाइटबोर्डमा लेखेर देखाउने काम हुन्छ । ‘ए–फोर साइज’ को पेपरमा वर्कसिट गराइन्छ । दुई महिनाअघि चिनियाँ विदेशमन्त्री वाङ यीले नेपाल भ्रमण गर्दा मन्त्री वाङ र नेपाल सरकारबीच ‘स्वयंसेवक भाषा (चिनियाँ) शिक्षक’ उपलब्ध गराउने समझदारी भएको छ । अब सरकारी विद्यालयमा समेत ऐच्छिक विषयका रूपमा चिनियाँ भाषा पढाइ हुनेछ । भर्खरै राष्ट्रपति सीको राजकीय भ्रमणका बेला चीनको ‘कन्फ्युसियस हेडक्वार्टर’ को समन्वयमा त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा ‘कन्फ्युसियस इन्स्टिच्युट’ स्थापना गर्ने सम्झौता भएको छ ।


चीनको नियमअनुसार स्नातक हासिल गरेका युवाले तीन वर्ष स्वयंसेवक भएर खटिनुपर्छ । त्यसो हुँदा कुनै पनि क्षेत्रमा सेवा प्रवेश गर्न सजिलो हुन्छ । नेपालमा चिनियाँ भाषा पढाउनका निम्ति त्यस्ता युवालाई खटाइँदै आएको छ ।
नेपालस्थित चिनियाँ राजदूतावास मातहत रहेर उनीहरू स्वयंसेवक शिक्षकका रूपमा खटिने गरेका छन् ।

प्रकाशित : कार्तिक ३, २०७६ १०:३९
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

प्रतिवेदनमै सीमित भाषा आयोग

गणेश राई

काठमाडौँ — भाषा आयोगले तेस्रो वर्षको प्रगति प्रतिवेदन तथा सुझाव राष्ट्रपतिलाई बुझाउने तयारी गरेको छ । आयोगले यसअघि सरकारलाई दिएका भाषासम्बन्धी सुझावहरू भने कार्यान्वयन भएका छैनन् ।

संविधानको धारा २८७ अनुसार सरकारले २०७३ भदौमा भाषा आयोग गठन गरेको हो । आयोगमा शिक्षा मन्त्रालयका पूर्वसचिव तथा भाषाविद् लवदेव अवस्थी र पूर्वशिक्षा उपसचिव उषा हमाल सदस्य छन् । दुई सदस्यीय आयोगले कार्ययोजनाअनुसार वार्षिक क्रियाकलाप सञ्चालन गर्दै आएको छ । तिनै कार्यक्रमलाई समेटेर आयोगले राष्ट्रपतिलाई सुझावसहित वार्षिक कार्यप्रगति प्रतिवेदन बुझाउने गरेको छ ।

आयोगले आर्थिक वर्ष २०७५/७६ को कार्यप्रगति प्रतिवेदनमा स्थानीय सरकारले त्यहाँ बोलिने भाषाको संरक्षण, संवर्द्धन र प्रवर्द्धन कार्य गर्न भनेको छ । ‘आयोगले गरेको भाषाको तथ्यांक विश्लेषण, स्थलगत अध्ययनका आधारमा स्थानीय सरकारले आफ्नो क्षेत्रभित्रका रैथाने भाषाको संरक्षण कार्ययोजना बनाउन सिफारिस गरिएको छ,’ आयोगका एक अधिकृतले भने, ‘त्यसमा लोपोन्मुख, सीमान्तकृत, अति सीमान्तकृत भाषाहरूलाई विशेष प्राथमिकतामा राख्न भनिएको छ ।’

भाषाशास्त्री प्राध्यापक माधवप्रसाद पोखरेल सरकारले मुलुकका भाषाहरूको अध्ययन, अनुसन्धान, संरक्षण, संवर्द्धनका निम्ति आयोग गठन गर्नु उपलब्धि रहेको बताउँछन् । ‘भाषा आयोग गठन गर्नु भनेको मुलुकका मातृभाषाको संस्थागत विकास गर्नु, समाजको विशेषतालाई प्रवर्द्धन र विज्ञहरू उत्पादन गर्नु हो,’ आयोगका सल्लाहकारसमेत रहेका पोखरेलले भने, ‘तर सरकारले आयोग कर्मचारीलाई नै सुम्पिनु चाहिँ संवैधानिक मर्मविपरीत कार्य हो । जडवादी कर्मचारी प्रशासनतन्त्र उहिलेदेखि निरन्तर छ । अग्रगमन आउन सक्ने प्रशासन छैन ।’

त्रिभुवन विश्वविद्यालय भाषाविज्ञान केन्द्रीय विभाग प्रमुख प्राध्यापक दुबिनन्द ढकाल भाषा आयोगले उद्देश्यअनुसार तोकिएको काममा बढी केन्द्रित हुनुपर्ने बताए । ‘आयोगले प्रथमतः समाज भाषा वैज्ञानिक सर्वेक्षण गर्नुपर्ने हो,’ उनले भने, ‘वैज्ञानिक र प्राज्ञिक अध्ययन महत्त्वपूर्ण छ । त्यो कामले सय–दुई सय वर्षसम्म पनि उत्तिकै महत्त्व राख्नुपर्छ तर भाषाविज्ञानसम्मत प्राज्ञिक महत्त्व राख्न सक्ने काम भएको छैन ।’

अध्यक्ष अवस्थीले पूर्णता नपाउँदा आयोगले कार्यसम्पादनमा प्राविधिक कठिनाइ झेलिरहेको बताउँदै आएका छन् । आयोगको कार्ययोजनाअनुसार मुलुकमा बोलिने भाषाको स्थितिबारे अध्ययन भएको र स्थानीय सरकारको भूमिकालाई महत्त्व दिइएको उनले बताए ।

थन्किएका सुझाव
आयोगले पहिलो वर्षको प्रतिवेदन तथा प्रारम्भिक सिफारिसमा ‘नेपाल राज्य पक्षका तर्फबाट नेपालभित्र वा मुलुकबाहिर प्रतिनिधित्व हुने गरी औपचारिक समारोहमा सम्बोधन गर्दा नेपाली भाषाको प्रयोग अनिवार्य गर्न’ सुझाव दिएको छ तर सुझावका कुनै पनि बुँदा कार्यान्वयनका निम्ति सरकारको ध्यान पुग्न सकेको छैन ।

‘भाषा आयोग ऐन, २०७३’ जारी भएसँगै आयोगको काम अघि बढेको अध्यक्ष अवस्थीले बताए । पहिलोपटक आर्थिक वर्ष २०७४/७५ को कार्यप्रगति प्रतिवेदनमा सरकारलाई प्रारम्भिक सिफारिस र सुझाव दिएको तर कार्यान्वयन नभएको उनले बताए । आयोगले सरकारी कार्यालयको अभिलेख राख्दा, शैक्षिक वा अन्य प्रमाणपत्र तयार गर्दा, पत्राचार गर्दा, पत्रमा कार्यालयहरुको नामकरण गर्दा, औपचारिक समारोहमा सम्बोधन गर्दा नेपाली भाषाको प्रयोग गर्न भनेको छ ।

सार्वजनिक सूचना वा विज्ञापन गर्दा, यातायात वा सार्वजनिक सरोकारका विषयमा भाषाको प्रयोग गर्दा, सञ्चार माध्यमबाट सरकारको आधिकारिक जानकारी सम्प्रेषण गर्दा नेपाली भाषाको प्रयोग गरिनुपर्ने भनेको छ । आयोगको प्रारम्भिक सिफारिसमा छ, ‘नेपाली भाषाका साथै प्रदेशको सरकारी कामकाजको भाषा वा नेपालका राष्ट्र भाषा वा अन्तर्राष्ट्रिय भाषाको प्रयोगका लागि द्वैभाषिक एवं बहुभाषिक नीति लागू गर्नु अपरिहार्य देखिन्छ ।’ सवारीसाधनको नम्बरप्लेटमा नेपाली भाषा प्रयोग गर्न भने पनि संघीयता कार्यान्वयनपछि पालना गरिएको छ ।

संकटमा परेका २९ भाषाको संरक्षण कार्य थालनी गरिएको, १५ भाषाको भाषिक सर्वेक्षण कार्य पूरा भएको, १० भाषाको नमुना विकास, १५ वटाको लोकवार्ता संकलन कार्य भएको छ । त्यस्तै शास्त्रीय भाषाअन्तर्गत पाली, संस्कृत र भोट भाषाको अध्ययन कार्य अघि बढेको आयोगले जनाएको छ । ती कार्य गर्न विभिन्न विश्वविद्यालय, क्याम्पसहरू, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान, अनुसन्धान केन्द्र, स्थानीय सरकारसितको सहकार्यमा काम गरेको आयोगको दाबी छ । संवैधानिक व्यवस्थाअनुसार आयोगले अबको दुई वर्षभित्र सरकारी कामकाजको भाषाको सिफारिस गर्ने, भाषाहरूको संरक्षण र विकास गर्ने, शिक्षामा मातृभाषाको प्रयोगसम्बन्धी सुझाव दिने र भाषाहरूको अध्ययन, अनुसन्धान र अनुगमन गर्नेछ ।

प्रकाशित : कार्तिक २, २०७६ १७:४५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्