बुद्धका पञ्चशील

अमृता अनमोल

 भाइबहिनीहरू, तिमीहरूलाई सिद्धार्थ गौतमबारे थाहा छ होला  । उनी शान्तिका अग्रदूत हुन्  ।

२५६२ वर्षअघि वैशाख पूर्णिमाका दिन सिद्धार्थ गौतमको जन्म लुम्बिनीमा भएको थियो । उनी कपिलवस्तुका राजा शुद्धोदन र मायादेवीका छोरा हुन् । राजकुमारका रूपमा जन्मेर पनि उनी शान्तिको खोजीमा हिँडे । २९ वर्षको उमेरमा दरबार छोडे । ४५ वर्षको उमेरमा भारतको बोधगयामा शान्तिको ज्ञान प्राप्त गरे । त्यसपछि गौतमबुद्धका नामले प्रख्यात बने । बुद्धले ज्ञानी र असल मान्छे बन्न सिकाएका छन् । हो, यहीं ज्ञानलाई रुपन्देहीको देवदह नगरपालिकाका सबै विद्यालयमा पढाउन थालिएको छ । देवदह बुद्धमावली क्षेत्र हो । यहाँका कक्षा ६ देखि ८ सम्म बुद्ध शिक्षा पढाइन्छ । विद्यार्थीलाई अनुशासित र नैतिकवान् बनाउन भन्दै यस्तो शिक्षा सुरु गरिएको हो ।

यहाँ कक्षा ६ देखि ८ सम्म ‘बौद्ध शिक्षा र देवदह परिचय’ पाठ्यपुस्तक पढाउन थालिएको छ, नैतिकता र असल कर्म सिकाउन । त्यसमा नैतिक शिक्षा र परोपकारसम्बन्धी ज्ञान छ । बुद्धका पञ्चशीलबारे पाठ छ । पुस्तकमा कथा, निबन्ध र सूत्रका माध्ययमबाट बौद्ध शिक्षा बुझाउन खोजिएको छ । तिनलाई योग र अभ्यासका माध्ययमबाट प्रयोग गर्न सक्नेसमेत बनाइएको छ । लुम्बिनीमा जन्मेका बुद्ध र आफू जन्मेको नगरका बारेमा पढ्न पाउँदा विद्यार्थी निकै खुसी छन् । नियमित ध्यान र योग अभ्यास गर्न पाउँदा फूर्तिला भएका छन् ।
उषा कुँवर केरवानी माविकी कक्षा ८ की छात्रा हुन् । उनले बुद्धशिक्षा पढ्न थालेको ३ वर्ष भयो । पञ्चशील (बुद्धका ५ महत्त्वपूर्ण शिक्षा) सिकेकी छन् । प्राणी हिंसा नगर्नु, झूटो नबोल्नु, चोरी नगर्नु, सदाचारी रहनु र जाँडरक्सी नखानु भन्ने बुद्धका पञ्चशील उपदेश हुन् । यसले उषा निकै प्रभावित छिन् । ‘बुद्धका उपदेशबाट आफूले आफैंलाई चिन्ने मौका पाएका छौँ,’ उनले भनिन्, ‘असल व्यक्ति बन्ने पनि अभ्यास गर्न पाएका छौं ।’ पाठ्यपुस्तकले खराब काम छोड्न सिकाएको छ । सट्टामा असल काम गर्न प्रेरणा दिएको उनले बताइन् ।


देवदहमा ३० वटा आधारभूत तहका विद्यालय छन् । पुस्तकहरू अंग्रेजी र नेपाली दुवै भाषामा छन् । त्यसलाई सामुदायिक र निजी दुवै विद्यालयमा
पढाउने गरिएको छ । बुद्धशिक्षाबाट देवदह माविका मनीष शर्मा पनि निकै प्रभावित छन् । उनको आमाबाबु र गुरुप्रति गर्ने सम्मानको भावना बढेको छ । ठूलालाई आदर गर्न र सानालाई माया गर्न थालेका छन् । दुःखीलाई सहयोग गर्न र साँचो बोल्न पनि सिकेका छन् । किताबबाट जन्मभूमि देवदहको ऐतिहासिक र पुरातात्त्विक महत्त्वबारे पनि जान्न पाएका छन् । ‘मान्छे कसरी असल बन्ने, खराब काम त्याग्ने, दुःखबाट छुटकारा पाउने र सबैको भलो हुने काम गर्ने भन्ने बुद्धशिक्षाको मूल कुरा रहेछ,’ मनीषले भने, ‘यो निकै राम्रो लाग्यो ।’


परीक्षणका रूपमा लागू गरेको पाठ्यक्रमले विद्यार्थीमा निकै राम्रो प्रभाव पार्‍यो। यही प्रभाव देखेर नगरपालिकाले बुद्धशिक्षा माथिल्लो कक्षासम्म पुर्‍याउने योजना बनाएको छ । राज्यले विद्यालय तहसम्म एउटा विषयमा स्थानीय पाठ्यक्रम बनाएर लागू गर्न स्थानीय तहलाई अधिकार दिएको छ । धेरैमा यसबारे बहस चलेको छैन । देवदह नगरपालिकाले भने अनिवार्य पाठ्यक्रमकै रूपमा ‘बौद्ध शिक्षा र देवदह परिचय’ लागू गरेको छ । नगरपालिका प्रमुख हीराबहादुर खत्रीले विद्यार्थीलाई नैतिक शिक्षा दिएर अनुशासित र चरित्रवान् बनाउन बौद्ध शिक्षा सुरु गरेको बताए ।


पाठ्यपुस्तक लेखक तथा शिक्षक निर्मल ढुंगानाले बुद्धशिक्षामा उपदेशसँगै बालबालिकालाई मिहिनेत गर्ने र अनुशासित बन्ने बानीलाई जोड दिएको बताए । यसले किशोर उमेरमा हुने चञ्चलता र कुलतमा लाग्न सक्ने अवस्थाबाट जोगाएको छ । विद्यार्थी मिहिनेती बनेका छन् । आफ्नो काम आफैं गर्न सिकेका छन् । पढाइप्रति लगनशील बनेका छन् । जन्मभूमि र राष्ट्रियतालाई माया गर्न थालेका छन् ।

प्रकाशित : श्रावण १९, २०७६ १०:१४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

किताबको जुलुस

कान्तिपुर संवाददाता

बाबु लुनिस, खाजा खान आऊ,’ खाजा तयार भएपछि आमाले लुनिसलाई बोलाउनुभयो  । तर लुनिस आएन, कुनै आवाज पनि आएन  ।

‘यत्रो बोलाउँदा पनि यसले किन नसुनेको ?’ आमा फतफताउँदै कोठामा जानुभयो । ‘ल, यो त यहाँ छैन त,’ कोठामा नदेखेर आमा कराउनुभयो, ‘हेर किताब पनि पलङमा छरपस्ट फालेर कहाँ गएको होला ? यसलाई आफ्नो किताबको मतलब नै छैन । यता फाल्यो, उता फाल्यो सब च्यातिसक्यो ।’


आमा किताब मिलाउन थाल्नुभयो ।दिन ढल्दै थियो । जब घाम डाँडामुनि लुक्यो तब लुनिस टुप्लुक्क घर आइपुग्यो । अनि आउनेबित्तिक्कै करायो, ‘आमा १ भोक लाग्यो ।’ ‘ए, भर्खरै भोक लाग्यो ? विद्यालयबाट फर्कनेबितिक्कै किताब फालेको छ । जतन गर्नुपर्दैन ?’ आमा कराउँदै भित्र गएर खाजा लिएर आउनुभयो, ‘लौ खाऊ ।’ लुनिस खाजा खान थाल्यो । खाजा खाएर कोठामा गयो र होमवर्क गर्न थाल्यो । उसले किताब पल्टायो तर पाना च्यातिएको रहेछ । ‘ल होमवर्क गर्ने पाना नै रहेनछ । अब कसरी होमवर्क गर्ने होला ?’ मनमनै यस्तो कुरा सोचेर ऊ आत्तियो, ‘भोलि फेरि कुखुरा बन्नुपर्ने भो ।’


नयाँ कक्षा सुरु भएको धेरै भएको छैन । तर लुनिसका किताबहरू पुरानाजस्तै भइसके । बीचको पाना पनि निस्किएको र च्यातिएको छ । आमाबुबाले किताबलाई जतन गर
भनेर कति सम्झाए तर उसले कहिल्यै टेरपुच्छर लाएन ।उसले आफूसँग रहेको पानाको मात्र होमवर्क गर्‍यो । होमवर्क गर्दागर्दै किताब छरपस्ट पारेर ऊ त्यहीँ भुसुक्क निदायो ।
राजु एक्लै थियो । तर त्यहाँ न घर थियो न त मानिसको कुनै चहलपहल नै । उसले त्यहाँ अचम्मको दृश्य देख्यो । पुस्तकहरू हातमा प्ले कार्ड बोकेर अगाडि बढिरहेका थिए । उनीहरूले नारा लगाइरहेका थिए । उनीहरूको लाम जुलुसमा परिणत भएको थियो र लुनिसको नजिक आइरहेका थिए । तिनीहरूले बोकेका प्ले कार्डमा ठुल्ठूला अक्षरमा लेखिएको थियो– ‘पुस्तकको सुरक्षा हुनैपर्छ’, ‘पुस्तक च्यात्न पाइँदैन’, ‘लुनिसलाई कारबाही हुनैपर्छ’, ‘सम्पूर्ण पुस्तक एक हौँ ।’


सारा पुस्तक एक भएर नाराबाजी गर्दै आइरहेको देखेर ऊ सार्‍है डरायो । त्यहाँबाट भाग्न खोज्यो । पुस्तकहरूले उनलाई लखेटे । ऊ एक्लै थियो । उसको निधारबाट चिटचिट पसिना आयो । चारैतिर पुस्तक नै पुस्तक थिए । उसले अब कुनै भाग्ने ठाउँ भेट्टाएन । पुस्तकहरू एकदम रिसाएका थिए । उनीहरू चिच्याए, ‘यसलाई धुलोपिठो पार्नुपर्छ ।’
लुनिस आत्तियो । ऊ बिस्तारै पुस्तकहरूको घेराभित्र परिसकेको थियो । उसलाई आफ्नो ज्यानको माया लाग्यो । उसले आँखाबाट बर्रर आँसु झार्‍यो । रुँदै हात जोड्यो र भन्यो, ‘पुस्तकहरू १ मलाई माफ गर । अबदेखि म तिमीहरूलाई च्यात्ने काम गर्दिनँ । तिमीहरूको हिफाजत गर्छु । तिमीहरूलाई फाल्दिनँ । एक पटकलाई माफ गर ।’
पुस्तकको भीडबाट एउटा पुस्तक करायो, ‘हुँदैन, हुँदैन । यसले हामीलाई धेरै दुःख दिएको छ । यसलाई त कडा कारबाही गर्नुपर्छ ।’
लुनिस रुँदै बिन्ती गरिरहेको थियो, ‘मलाई माफ गर । अबदेखि यस्तो काम गर्दिनँ । कुनै पुस्तक च्यात्दिनँ ।’
लुनिस निद्रामा एकनासले कराइरहेको थियो, ‘मलाई माफ गर । अबदेखि म किताब च्यात्दिनँ ।’
लुनिस कराएको सुनेर आमा दौड्दै भित्र पस्नुभयो र पाखुरा तानेर सोध्नुभयो, ‘बाबु, तिमीलाई के भो ? किन कराएको ?’
लुनिस निद्राबाट ब्युँझियो र आतिँदै भन्यो, ‘आमा १ मेरो किताब । अबदेखि म किताबलाई माया गर्छु ।’ लुनिसको कुरा सुनेर आमा छक्क पर्नुभयो । हतारहतार लुनिस छरपस्ट परेका आफ्ना किताब मिलाउन थाल्यो ।

श्यामकृष्ण खुलिमुली

प्रकाशित : श्रावण १२, २०७६ ११:५७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्