गाउँको शिक्षण

दाङका सार्वजनिक विद्यालयहरूमा एक संस्थामार्फत हाल १३८ स्वयंसेवी शिक्षक गाउँको शिक्षण स्तर उकास्न सक्रिय छन् । चार युवाका कथा :
दुर्गालाल केसी

पञ्चकन्या गाउँपालिका ३ नुवाकोटकी सीता थापाले भारतको राजीव गान्धी स्वास्थ्य तथा विज्ञान विश्वविद्यालयबाट नर्सिङमा स्नातक गरिन् । पढाइ सकेर केही समय एपोलो अस्पतालमा काम गरिन् । त्यहाँ उनले सामान्य उपचारका लागि पनि धेरै पैसा तिर्दै गरेका बिरामीका आफन्तको अनुहार हेर्थिन् । ‘निकै नमीठो अनुहार लगाएर पैसा निकाल्थे । अनुहारमा दुःख प्रस्टै देखिन्थ्यो,’ उनले भनिन्, ‘त्यसपछि मलाई केही गरौं भन्ने लाग्यो ।’

नेपालमा ‘टिच फर नेपाल’ ले दुर्गम क्षेत्रमा स्वयंसेवी शिक्षकका रूपमा काम गर्न चाहने युवाहरूका लागि आवेदन आह्वान गरेको थाहा पाइन् । उनले अनलाइन फाराम भरिन् । विभिन्न परीक्षामा सफल हुँदै उनी स्वयंसेवी शिक्षक बन्न सफल भइन् । अनि पुगिन् दाङको तुलसीपुर उपमहानगरपालिका २ स्थित बालापुर मावि । उनले विज्ञान पढाउन थालिन् । स्वास्थ्य सेवा गर्ने उद्देश्यले नर्सिङ पढेकी २५ वर्षीया थापा १५ महिनायता शिक्षणमा रमाइरहेकी छन् ।
उनलाई दाइले गाली गरे । ‘उपलब्धिविहीन काममा लागिस् भने । यो कामबाट केही हासिल हुँदैन भने तर म यसैमा रमाएकी छु,’ उनले भनिन्, ‘अब यो काम छोड्ने दिन नआए हुन्थ्यो भन्ने लागेको छ । विद्यार्थी मेरा नजिकका साथी भइसकेका छन् । अब छोड्नै सकिँदैन ।’ टिच फर नेपालले एक जनालाई दुई वर्षका लागि मात्रै स्वयंसेवा गर्न दिने भएकाले उनी स्वयंसेवाबाट टाढिनुपर्ने दिन आउन थालेकामा दुःखी छिन् । यहाँबाट फर्कनुपरे पनि फेरि नर्सिङमै स्नातकोत्तर गरेर पढाउने योजना बनाएको उनले बताइन् ।


उनले विद्यालयको वातावरण नै परिवर्तन गरिदिएकी छन् । सुरुमा बोल्न, नमस्कार गर्न पनि अप्ठेरो मान्ने विद्यार्थी अहिले निकै फूर्तिला भएका छन् । उनी बिहान ६ बजेदेखि विद्यार्थीलाई विद्यालयमा बोलाउँछिन् । विद्यार्थीको ‘हेल्थ एन्ड फिटनेस क्लब’ बनाइदिएकी छिन् । उनीहरू हरेक दिन पालोपालो नाच्ने, बोल्ने, चित्र बनाउने, आत्मरक्षाको सीप सिक्ने, स्वास्थ्यसम्बन्धी जानकारी लिने, बैठक बसेर योजना बनाउने र विभिन्न सकारात्मक सोचसम्बन्धी कलाहरू सिक्ने गर्छन् । बेलुका पनि कमजोर विद्यार्थी जम्मा गरेर अतिरिक्त कक्षा लिन्छिन् ।


उनी दौड, बास्केटबल र खोखो पनि खेल्छिन्, विद्यार्थीलाई सिकाउँछिन् । विद्यार्थीले निःशुल्क कक्षा लिन पाएका छन् । विभिन्न क्षमता विकास गर्न पाएका छन् । बालबालिकाले विद्यालयमा एउटा छुट्टै कोठा पाएका छन् । त्यसलाई उनीहरूले क्लबको कक्ष बनाएका छन् । आफूले तयार पारेका विभिन्न विज्ञान सामग्री, चित्रकला र शैक्षिक सामग्रीले कोठा रंगाएका छन् । कोठालाई उनीहरूले ‘स्माइलिङ जोन’ अर्थात् ‘खुसीको क्षेत्र’ नाम दिएका छन् ।
‘हामी पहिले खुलेर बोल्न सक्दैनथ्यौं । अहिले हरेक क्रियाकलापमा सक्रिय सहभागी भएका छौं । विभिन्न रचनात्मक काममा सहभागी हुन पाएका छौं,’ १० कक्षा अध्ययनरत निशा शर्माले भनिन्, ‘पहिले ७ बजेसम्म सुतिन्थ्यो अहिले बिहान ५ बजे नै उठ्छौं । पढाइका अतिरिक्त अन्य विभिन्न ज्ञान हासिल गर्न पाएका छौं । निःशुल्क ट्युसन पढ्न पाएका छौं ।’ उनीहरू काठमाडौंका विभिन्न प्रतियोगितामा पनि सहभागी भएका छन् । एकले अर्कोलाई हौसला दिन्छन् । ताली बजाउँदा ठूलो आवाज आउने र अरूलाई डिस्टर्ब हुने भएकाले चुट्की बजाउने गरिन्छ ।

काठमाडौं लैनचौरकी आकृति डंगोल पहिलोपटक राजधानी बाहिर निस्किइन् । दाङको ग्रामीण भेगमा पुराना घरमा बास बस्न पुग्दा उनलाई छुट्टै संसारमा पुगे जस्तो लाग्यो । बीबीए सकेर स्वयंसेवी शिक्षणमा दाङ आएकी डंगोल तुलसीपुरको अम्बिकेश्वरी माविमा ६ महिनायता अंग्रेजी पढाइरहेकी छन् । बाल्यकालदेखि काठमाडौंमै बसेकी उनलाई गाउँले जीवन सोचेभन्दा धेरै फरक लाग्यो । पुराना माटाका घर, घरदेखि टाढा चर्पी, मन लागेको किन्न मिल्ने पसलको अभाव, इमेल, इन्टरनेटको पहुँचमा समस्या र भौतिक सुख सुविधाको अभाव । तैपनि उनी गाउँमै निरन्तर खट्न तयार भइन् । ‘भर्‍याङबाट लड्दा छोरी मानेर हेरचाह गर्छन् । काठमाडौंभन्दा धेरै सहयोगी पाएँ । सबैले सम्मान गर्छन्,’ उनले भनिन्, ‘सुरुमा हावापानी, बोली भाषा र रहनसहन शैलीमा निकै अन्तर भयो । तर विद्यार्थीहरूले गाउँमै बस्न प्रेरित गरिरहे ।’ पहिले घरबाट निस्कँदा डराउने बुबाआमा अहिले छोरीको कामबाट प्रभावित भएका छन् । उनले सामुदायिक विद्यालयको अवस्था अलि राम्रै होला भन्ने सोचेकी थिइन् तर त्यहाँ त्यस्तो पाइनन् । ७ कक्षामा पस्दा केही विद्यार्थी राम्रोसँग एबीसीडी जान्दैनथे । वाक्यहरू राम्ररी उच्चारण गर्न जान्दैनथे । उनलाई साह्रै अचम्म लाग्यो । उनले विभिन्न सामानहरू देखाउँदै अंग्रेजी शब्दहरू सिकाइन् । वाक्य बनाउन र बोल्न सिकाइन् । नसक्नेलाई अतिरिक्त कक्षा लिइन् ।


सुरुमा पुराना शिक्षक र अभिभावकलाई कुरा बुझाउन साह्रै कठिन भयो । बेलुका ४ बजेपछि पढाउन थाल्दा छोरी बिग्रन थाली भनेर गाउँभरि हल्ला भयो । केही अभिभावकले त अतिरिक्त कक्षामा पठाउन छोडे । शिक्षकहरूले पनि धेरै माया गरेर पढाउँदा विद्यार्थी बिग्रन्छन्, मात्तिन्छन् भनेर नयाँ शैली अपनाउन कठिन माने । अभिभावकलाई बुझाउन उनीहरू गाउँगाउँ पसे । बुटवलकी मनीषा डुम्रेले बैंङ्लोरबाट नर्सिङमा स्नातक गरिन् । काठमाडौंमा कलेज पढेकी २४ वर्षीया उनले केही समय अस्पतालमा काम गरिन् । १५ महिनायता तुलसीपुर १३ अम्बापुरस्थित अम्बिकेश्वरी माविमा पढाइरहेकी छन् । उनी पनि गाउँमै बस्छिन्, दिनभर विद्यालयमा पढाउँछिन्, साँझबिहान कमजोर विद्यार्थीका लागि अतिरिक्त कक्षा लिन्छिन् ।


तुलसीपुर ६ हात्तीखौवाका २४ वर्षीय सन्तोष लम्सालले काठमाडौंको सेन्ट जेभियर्स कलेजबाट सूचना प्रविधिमा स्नातक गरे । केही समय काम गरे तर चित्त बुझेन । ग्रामीण भेगमा सूचना प्रविधिको अवस्था, आवश्यकता र सम्भावनाबारे जान्न मन लाग्यो । त्यसैका लागि उनी स्वयंसेवी शिक्षक बनेर आइपुगेका छन् तुलसीपुर २ स्थित बालापुर माविमा । यहाँ उनी गणित पढाइरहेका छन् । ‘मैले जीवन यही सिकिरहेको छु । बालबालिकालाई ज्ञान बाँड्न पाउँदा आनन्दको अनुभूति भएको छ । उनीहरूबाट समाज बुझ्न पाएको छु,’ सन्तोषले १५ महिनायताको अनुभव सुनाए । उनले विद्यालयमा आईटी ल्याब बनाएका छन् । विद्यालय प्रशासनलाई प्रविधिमा जोड्न सघाए ।
स्वयंसेवी शिक्षकहरूले सामान्य निर्वाह भत्ताका रूपमा मावि तहका शिक्षकको आधा तलब पाउँछन् । यसका लागि स्थानीय तह, बैंक र मानिसहरूले सहयोग गर्छन् । हाल सात जिल्लामा १ सय ३८ जना स्वयंसेवी शिक्षकले काम गरिरहेको टिच फर नेपालका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत शिशिर खनालले बताए । सामुदायिक विद्यालयको अवस्था सुधार्न २०७० वैशाखदेखि ३० जना स्वयंसेवी शिक्षकबाट यो अभियानको सुरुवात गरेको हो । एक सय ८१ जनाले शिक्षण पूरा गरिसकेका छन् । ६–६ महिनामा शिक्षक छनोट गरिन्छ । एकपल्ट ७० जनाको स्थानमा १ हजार ६ सयसम्मले आवेदान दिएका थिए ।

durgalalkc@gmail.com

प्रकाशित : कार्तिक १, २०७६ ११:४५
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

राजधानीमै कटियाको स्वाद

रौतहटमा माटोको भाँडोमा पकाइने खसीको परिकार काठमाडौंमा पनि लोकप्रिय हुन थालेको छ ।
विद्या राई

काठमाडौंमा लोकल र अर्ग्यानिक भनेपछि जोकोही हुरुक्कै हुन्छन् । अझ खानेकुराका परिकारमा सौखिनहरू त लोकल र अर्ग्यानिक भनेपछि खोजीखोजी नै पुग्छन् । रौतहटको कटियाले यतिबेला काठमाडौं सहरमा नयाँ स्वाद थपेको छ । तीनकुनेस्थित गैरीगाउँको लेकाली किचन एन्ड कटिया हाउसले कटियाको स्वादमा मौलिकता र फरकपना दिएको छ ।

‘हामीले रौतहटकै स्वाद दिन स्थानीय स्रोतसाधनलाई प्राथमिकता दिएका छौं, यसकारण स्वादमा नयाँपन र रौतहटकै मौलिकता दिन सकेका छौं,’ कटिया हाउसका सञ्चालक मधुसूदन ढकालले दाबी गरे । यहाँ कटिया बनाउन प्रयोग हुने खसी स्थानीय प्रजातिको छ । पेप्सीकोलाको उदयपुर्या मासु पसलको खोरमा पालिएका स्थानीय जातका खसी सञ्चालक आफैंले छनोट गर्छन् । काट्न र सफा गर्न लगाएर सिंगै खसी कटिया हाउसमा ल्याउँछन् । करिब २० किलो खसीको मासु दैनिक खपत गर्छन् ।
कटिया माटोबाट बनाइएको भाँडो हो । त्यसैमा पकाइने भएकाले मासुको परिकार नै कटिया नामले चिनिएको छ । सुरुमा कटियामा काटेको प्याज, जिराको दाना, लसुनको पोटी, नुन, बेसार र सुकेको खुर्सानी आवश्यकताअनुसार राखिन्छ । भुटेको तोरीको तेलमाथि टुक्रा पारिएको खसीको मासु राखिन्छ ।
एउटा कटियामा ३ सय ग्राम मासु राख्ने बताइन्छ जसमा १२ टुक्रा हुन्छ । त्यसपछि कटियालाई प्लेटले छोपेर कोइलाको रागमाथि राखिन्छ ।
कटिया हाउसमा दाउराबाट बनाइएको कोइला प्रयोग गरिन्छ । कटियामा पकाउँदा मासुलाई बेला–बेला चलाइरहनुपर्छ । पाक्ने बेलामा जिरा, धनियाँ, सुपारी, सुक्मेल, ल्वाङ, तेजपत्ता, जाइफल, जाइपत्री, अलैंची, मरिच, पिप्ला, सोठी, दालचिनी गरी १३ प्रकारका मसलाको धूलो राखिन्छ । कटिया डेढदेखि दुई घण्टासम्ममा तयार हुन्छ । कटियामा प्रयोग हुने मसला रौतहटबाटै ल्याइन्छ । कटिया ग्यास चुलोमा पनि बनाउन सकिन्छ तर कोइलामा पकाएजस्तो स्वादिलो हुँदैन ।
कटिया सेटमा कटिया, भुजा, अचार हुन्छ । प्रतिकटिया ७ सय रुपैयाँ पर्छ । ६ महिनाअघि सुरु भएको कटिया यतिबेला काठमाडौंमा ब्रान्ड नै बनेको छ । सुरुमा दैनिक २५–३० वटा बिक्री हुने गरेको कटिया पछिल्लो समय कम्तीमा पनि ५०–६० वटा बिक्ने गरेको बताउँछन् । शुक्रबार र शनिबार ग्राहकको घुइँचो बढ्छ । अर्का सञ्चालक राज अर्याल भन्छन्, ‘सुरुमा त रौतहटको स्थानीय स्वाद सहरले मन नपराइदेला भनेर डराएका थियौं । अब कटिया बिस्तारै–बिस्तारै सहरको स्वाद बन्दै र बढ्दै छ ।’
कटिया बढी पिरोलाई स्वादिलो मानिन्छ । मौलिक र अर्ग्यानिक स्वाद दिन सकेकै कारण कटिया ग्राहकको रोजाइमा परेको बताउँछन् । ‘हामी रौतहटकै गाउँमा पाइने थरीथरीका मसला प्रयोग गर्छौं, ‘कुक’ उतैबाट ल्याएका छौं,’ मधुसूदनले भने । कटिया रौतहटको स्थानीय परिकार हो । रौतहटको गौर कटियाका लागि प्रसिद्ध मानिन्छ ।
कटिया हाउसले खानाकै माध्यमबाट हिमाल, पहाड र तराईलाई जोड्ने प्रयास गरेको छ । रौतहटको कटिया भनेजस्तै दाङको बदिया (खसी पारिएको भाले कुखुराको मासुको परिकार), मुस्ताङको थकाली खाना, च्याङ्ग्रा सुकुटी र पहाडको कालिजको मासु यहाँका विशेष परिकार हुन् । मधुसूदन र राजसहित पाँच जना युवा मिलेर एक करोड रुपैयाँ लगानीमा कटिया हाउस सञ्चालनमा ल्याएको हो । पछिल्लो समय लगानीअनुसारको प्रतिफल पाउँदै गएको उनीहरू बताउँछन् ।
त्रिभुवन विमानस्थल र चक्रपथले गर्दा कटिया हाउस रहेको स्थान पनि उपयुक्त छ । सञ्चालकहरूका अनुसार नेता, कार्यकर्ता, कलाकार, समाजसेवी सबैखाले र सबै उमेर समूहका ग्राहक कटियाका पारखी भएका छन् । कटिया हाउसमा २ सय जना अट्ने क्षमता छ । पारिवारिक भेटघाट, बैठक, गोप्य कुराकानीका लागि व्यवस्था गरिएका बेग्लै कोठा र क्याबिनमा रहेर कटियाको स्वाद लिन सकिन्छ । ‘थ्री डी पेन्टिङ’ ले सजाइएका भित्ता र क्याम्प फायर गर्न सकिने रुफटपले पनि कटिया हाउसमा कटियाका पारखी बढाएको छ ।

bidhyaraee19@gmail.com

प्रकाशित : कार्तिक १, २०७६ ११:४४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT