के पढ्दै छन् युवा ?

‘अरु काम नभएका बेला पुस्तक नै पढ्छु भन्ने धेरैले सोच्नै छोडिसके । त्यस्तो अतिरिक्त समयमा सामाजिक सञ्जालमा रमाउनेको कमी छैन ।’
विभु लुइटेल

काठमाडौँ — काठमाडौंका सौरभ पराजुलीलाई सानै छँदा बा–आमाले हातमा पुस्तक थमाइदिएका थिए । कृष्णप्रसाद पराजुलीका ‘रमाइला नानी’ बाट सुरु भएको उनको पठन यात्रामा उनले समयक्रममा कविताबाहेकका अन्य विधा रुचाउँदै गए । ‘अचेल खासै कविता पढ्दिनँ,’ उनले सुनाए ।

सोह्र–१७ को उमेरमा आख्यान भनेपछि उनी हुरुक्कै हुन्थे । हारुकी मुराकामीका कृति दोहोर्‍याई–तेहेर्‍याई पढ्ने गर्थे । तर, अहिले आख्यानले पनि उनलाई खासै तान्दैन । गैरआख्यानतर्फ उनको झुकाव बढेको छ । अचेल विश्व अर्थतन्त्र, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र कूटनीतिजस्ता विषयमा लेखिएका पुस्तकमा उनको गहिरो रुचि रहेको छ । आत्मकथा तथा संस्मरण पनि उनका मन पर्ने विधामा पर्छन् ।


राजधानीकै प्रतीक्षा शर्माको भने भिन्न पठन अनुभव छ । सानैदेखि पुस्तक पढ्न खासै मन नलाग्ने उनले पढेको पहिलो साहित्यिक कृति नै सुबिन भट्टराईको ‘समर लभ’ हो । ‘साथीले पढ् भनेका भरमा पढें । निकै राम्रो लाग्यो,’ उनले अनुभव साटिन् । ‘समर लभ’ पछि सुविन भट्टराईका अन्य पुस्तक पनि सबै पढिन् उनले । त्यसपछि उनले पढेका अर्का लेखक हुन्, चेतन भगत ।


भारतीय लेखक चेतन भगतका कृतिमा निकै सरल भाषा प्रयोग गरेको पाइन्छ । त्यसैले पनि उनका कृतिहरू पढ्न सजिलो हुन्छ । ‘फाइभ पोइन्ट समवान’, ‘वान नाइट एट द कल सेन्टर’, ‘थ्री मिस्टेक्स अफ माई लाइफ’ जस्ता कृतिका लेखक चेतन भगतको विशेषता नै आफ्ना कृतिमा सबैले सजिलो गरी बुझ्ने भाषाको प्रयोग गर्नु हो । अहिले उनको नेपाली पठन भने ठप्प छ । ‘नेपालमा अरू पनि लेखक छन् भनेर नै थाहा थिएन,’ उनी आफ्नो साहित्य चेतनाबारे प्रकाश पार्छिन् ।


मण्डला बुक पोइन्ट कान्तिपथमा अनेकथरी पाठक दैनिक रूपमा आउँछन् । यसका बजार व्यवस्थापक सिद्धार्थ महर्जनका अनुसार कुनै समयमा धेरै युवाको रुचिमा चेतन भगत, सिड्नी सेल्डन, निकोलस स्पाक्र्सजस्ता लेखक पर्ने गर्थे । अहिले त्यो संख्यामा केही कमी आएको र उनका अधिकांश युवा ग्राहक ‘सेल्फ–हेल्प’ तर्फ केन्द्रीकृत भएको उनले बताए ।


पुस्तकप्रेमीहरूको फेसबुक समूह ‘बुकाहोलिक्स’ की संस्थापक सगुना शाहले पराजुलीजस्ता पाठक पनि देखेकी छन्, शर्माजस्ता पनि । आफ्नो रुचि जेमा छ, त्यही विधाका पुस्तक पढ्नुपर्छ भन्ने मान्यता उनी राख्छिन् ।

बुकाहोलिक्समा साहित्यका गहन कृतिदेखि लिएर सामान्य पाठकले बुझ्नेसम्मका कृतिबारे छलफल गरिन्छ । ग्रुपमा कसैले आफूले पढेको वा पढ्न मन लागेको कृतिबारे पोस्ट गर्छन् र छलफल कमेन्टमा हुन्छ । हरेक महिनाको अन्तिम शनिबार कुनै एक कृतिमाथि यस समूहले प्रत्यक्ष भेटघाट गरी समीक्षा पनि गर्ने गरेको छ । धेरै युवा यसबाट आफू लाभान्वित भएको अनुभूति गर्छन् ।


पठन संस्कृतिलाई क्रान्तिका रूपमा विस्तार गर्ने जमर्को गरेकी शाहसँग कुन पुस्तक पढ्ने भन्ने सुझाव माग्न आउने पनि थुप्रै छन् । पछिल्लो समय उनले अत्यधिक सिफारिस गरेका अंग्रेजी पुस्तकमा मार्क म्यान्सनको ‘द सटल आर्ट अफ नट गिभिङ अ फक’, ग्यारी भेनरचकको ‘क्रस इट’ लगायत छन् । झुम्पा लाहिरी, अरुन्धती रोय, सुकेतु मेहता, रोहिन्टन मिस्ट्री, खुसवन्त सिंहजस्ता लेखकका पुस्तक पनि उनले सिफारिस गर्ने गरेकी छन् । ‘नेपाली पुस्तक पढ्न चाहनेलाई पनि उनीहरूका रुचिअनुसारका सुझाव दिने गरेकी छु,’ शाह बताउँछिन् । शिक्षण पेसामा आबद्ध उनी पठन संस्कृति विकास गर्दै लैजाने उद्देश्यले समय–समयमा आफ्ना विद्यार्थीलाई पुस्तक समीक्षा गरी कक्षामा सुनाउन पनि लगाउँछिन् ।


एकातिर बुकाहोलिक्स, र्‍यान्डम रिडर्स सोसाइटीजस्ता बुक क्लबमा युवाहरूको सक्रियता बढेसँगै पठन संस्कृति मौलाउँदै गएको अनुभूति गर्न सकिन्छ भने अर्कातिर अधिकांशमा सामाजिक चेतको कमी, इन्टरनेटको बढ्दो प्रयोगका कारण त्यस विचारमाथि पुन: प्रश्न पनि गर्न सकिन्छ । ‘अरू काम नभएका बेला पुस्तक नै पढ्छु भन्ने धेरैले सोच्नै छोडिसके,’ शाह गुनासो पोख्छिन्, ‘त्यस्तो अतिरिक्त समयमा सामाजिक सञ्जालमा रमाउनेको कमी छैन ।’ अहिलेको ‘गुगल पुस्ता’ ले पुस्तकलाई कम महत्त्व दिने गरेको उनले अनुभूति गरेकी छन् ।

twitter : @LuitelBibhu प्रकाशित : पुस २७, २०७५ ११:१३

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

स्पर्श संसार

हाम्रो देशमा श्रवण–दृष्टिविहीनलाई केन्द्रित गरी केही शिक्षण कार्यक्रम नै बनाइएका छैनन् ।
विभु लुइटेल

काठमाडौँ — नयाँ बानेश्वरका १८ वर्षीय सौरभ थापा न केही देख्न सक्छन्, न केही सुन्न नै । सात महिनाभन्दा पनि कम आमाको गर्भमा रहेपश्चात् उनको जन्म भयो । जन्मँदा सात सय ५० ग्रामका मात्र थिए, इन्क्युबेटरमा राख्नुको विकल्प थिएन । त्यहाँबाट निस्किएपछि स्वास्थ्य परीक्षण गर्दा उनका दुई इन्द्रियले काम नगर्ने थाहा भयो । कान नसुन्ने भएपछि बोली पनि फुट्नेवाला थिएन ।

आमा गोमा र बुवा गोविन्द थापाका पहिलो सन्तान हुन्, सौरभ । पहिलोपटक उनको शारीरिक अवस्थाबारे डाक्टरले भनिदिँदाको क्षणको सम्झनाले अहिले पनि उनको परिवार झस्कन्छ । छोरा श्रवण–दृष्टिविहीन भएको थाहा पाएका दिन गोविन्द पत्नी र छोरालाई अस्पतालमा एक्लै छोडी चेतशून्य अवस्थामा घर फर्किएको सुनाउँछन् । आमाले धैर्य गरी सम्हालेर सौरभलाई घर पुर्‍याएकी थिइन् । कति दिनसम्म भोक, निद्रा केही नलागेका, केवल रुँदै बसेका दिनका सम्झनाले उनीहरूलाई अहिले पनि नराम्रोसँग झस्काउँछन् ।
उपचारका अनेक विधि प्रयत्न गर्दा पनि नभएपछि नजिकका अरूले भनेका भरमा झारफुकमा पनि सौरभलाई लगियो । धर्म परिवर्तन गर्‍यो भने ठीक हुन्छ भन्ने व्यक्ति पनि नभएका होइनन् । श्रवण–दृष्टिविहीन नभई मानसिक पक्षाघात (सेरिब्रल पल्सी) भएको हो कि भनी त्यसको उपचार पनि सुरु गरिएको थियो । उपाय अनेक लगाए, नतिजा आफूले सोचेजस्तो आएन ।

२०६८ सालको जनगणनाले दिएको तथ्यांक हेर्ने हो भने सौरभजस्तै श्रवण–दृष्टिविहीनको संख्या नेपालमा नौ हजार चार सय ३६ रहेको छ । ‘तर, त्यो यकिन तथ्यांक भने होइन,’ नेपाल बहिरा महासंघका पदाधिकारी सानु खिम्बाचाले दाबी गरे । भारतलगायत अन्य देशमा रहेका श्रवण–दृष्टिविहीनको संख्या हेरी त्यस्तै अनुपातमा नेपालमा रहेका यस्ता व्यक्तिको संख्या अनुमान मात्र गरिएको, तर यकिन भने नभएको उनको जिकिर छ । नेपाल सरकारले निर्धारण गरेका अपांगताका १० प्रकारमा श्रवण–दृष्टिविहीनतालाई पनि राखिएको छ । राष्ट्रिय बहिरा महासंघ, बहिरा दृष्टिविहीन अभिभावक समाज, श्रवण–दृष्टिविहीन संघ नेपाल र नेपाल नेत्रहीन संघले संयुक्त रूपमा यस्ता व्यक्तिको हकहितका लागि काम गर्दै आइरहेका छन् ।

श्रवण–दृष्टिविहीनता राष्ट्रिय स्रोत केन्द्रले सञ्चालन गरेको साप्ताहिक कक्षामा हरेक बुधबार उपत्यकाका विभिन्न ठाउँबाट केही विद्यार्थी आफ्ना अभिभावकसँग आउँछन् । त्यहाँ तिनलाई स्पर्शका माध्यमबाट सञ्चार गर्न मात्र नभई दाँत माझ्न, खाना खान र अन्य सामान्य क्रियाकलाप गर्न सिकाइन्छ । यति हँुदाहँुदै पनि तिनका सबै भावनालाई पनि सम्बोधन गर्न नसकेको त्यहाँका शिक्षक निकेतन श्रेष्ठ बताउँछन् । यहाँ आउने अधिकांश व्यक्ति किशोरावस्थाका हुन् । समयक्रममा तिनमा देखिने शारीरिक परिवर्तन र त्यसपश्चात् पैदा हुने यौन आकांक्षाका कारण कहिलेकाहीँ कोही अलि आक्रामक बनिदिने पनि उनले देखेको बताए ।

गाम्नाङटार, ओखलढुंगाकी २० वर्षीय शर्मिला खड्का पनि सौरभजस्तै श्रवण–दृष्टिविहीन हुन् । भोक लागेको, शौचालय जान मन लागेको जस्ता उनका सामान्य मागबाहेक अरू केही बुझ्न उनको परिवारलाई हम्मेहम्मे पर्छ । घरका सबै दिउँसो कतै न कतै जाने हँुदा उनका लागि आवश्यक खानेकुरा त छुट्याएर जान्छन् । कहिलेकाहीँ छामछुम गर्दै घरभन्दा निकै पर पुगेको र पछि भेट्न गाह्रो भएका घटनाहरू पनि छन् । ‘अहिले त आफूले स्याहारौँला, हामीपछि कसले उसको ख्याल राख्छ ?’ बुबा सूर्यबहादुर खड्का निराशा व्यक्त गर्छन् ।

शर्मिला आफ्नो शरीर र त्यसमा हुने प्रक्रियाबारे खासै अवगत छैनन् । महिनावारी समयमा हँुदैन, भएका बेला आमाबाहेक कोही छैन उनको स्वास्थ्य र सरसफाइको ख्याल राख्ने । भारतमा उनीजत्तिकै युवाले भान्छाका सानातिना काम गर्नेदेखि लिएर सामान्य सरसफाइसमेत गर्ने गरेको उनकी शिक्षक शैलु खरेल सुनाउँछिन् । ‘श्रवण–दृष्टिविहीनलाई केन्द्रित गरी केही शिक्षण कार्यक्रम नै बनाइएका छैनन् हाम्रो देशमा,’ उनी गुनासो गर्छिन् ।

श्रवण–दृष्टिविहीनताले मुख्य गरी खोज्ने भनेको कसैको साथ हो । ताल्चीखेल, ललितपुरका निश्चल सुनारका लागि साथी भनेकै उनकी आमा उमा सुनार हुन् । १४ वर्षीया उनलाई तीन महिनाका हँुदा आँखा डेढो देखी तिलगंगामा उपचारका लागि लगिएको थियो । उमाले त्यहाँबाट छोराको उपचार सन्तोषजनक पाउन सकिनन् । ‘आँखा नै फेर्न चेन्नाई लगेँ,’ उनी सम्झिन्छिन्, ‘तर, त्यहाँका डाक्टरले पनि हार खाए ।’ उनलाई अन्त कतै लगी उपचार गराउन त्यहाँका चिकित्सकले सल्लाह त दिए । तर, आर्थिक अवस्थाका कारण कतै लगिहाल्न सम्भव पनि थिएन ।

पहिलो सन्तान श्रवण–दृष्टिविहीन जन्मिएपछि दोस्रो र तेस्रो सन्तान हुने बेला उमाको मनमा एक प्रकारको त्रासले डेरा जमाउँथ्यो । त्यसैले गर्भवती अवस्थामा कति अस्पताल धाइन्, कति डाक्टरलाई भेटी परामर्श लिइन्, त्यो उनलाई मात्र थाहा छ । अझ, आमाबाहेक अरूको स्पर्श सितिमिति मन नपराउने निश्चलसँग संवाद गर्न पनि गाह्रो छ । बेलाबेला घरमा गएरै उनलाई सामान्य सञ्चार सिकाउन खोज्ने शिक्षकलाई उनको यस आचरणले केही कठिनाइ भएको बुझिन्छ ।

श्रवण–दृष्टिविहीन व्यक्तिसँग सहज रूपमा सञ्चार गर्न ह्याप्टिक सिग्नल नाम गरेको माध्यमको विकास भएको छ । उनीहरूलाई केही कुराको जानकारी दिन उनीहरूका ढाड, पाखुरा, तथा खुट्टामा स्पर्शले संकेत गरी सञ्चार गर्न सकिन्छ । नेपालमा करिब ४० ह्याप्टिक सिग्नल प्रयोगमा छन् । तर, तिनलाई प्रभावकारी ढंगले सबैलाई सिकाउन भने सकिएको छैन । स्पर्श सांकेतिक भाषाको प्रयोग र विकासमा केही संस्था काम गरिरहेका छन् । पछि श्रवण–दृष्टिविहीन भएकालाई यो सिकाउन सजिलो छ भने जन्मजात भएकालाई सिकाउन निकै कठिन । यी तीनकी शिक्षक शैलु भन्छिन्, ‘यही नै अहिले हाम्रा लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो ।’
twitter : @LuitelBibhu

प्रकाशित : मंसिर २१, २०७५ ०९:०३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×