घरकै ताजा खानाले बनाउँछ स्वस्थ- स्वास्थ्य - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

घरकै ताजा खानाले बनाउँछ स्वस्थ

प्रनिति सिंह

काठमाडौँ — धेरैजसो मान्छे आफू फरक देखिन चाहन्छन् । जस्तै कोही मोटो छ भने उ दुब्लो देखिन चाहना राख्छ होला वा दुब्लो मान्छेलाई ठिक्कको तौल भइदिएहुन्थ्यो भन्ने लाग्छ । मानिसहरु बाहिरीरुपमा राम्रो देखिन चाहिरहेका हुन्छन् तर समग्रमा स्वास्थ्यलाई त्यति ध्यान दिइरहेका छैनन् ।

आफू स्वस्थ तथा फिट रहनका लागि हामीले दीर्घकालीन सोच बनाउनुपर्छ । जस्तै कोही बिहे वा कुनै विशेष समारोहका लागि मात्र दुब्लाउन चाहिरहेका भेटिन्छन् । छोटो समयका लागि तौल घटाउने भन्दै जिमखाना धाइरहेका छन् । जुन क्षणिकरुपमा लाभ होला तर शरीर स्वस्थ रहँदैन । कोही छिट्टै फिट देखिने लालसाले कडा डायट अपनाउने गर्दछन् त्यो पनि शरीरका लागि राम्रो हुँदैन ।

स्वस्थ रहन हामीले दीर्घकालीन योजना बनाउनुपर्छ जसलाई हामीले दैनिकी बनाएर लग्न सकौं । स्वस्थ जीवनशैली नै स्वस्थ जीवनको मूलमन्त्र हो । तौलमात्र घटाउने उद्देश्य होइन कि मुख्य कुरा कसरी स्वस्थ हुने त ? कसरी उर्जाशील र कर्मशील बन्ने कुरामा बढी ध्यान दिन आवश्यक छ । स्वस्थ रहनका लागि यी ५ कुरा : खानपान, शरीरमा पानीको मात्रा, व्यायाम, निद्रा अनि तनावरहित जीवनमा जोड दिनुपर्छ ।

स्वस्थ रहन हामी कस्तो खाइरहेका छौँ त ? पोषणको अवस्था कस्तो छ त्यसमा भर पर्छ । हामी अहिले धेरै पश्चिमा संस्कृति पछ्याइरहेका छौं ।हाम्रो खान्की परिवर्तन भएको छ । हामीले दैनिक खाने दाल, भात, तरकारीलाई भुल्दै गइरहेका छौं । भात खाँदा मोटाइन्छ भन्दै प्रशोधित खानामा रमाइरहेका छौं । जंकफुड हाम्रो लागि प्रिय खान्की बनिरहेको छ । मकै, भटमास, कोदो, फापरजस्ता अन्नको ठाउँ ओट्स, किनवाले लिइरहेका छन् । जस्तै बाराको विकल्प प्यानकेक बनेको छ । घरको भन्दा बाहिरको खानामा बढी मोहित देखिन्छौं । चाउमिन, म:म लगायतका फास्टफुडले तौल बढी स्वास्थ्यमा समस्या आइरहेको छ ।

खानपानमा ध्यान नदिएर र हामीले जस्तो खाना खाइरहेको थियौं त्यसलाई परिवर्तन गरेपछि स्वास्थ्यमा पनि विभिन्न समस्या आउन थालेका छन् । खानै नहुने भनेको त जंकफुड नै हो । हप्तामा एक दुई पटक खाइराख्नुभएको छ भने ठीक छ तर अहिले हेऱ्यौ भने मान्छेहरु हरेक दिन नै त्यसको प्रयोग गरिरहेका छन् । बाहिरको खानाको उपभोग बढिरहेको छ । त्यसको गुणस्तर हामीलाई थाहा हुँदैन । कति नुन अनि कति तेल प्रयोग भएको छ थाहा हुँदैन । त्यसैले जंकफुड कम गर्ने र प्याकेट गरिएका खानेकुराको प्रयोग कम गर्नुपर्छ ।

अर्को पेयपदार्थको उपभोग पनि बढिरहेको देखिन्छ । जसमा चिनीको मात्रा अधिक हुन्छ जसले स्वास्थ्यमा विभिन्न समस्या उत्पन्न गराउन सक्छन् । सकेसम्म बाहिरको खानेकुरा हप्ताको एक–दुईपटक मात्र खानुपर्छ । घरमै बनाएको ताजा शुद्ध खानेकुरा खाएको स्वास्थ्यलाई राम्रो हुन्छ । घरमै बनाएको दाल, भात, तरकारी, फलफूल, नट्स, सातु शरीरका लागि फाइदाजनक र स्वास्थ्यवर्द्धक छन् ।

स्वस्थ रहनका लागि अर्को महत्वपूर्ण सुत्र हो शारीरिक व्यायाम र क्रियाकलाप । व्यायाम प्रतिदिन कम्तीमा आधा घण्टा नभए १५० मिनेट हप्तामा जसरी पनि पुर्‍याएको राम्रो । साथै डेस्कमा काम गर्ने मानिस जो घण्टौँसम्म कम्प्युटरमा बसिराख्नुपर्ने हुन्छ उनीहरु हरेक एक–दुई घण्टामा आफ्नो कुर्सीबाट उठेर पानी ल्याएर खाएको राम्रो । यसले गर्दा आँखालाई आराम मिल्छ नै जिउ पनि चल्छ । फूर्तिलो बनाउँछ ।

शरीरमा पानीको मात्रा कति छ भन्ने कुरा पनि स्वस्थ जीवनयापनका लागि मद्दत गर्छ । हाम्रो शरीर करिब ६० प्रतिशत पानीले बनेको हुन्छ । पानीको प्रयोगले शरीर स्वस्थ बनाउँछ । शरीरमा पानीको मात्रालाई ख्याल गर्नुपर्छ । गर्मी महिनामा दैनिक २ देखि ३ लिटरजति पानी खाएको राम्रो मानिन्छ ।

स्वस्थ रहन तनावरहित हुन जरुरी छ । हामी यति तनावपूर्ण जिन्दगी बाँचिरहेका छौं कि बिहान निस्किएर काममा जान्छौं र दिनभरी काम गर्छौँ । राति घर आउने ठेगान हुँदैन । शरीर थाकेको हुन्छ । खायो अनि सुत्यो । व्यायामको ठेगान हुँदैन । दिनभरीको तनावले गर्दा स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर परिरहेको छ । आफ्नो रुचीको विषयलाई समय दिन सके हामी तनावमुक्त हुन सक्छौं । जस्तै कसैलाई नाच्न, गाउन, पकाउन आदि मनपर्छ होला । आफूलाई मनपर्ने चिजका लागि तपाईंले हप्तामा एकचोटी समय निकालेर त्यसमा ध्यान केन्द्रित गर्नुभयो भने धेरै आराम मिल्छ । खुसी भइन्छ ।

धेरै मानिसमा डिप्रेसन, एन्जाइटी भएका कारणले निद्रा राम्ररी पुगिरहेको हुँदैन । हाम्रो मानसिक स्थिति पनि स्वस्थ रहनुपर्छ । गहिरो निद्राले पनि स्वस्थ रहन मद्दत गर्छ । निद्राको कुरा गर्दा कम्तीमा ६ देखि ८ घण्टा मजाले निदाएको राम्रो मानिन्छ ।

(डाइटिसियन सिंहसँग कुराकानीमा आधारित)

प्रकाशित : श्रावण ७, २०७९ १६:२५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दसैंमा सन्तुलित भोजन कसरी गर्ने?  

प्रनिति सिंह

दसैं स–परिवार तथा नातागोतासँग रमाइलो गर्ने पर्व हो । आर्शीवाद लिने र दिने पर्व हो । दसैं भन्नेबित्तिकै खाउँला पिउँला भन्ने दिमागमा आउँछ । दसैं भनेकै खाने र पिउने भनेर बुझेका छौँ । र हामी सन्तुलित आहार खानमा त्यति ध्यान दिँदैनौँ । खसी र रक्सीमा मात्र ध्यान दिनुहुन्न । मुख्य कुरा आफ्नो र परिवारको स्वास्थ्य महत्त्वपूर्ण कुरा हो । सन्तुलित भोजन गर्दै रमाइलो गरेर दसैं मनाउनुपर्छ । 

दसैंमा बलि चढाएर मासु प्रसादको रुपमा खान्छौँ । प्रसाद थोरै खाने चिज हो तर तर अहिले भने मासुको सेवन एकदमै धेरै छ । पहिला ठूलो परिवार सँगै बस्थे ।एउटा खसी काटे पनि घरका सबै सदस्यलाई ठिक्क पुग्थ्यो । अहिले परिवार सानो भएको छ । सबैले मासु काट्छन् ,सबैले किन्छन् र टन्न टन्न खाने चलन छ । तर हामीले के बुझ्नुपर्छ भने मासु खानुपर्छ तर ठिक्कको ।

पहिलेको मासुको गुणस्तर र अहिलेको एकदमै फरक छ । पहिला खसी, बोका, गाई , भैँसी खुल्ला हावा अनि चौरमा घाँस खाएर हुर्किन्थे भने अहिले फार्महाउसमा हुर्किन्छन् । प्रशोधित दानापानी खुवाइन्छ । त्यसैगरी जनवारलाई छिटो र मोटोघाटो बनाउन विभिन्न ग्रोथ हार्मोनको सुईहरु दिइन्छ । रोग नलागेस् भनेर एन्टिबायोटिक बढी दिइन्छ । मोटो पार्नको लागि स्टेरोइडहरु दिइन्छ । यो सबै कुरा उनीहरुमा मात्र हुँदैन । उनीहरुको मासु खाएपछि त्यो हामीमा पनि आउँछ । र हामीलाई हानि पुर्‍याउन सक्छ ।

चाडपर्वमा मासुको माग धेरै हुन्छ । त्यो स्टोर गर्ने पसलहरू हाइजेनिक छ कि छैन त्यो चेक गरिएको छैन । धेरै समयसम्म राम्रो ठाउँमा मासु स्टोर भएन भने त्यसमा ब्याक्टेरिया आउने हुन्छ । कहाँबाट किनिराख्नुभएको छ, कस्तो खालको मासु किनिराख्नुभएको छ त्यसमा ध्यान पुऱ्याउनुपर्छ । बासी प्रयोग गर्नुभएन ।

दसैंमा मासुजस्तै रक्सीको पनि धेरै प्रयोग हुन्छ । मासु फाइदाजनक छ । त्यसले दिने पोषण तत्व धेरै छ । सबैभन्दा राम्रो भिटामिन बी १२ , आइरन, फोलिक एसिड, जिंक लगायत मासुमा हुन्छ । सही तरिकाले र सही परिमाणमा खायौँ भने हामीलाई राम्रै हुन्छ । तर धेरै खायो भने पक्कै त्यसले समस्या गराउन सक्छ ।

दसैंका बेला बिदाको मुडमा हुन्छौँ । शारीरिक व्यायामहरु कम हुन्छ, खाने मात्र गरिन्छ । पल्टिने, सुत्ने, गरिन्छ तर व्यायाम गर्दैनौँ । सबैभन्दा सुरुमा पार्ने असर भनेको पेटको हो । ग्यास्ट्राइट्रिक्सहरु बढ्ने ,अपच हुने, झाडापखाला, कब्जियत हुन सक्छ । त्यसपछि आउने समस्या भनेको कोलेस्ट्रोलहरु बढ्ने, लिभरमा फ्याट जम्न सक्छ । मुटु रोगहरुको पनि समस्या देखाउन सक्छ । सुगरका बिरामीहरु बढ्न थाल्छन् । मासुमा हाई प्रोटिन र प्युरिन भएकाले युरिक एसिड बढ्ने पनि सम्भावना धेरै हुन्छ । त्यो सँगैसँगै तौल बढ्छ । तौल बढेपछि पनि थुप्रै किसिमका समस्याहरु आउन थाल्छन् ।

मासु खान सकिन्छ तर खाने तर धेरै मात्रामा खानु हुदैन । एक पटकमा हत्केला जतिको एक पोर्सन हुन्छ । त्यति खाने । मासुसँगै अरु परिकार तथा सलादमा पनि जोड दिने गर्नुपर्छ । मासु पकाउँदा अरु तरकारी पर्दैन भन्ने गर्दछन् । कतिपयले तर मासु मात्रको भोजन सन्तुलित होइन । मासु तरकारी भए अरु पकाउन मान्दैनन् । मासु खाँदा काँक्रा, गाजा, मुला, सलादको रुपमा खान सकिन्छ । हरियो तरकारीहरु पनि खानुपर्छ जसले हामीलाई अलिकति फाइबर दिन्छ ।

मासुमा फाइबर हुदैन । त्यसलाई सन्तुलन गर्न अरु कुराहरु पनि थालमा समावेश गर्नुपर्छ । रक्सी पनि धेरै खानु हुदैन । मासुसँगै सलाद खानु पर्छ । बदाम साँदेको, भटमास साँदेको, थोरै तेलमा भुटेको मासु खान सकिन्छ । मासुका धेरै परिकार छन् भने एउटा चिल्लो हुँदा अर्को पकाउँदा थोरै तेल राखेर पकाउन सकिन्छ । दसैंभरी नै टन्न खानुचाहिँ भएन । आफ्नो शरीरलाई पनि समय समयमा ब्रेक दिनुपर्छ ।

मासु पछिसम्म राखेर खानलाई धेरै तेलमा भुटेर राख्न चलन छ । कम तेल राख्नुपर्छ । स्टोरेज सही तापक्रममा गर्नुपर्छ । चाहिएजत्तिकै मासु झिकी पकाएर खान सकिन्छ । स्टोर गरिएर राखिएको मासु परै पकाउने र बिस्तारै बिस्तारै तताउदै खाने त्यो गर्नुभएन । त्यसले गर्दा मासुको पौष्टिक तत्वहरु पनि कम हुँदै जान्छ । बाहिर राखेको खण्डमा ब्याक्टेरिया पनि हुन सक्छ ।

दसैंतिहारपछि ग्यास्ट्राइटिक्स, युरिक एसिड बढ्यो भनेर धेरै आउने गर्दछन् । उनीहरुले खानपानमा ध्यान पुर्‍याउनुपर्छ । रक्सीले झन् बढाउन सक्छ । मधुेमह भएका व्यक्ति पनि सचेत भएर खानुपर्ने हुन्छ । घरमै बनाइएको खल्पीको अचार पाचनशक्तिको लागि राम्रो मानिएको छ ।

(पोषणविद् प्रनिति सिंहसँग बुनु थारुले गरेको कुराकानीमा आधारित)

प्रकाशित : आश्विन २९, २०७८ ०८:११
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×