असमान संसारमा मानसिक स्वास्थ्यको सवाल- स्वास्थ्य - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

असमान संसारमा मानसिक स्वास्थ्यको सवाल

सन्दर्भ : मानसिक स्वास्थ्य दिवस
प्रा.डा. धनरत्न शाक्य  

विषय प्रसंग हेरी तुलनाको प्रयोजन, महत्व र साथमा नकारात्मक पक्ष पनि देखिन्छ । एक व्यक्तिभन्दा अर्को शिक्षित, एक परिवारभन्दा अर्को धनी, एक समुदायभन्दा अर्को सभ्य, एक राज्यभन्दा अर्को समुन्नत, यहि नै संसारको नियति र वास्तविकता हो । जति नै समानताको आदर्श फलाकेपनि असमानता अकाट्य कटुसत्य हो ।  यसरी तुलना हुनुको अभिप्राय: अनुसार त्यसबाट उत्पन्न हुने परिणाम र भाव पनि फरक हुनेगर्छ ।

व्यक्ति, परिवार, समुदाय, समाज राज्यबीचका असमानताहरुका आधारमा विभेद, हेय, घृणा जन्मिन्छ भने त्यस्तो तुलना दुःखदायी र खेदपूर्ण हुन्छ । तर यहि नै आम रुपमा व्याप्त कटुसत्य हुने गर्छ । यथार्थ असमानताको विश्लेषण गरी समतामूलक गन्तव्यको अभिप्रायः निहित तुलना भने स्तुत्य र स्वागतयोग्य हुन्छ जुन यदाकदा मानव सभ्यता र समाजमा सुखद परिणति ल्याइरहन्छ ।

समानता भन्ने कुरा आदर्शमा सिमित दिवास्वप्न जस्तो छ, दुर्लभ छ। दुनियाँ यति असमान छ, असमानता यति व्याप्त छ कि यसको विम्ब, प्रभाव र भनुँ परिणतिमा मान्छेको मन, जीवन र स्वास्थ्य स्थिति निर्क्यौल भैरहेको हुन्छ । यस वर्ष सन् २०२१ ले कोभिडको निरन्तरतामा सबैजसो राष्ट्र र संसारमा व्याप्त असमानताको कुरुप यथार्थ प्रत्यक्ष देखिसक्यो । त्यतिकै पनि धेरैजसो ठाउँमा मानसिक स्वास्थ्यको स्थिति र सेवा दयनीय थियो नै ।

अहिले यो यथार्थ बीच कोभिड, सिर्जित पिरिस्थितिमा थिलथिलो र अस्वस्थ भएको मान्छेको मनको स्वास्थ्य खोज्नु परेको पनि छ । यहि परिपेक्ष्यमा यस वर्षको मानसिक स्वास्थ्य दिवसले 'असमान विश्वमा मानसिक स्वास्थ्य' भन्ने सान्दर्भिक नारा अंगालेको छ । निश्चित रुपमा यसले विसंगत, प्रतिकूल र असंगत यथार्थ वास्तविकताबारे सजग बनाएर समतामूलक, संगत, अनुकूल र स्वस्थ समाज, राज्य र विश्व निर्माण गर्ने पक्षमा पैरवी गर्दछ ।

मानसिक स्वास्थ्य भन्ने कुरा जैव-मनो-सामाजिक जस्ता बहुआयामिक तत्वहरुबाट निर्दिष्ट हुने गर्दछ । यी आयामहरु व्यक्ति, परिवार, समाज, राज्य पिच्छे फरक र असमान हुने गर्दछन् । मानसिक स्वास्थ्य समस्या र रोगका सम्बन्धमा पनि यसका कारक तत्त्वहरु, लक्षणहरु प्रकट हुने खतरा, समस्याको सम्बोधन र उपचारको सम्भावना जस्ता हर महत्त्वपूर्ण विषयहरुमा असमानता व्याप्त छ। मानसिक स्वास्थ्य बचाउने र मनोरोगतिर धकेल्ने खतराका तत्वहरु व्यक्ति, समाज र ठाउँपिच्छे फरक हुने गर्छन् ।

प्राकृतिक र मानवकृत सबै स्वरुपमा ती विविध निर्णायक विषयहरुले मानसिक स्वास्थ्य वा मनोरोगका पृष्ठभूमि, तत्कालिक वा निरन्तरता दिने कारक तत्वका भूमिका खेल्दछन् जसको व्यक्ति र ठाउँपिच्छे असमान वितरण हुन्छ । यी अनगिन्ती असंगत र प्रतिकूल परिस्थितिहरुका बीचमा थपिने महामारी, भूकम्प, बाढीपहिरो, तुफान, हुलदंगा, युद्ध, आक्रमण जस्ता सामूहिक र व्यक्तिगत जीवनका तनावहरुले मानसिकरोगको सम्भावना बढाइरहेका हुन्छन् । यसरी बेलाबेला आइपर्ने तनावका असर पनि असमान नै रहेको देखिन्छ । उदाहरणको लागि भनौं, कोभिड त सबैका लागि महामारी भयो तर अष्ट्रेलिया जस्ता विकसित मुलुकको र नेपाल जस्तो विकाशोन्मुख देशको कोभिड कति फरक देखियो ! विविध पाटाहरुमा असमानता छरपष्टिएको छ। सरकारको पहुँच, जनमनको बुझाइ र व्यवहार, भौगोलिक अवस्थिति र विध्यमान संसाधन श्रोतको फरक स्वरुप र असमान वितरण यति व्यापक छ, त्यो कटुसत्य हो ।

संसारमा मानसिक स्वास्थ्यबारे चेतना, जानकारी, सजगता सबै जसो ठाउँमा विविध अनुपातमा असमान देखिन्छ । मानसिकरोग लाग्दा रोगी, तिनका परिवारको पहुँच धेरै हदसम्म अशिक्षा, अचेतना, मिथ्या, अन्धविश्वासले जेलिने गर्छ । मानसिकरोगहरुमा एक त उपचारसेवा नै चाहिने जति स्वास्थ्यसेवा प्रणालीमा उपलब्ध भएको हुँदैन, त्यसमाथि व्याप्त अज्ञानता, मिथ्या धारणाले गर्दा भएको सेवाको पनि उपयोग कम मात्रै भएको हुन्छ ।

मनोसामाजिक आयामलाई व्यावहारीक रुपमा स्वास्थ्यको अभिन्न अंशका रुपमा अंगिकार गर्ने सवालमा पनि आकाश जमिनको असमानता देखिन्छ । नेपालमा मानसिक स्वास्थ्य हाम्रो स्वास्थ्यको प्रणालीमा नाम मात्रै भएको प्रष्ट छ । एक मनोचिकित्सकका रुपमा बेलायतमा मैले मानसिकस्वास्थ्य सेवा प्रणाली शारिरीक र दन्तस्वास्थ्यको लगभग समानान्तर विकास भएको देखेँ। अझ कुनै कुनै कुरामा त आवश्यकता हेरी समताको सिद्धान्त अनुरुप मनोस्वास्थ्यले वाञ्छित प्राथमिकता पाएको पनि प्रतक्ष दर्शक बनेँ । बेलायत लगायत विकसित देशमा मानसिक स्वास्थ्यले अझै प्राथमिकता पाउनुपर्ने आवाज उठिरहेको सुन्दा र नेपालको ताल देख्दा असमानता कतिसम्म हुनेरहेछ भन्ने प्रष्ट हुन्छ । यद्यपि यी विकसित देशहरुमा पनि आआफ्नै खालमा प्रतिकूलताहरु छन्, कति मानसिकरोगहरुमा रोगी उपचारमा जाने, सहि र प्रभावकारी उपचारबाट लाभान्वित हुने दर अति कम भई आत्महत्या लगायतका जटिलताहरु व्याप्त छन् ।

विकसित मुलुकहरु सचेत, सजग र क्रियाशील छन् भने नेपालमा यो कुरा समग्रमा भन्नुपर्दा आम मानिस र सरकारको परिदृश्य, प्राथमिकता र कार्यक्रममा व्यावहारीक हिसाबले छिर्नसम्म सकेको देखिँदैन । यस्तो नेपाली यथार्थमा, यस वर्षको नारा त हाम्रै लागि आँखा खुलून् भनेर आएको हो भने जस्तो लाग्छ । परिस्थिति जति नै संगीन र प्रतिकूल भए पनि; असमानता जति नै व्याप्त भए पनि मन हाम्रो सबैको हो ।

मन स्वस्थ्य भएन भने यो संसारमा केही कुराको अर्थ रहन्‍न । पुरिनसक्नु असमानता व्याप्त यस्तो संसारमा पनि स्वस्थ, सुखी र सभ्य मन, जीवन र समाज सम्भव छ भन्ने सन्देश एकातिर भगवान बुद्धको जन्मभूमि नेपालले दिइरहेको छ भने अर्कोतिर आम जनजीवनमा मानसिक स्वास्थ्य साक्षात्कार हुन सकेको देखिँदैन । व्यावहारिक रुपमा यसको रुपान्तरणका लागि सम्बन्धित सबैको हातेमालो जरुरी हुन्छ। रोग लागेपछि निरास र हठात् मात्रै बन्ने होइन, जनमनहरु यस विषयमा सुसुचित, जागरुक, बुलन्द हुनुपर्यो ।

सरकारले पनि स्थानीय र केन्द्रीय तहमै कार्यक्रमहरु ल्याउन जरुरी भएको छ। समानता त हाम्रा लागि आदर्शमा मात्रै होला तर समतामा आधारित कदमहरु चालेर असमानता घटाउन सकिन्छ । एक मनोचिकित्सकका रुपमा मेरो विचारमा अल्पकालीन, मध्यकालीन र दिर्घकालीन रुपमा मानवजीवन र समाजलाई मानसिक स्वास्थ्यका हिसाबले सँगैसँगै समतामुलक स्थितितिर डोर्‍याउन तुरुन्तै नगरी नहुने केही कामहरु :

१. हाम्रातिर मानसिक स्वास्थ्य र मनोरोगहरु, तिनका लागि चाहिने सेवासुविधाको अवस्था, असमानता केकस्ता र केकति छन् भन्ने निर्दिष्ट र कार्यमुखी तथा स्थानीय सन्दर्भ, तथ्य र आवश्यकतामा आधारित शोधअनुसन्धान गर्ने र हाम्रो आफ्नो तथ्य, तथ्यांक निकाल्ने।

२. तथ्यमा आधारित वैज्ञानिक मानसिक स्वास्थ्यको जनचेतना, साक्षरता, सजगता अभिवृद्धि गर्नेतिर आवश्यक कार्यहरु सञ्चालन गर्ने । यसमा सञ्चार माध्यम, जानकारी, शिक्षा सम्बन्धी सामग्री र कार्यक्रमको तर्जुमा गर्ने । जनमानसको अनौपचारिक संवादलाई हौसला दिनेदेखि योजनाकार, स्वास्थ्यकर्मीको पनि पुनर्ताजगी र तालिमहरुको आयोजना गर्ने ।

३. विद्यालयदेखि कलेज तथा विविध शैक्षिक तहका विभिन्न कार्यक्रमहरुमा सुहाउँदो किसिमले मनोसामाजिक र तनाव व्यवस्थापन सम्बन्धी सामग्री सहितको पाठ्यक्रमको विकास र अवलम्बन गर्ने ।

४. मानसिक समस्याको उपचारको विशाल खाडल कम गर्न मानसिक स्वास्थ्यसेवाको विकास र प्रसार गर्ने, मानसिक स्वास्थ्यका अलावा स्वास्थ्यका अन्य विधा, क्षेत्रमा कार्यरत कर्मीहरुलाई मनोस्वास्थ्य सम्बन्धी तालिम बेलाबेला आयोजना गर्ने । स्वास्थ्यका सबैजसो शैक्षिक कार्यक्रमहरुमा मनोसामाजिक स्वास्थ्य र तनाव व्यवस्थापनका सामग्रीहरु समावेश गरी परिमार्जन गर्ने ।

५. जनमानस, स्वास्थ्यकर्मी, शिक्षित वर्ग, योजनाकार र नेतृत्व वर्ग सबैले सबैका लागि कुनै न कुनै बेला कुनै न कुनै रुपमा आवश्यक पर्ने मानसिक स्वास्थ्य सेवाहरुका लागि आवाजको उत्थान र पैरवी गरिराख्नुपर्ने हुन्छ ।

६. उपभोक्ता, बिरामी, समुदाय र राज्य सबैले एक लक्षमा सरोकार, सचेतना अभिप्राय:, सेवा, सहयोगको अभिवृद्धि गर्दै लानुपर्ने हुन्छ। यसतर्फ निरन्तर निर्दिष्ट भएर क्रियाशील रहने उच्चस्तरीय साधनश्रोत सम्पन्न एकाइ बन्नुपर्छ ।

प्रकाशित : आश्विन २४, २०७८ १४:२६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नेपालमा पनि अन्तरिक्ष अनुसन्धान केन्द्र सञ्चालनको तयारी

सेन्टरअन्तर्गत अनुसन्धान, शोध, अध्ययन र निर्माणसम्बन्धी चार उपकेन्द्र प्रस्ताव
गोविन्द पोखरेल

काठमाडौँ — नेपालमा अन्तरिक्ष क्षेत्रको विकास र प्रवर्द्धन गर्न सरकारीस्तरबाट प्रस्तावित ‘नेसनल स्पेस रिसर्च सेन्टर’ सञ्चालनको तयारी थालिएको छ । सेन्टरअन्तर्गत अनुसन्धान, शोध, अध्ययन र निर्माणसम्बन्धी ४ वटा उपकेन्द्र प्रस्ताव गरिएको छ । नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्राज्ञ प्रतिष्ठान (नास्ट) ले पहिलो पटक अन्तरिक्ष क्षेत्रकै लागि भनेर सेन्टरको प्रस्ताव गरेको हो ।

नास्टका सहप्राज्ञ विनोद अधिकारीको नेतृत्वमा गठन भएको समितिले स्पेस एन्ड एट्मोस्फोरिक, वेदर फोरकास्ट एन्ड क्लाइमेट स्टडिज, स्पेस इन्जिनियरिङ एन्ड टेक्नोलोजी र अर्थ सिस्टम र अब्जर्भेसन गरी चार विषयगत क्षेत्र समेटेर सेन्टर सञ्चालन गर्न सकिने प्रस्ताव गरेको छ । नास्टको प्राज्ञ सभाले नीतिगत रूपमै अन्तरिक्ष क्षेत्रमा काम गर्न स्पेस सेन्टर निर्माण गर्ने निर्णय यसअघि नै गरिसकेको छ । यसका लागि सहप्राज्ञ अधिकारीको नेतृत्वमा गठित अध्ययन समितिले अन्तिम प्रतिवेदन नास्टलाई बुझाउने तयारी गरेको छ । अध्ययन कार्यदलका संयोजक अधिकारीले हाल २० करोडको लगानीमा स्थापना गरेर सञ्चालन गर्न सकिने बताए ।

अमेरिका, चीन र भारतजस्तो नेपालमा स्पेस रिसर्च सेन्टर स्थापना गर्न ठूलो लगानी आवश्यक नपर्ने अधिकारी बताउँछन् । ‘ती देशले अर्बौं लगानीमा स्थापना गरे हामी करोडमा स्थापना गर्न सक्छौं,’ उनले भने । सेन्टरको स्पेस एन्ड एट्मोस्फेरिक उपकेन्द्रमा एरोनोमी, एस्ट्रोफिजिक्स, स्पेस जियो फिजिक्स रहनेछन् । वेदर फोरकास्ट एन्ड क्लाइमेट स्टडिज विभागले जल तथा मौसमको अध्ययन, मौसमको पूर्वानुमान, स्टोलाइटलगायतका विषयमा खोज गर्नेछ । यो डिभिजनबाट सेन्टरले जलवायुको अवस्था र अनुसन्धानका साथै पूर्वानुमान पनि गर्नेछ । स्पेस इन्जिनियरिङ एन्ड टेक्नोलोजीअन्तर्गत यान, स्याटेलाइट, ग्राउन्ड स्टेसनको निर्माणलगायत इन्जिनियरिङसँग सम्बन्धित खोज एवं अध्ययन हुने प्रस्तावमा उल्लेख छ । अर्थ सिस्टम र अब्जर्भेसनमा पृथ्वीसँग सम्बन्धित तथ्यांक, चक्रीय प्रणालीलगायतका विषय रहनेछन् ।

सेन्टर सञ्चालनका लागि ठूलो जनशक्ति र उपकरण आवश्यक हुन्छ । यसका लागि विशिष्टीकृत ल्याबोरोटरी, अनुसन्धान, सुपर कम्प्युटर, परीक्षणका कार्यहरू गर्नुपर्ने हुन्छ । अध्ययन प्रस्तावमा तत्कालै सेन्टर सञ्चालनका लागि हरेक विषयगत क्षेत्रमा ३ वैज्ञानिक छनोट गरेर राख्न सकिने उल्लेख छ । स्रोत व्यवस्थापनको जिम्मा नेपाल सरकारले लिने र विभिन्न संस्थाहरूसँगको साझेदारीबाट अनुसन्धानात्मक कार्यक्रम गर्न सकिने अधिकारीले बताए ।

अन्तरिक्षसम्बन्धी अध्ययन, अनुसन्धान र प्रयोग गर्न सरकारीस्तरबाट सञ्चालन गर्न लागिएको यो सेन्टर नेपालका लागि पहिलो हुनेछ । नास्टकै अगुवामा नानो स्याटेलाइट उडाएपछि देशभित्रै स्पेस सेन्टरको आवश्यकता महसुस गरिएको थियो । नानो स्याटेलाइट बनाउन र उडाउन विदेशकै स्पेस सेन्टरका लागि अन्य मुलुकसँग भर पर्नुपरेको थियो । ‘सेन्टर बनेपछि देशभित्रैबाट उडाउन नसके पनि कम्तीमा बनाउन र परीक्षण गर्न सकिन्थ्यो,’ नास्टका प्रवक्ता सुरेशकुमार ढुंगेलले भने । ‘सानो भए पनि नेपालको नामबाट एउटा स्याटेलाइट उडाएर अनुभव पनि हासिल गरियो,’ उनले भने, ‘त्यही अनुभवले स्पेस रिसर्च सेन्टरको आवश्यकता औंल्यायो ।’ नास्टले आफ्नो दोस्रो स्याटेलाइट मिसन २०२३ मा लन्च गर्ने तयारी गरेको छ । यसका लागि पनि सेन्टर स्थापनाले सहयोग पुग्ने उनले बताए ।

नेपाल एस्ट्रोनोमिकल सोसाइटी (नासो) का अध्यक्ष सुरेश भट्टराई सेन्टर स्थापना गर्नु सकारात्मक भए पनि नेपालमा अन्तरिक्षसम्बन्धी नीति नहुँदा त्यसले समस्या ल्याउन सक्ने बताउँछन् । ‘हाम्रोमा अन्तरिक्षसम्बन्धी नीति नै छैन । सरकारले अन्तरिक्ष सम्बन्धी नीति एवं कानुन निर्माण गरेर त्यसले दिएको म्याडेन्टअनुसार स्पेस एजेन्सी बनाउँदा अझ राम्रो हुन्थ्यो ।’

तत्कालीन विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयले नास्टका लागि ५ वटा प्राविधिक क्षेत्र पहिचान गरेको थियो । तीमध्ये, सूचना प्रविधि, जैविक प्रविधि, परमाणविक प्रविधि, स्पेस टेक्नोलोजी र नानो टेक्नोलोजीलाई प्राथमिकतामा राखेको थियो । नास्टले २०११ मै अनुसन्धानकर्ता नन्दविक्रम अधिकारीको संयोजकत्वमा ‘अर्थ सिस्टम र अब्जर्भेसन’ मा केन्द्रित रहेर अन्तरीक्षसम्बन्धी अध्ययन–अनुसन्धानका लागि आवश्यक पूर्वाधार निर्माणसम्बन्धी अध्ययन गर्न कार्यदल गठन गरेको थियो । उक्त समितिले समग्र अन्तरीक्षसम्बन्धी विषय समेट्न नसकेको टिप्पणी भएपछि त्यसको प्रतिवेदन कार्यान्वयमै आएन ।

प्रकाशित : आश्विन २४, २०७८ १४:१९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×