फैलँदै डेंगुको प्रकोप

अतुल मिश्र

काठमाडौँ — पछिल्लो दशकमा नेपालमा डेंगु रोगको विस्तार अत्यधिक देखिएको छ । यो वर्षपनि डेंगुका कारण देशका विभिन्न स्थानमा मानिस पीडित बनेका छन् । 

बर्सेनि वर्षायाममा देशैभर संक्रमण देखिने डेंगुमा सामान्य लापरबाही वा गलत उपचारले रोगीको ज्यानसमेत लिन सक्छ । भाइरसबाट हुने डेंगु संक्रमण एक व्यक्तिबाट अर्कोमा फैलिँदैन । हाल नेपालमा डेंगुको प्रसार सबैभन्दा बढी पोथी ‘एडिस एजेप्टी’ लामखुट्टेका कारण देखिएको छ । यो संक्रमण एडिस एल्बोपिक्टस लामुखुट्टेले समेत सार्छ भने यो प्रजातिसमेत मुलुकमा देखिएको छ । डेंगु फैलाउने यही लामखुट्टेले जिका संक्रमण, चिकनगुनिया, यलो फिभरसमेत सार्छ ।

सामान्य डेंगु करिब एक सातामा आफैं निको हुने औंल्याउँदै टेकुस्थित शुक्रराज ट्रोपिकल तथा सरुवा रोग अस्पतालका निर्देशक डा.वासुदेव पाण्डे भन्छन्, ‘डेंगुको ज्वरो आउनेबित्तिकै अस्पताल भर्ना हुनुपर्दैन, चिकित्सकीय सल्लाहमा घरमै उपचार गरे हुन्छ ।’

तर सिभियर (गम्भीर) डेंगु (डेंगु हेमोरेजिक र डेंगु सक सिन्ड्रोम) देखिए तरुन्त अस्पतालमा भर्ना गरेर उपचार गर्नुपर्ने हुन्छ । सन् १९५० मा फिलिपिन्स र थाइल्यान्डमा महामारी फैलिएको समय पहिलो पटक ‘सिभियर डेंगु’ को पहिचान भएको हो ।

विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लूएचओ) का अनुसार यो संक्रमण फ्लुजस्तो बिरामीको कारण बन्छ र कहिलेकाहीं सिभियर डेंगुजस्तो सम्भावित घातक जटिलतामा विकसित हुन सक्छ । सामान्य डेंगु र सिभियर डेंगुका लागि कुनै विशिष्ट उपचार छैन तर चाँडै संक्रमण पत्ता लगाउनाले र उचित चिकित्सकीय निगरानीले मृत्युदर एक प्रतिशतभन्दा तल झार्न सकिन्छ । डेंगु भाइरसले संक्रमित लामखुट्टेले टोकेको ३ देखि १० दिनभित्र शरीरमा यसको लक्षण प्रकट हुन सक्छ । डेंगुको तीब्रता वयस्कको दाँजोमा बालबालिका र बूढापाका बढी देखिन्छ । यस्तै घरमा स्वास्थ्य लाभ गरिरहेका सामान्य डेंगुका बिरामीहरूलाई राति मात्र हैन दिउँसोसमेत झुलभित्रै सुताउनुपर्छ ।
घरमै आराम गर्दै स्वास्थ्य लाभ गरिरहेका सामान्य डेंगुको बिरामीहरूले ४ घण्टामा पिसाब लाग्ने गरी पानीलगायत भरल र झोल पदार्थ सेवन गर्दा यसको लक्षणमा धेरै राहत मिल्ने टेकु अस्पतालकै डा.शेरबहादुर पुन बताउँछन् । उनका अनुसार चिकित्सकीय सल्लाहअनुसार घरमा स्वास्थ्य लाभ गरिरहेका बिरामीहरू कुनै पनि जटिलता वा चेतावनीको संकेत देखिए तुरुन्त अस्पताल पुर्‍याउनुपर्छ ।

सामान्य डेंगु भएकाहरूले जीउ बढी दुख्दा औषधि पसल गएर आफैंले ब्रुफिन, एस्प्रिनजस्ता दुखाइ नाशकलगायतका औषधि सेवन गर्ने खतरनाक स्थिति मुलुकमा रहेको समेत विशेषज्ञहरू औंल्याउँछन् ।

‘ज्वरो भएका सामान्य डेंगुका बिरामीले दुखाइ/ज्वरो कम गर्न एस्प्रिन, ब्रुफिनजस्तो औषधि सेवन गरे शरीरको आन्तरिक रक्त श्राव भएर यो समस्या सिभियर डेंगुमा परिवर्तन हुन सक्ने खतरा रहन्छ,’ डा.पाण्डे भन्छन्, ‘यसैले धेरै दुख्छ, ज्वरो बढी छ भने चिकित्सकीय सल्लाहमा पारासिटामोल उपयोग गर्न सकिन्छ ।’

अस्पतालमा भर्ना रहेका डेंगु बिरामीहरूलाई दिनहुँ रगतमा ‘प्लेटेलेटस, डब्लूबीसी र पीसीपी परीक्षण आवश्यक मानिन्छ ।

टेकु अस्पतालले रगतमा प्लेटेलेटसको संख्या ३० हजारभन्दा कम भए मात्र डेंगुका बिरामीलाई प्लेटेलेटस चढाउने गरे पनि उपचारको गाइड लाइन अनुसार ५० हजारभन्दा कम प्लेटेलेटसको संख्या देखिए यो तत्त्व नढाउन सकिने डा.पाण्डे बताउँछन् । डब्लूएचओको अनुसार विश्वको करिब आधा जनसंख्या डेंगु संक्रमणको जोखिममा छन् । हालका दिनमा नाटकीय रूपले डेंगुको विश्वव्यापी घटनामा वृद्घि देखिएको छ । मुलुकमा डेंगुको पहिलो रिपोर्टेड केस मुलुकमा सन् २००४ मा चितवनमा एक विदेशीमा देखिएको थियो भने यो संक्रमणको पहिलो प्रकोप सन् २००६ मा चितवनमै देखिएको हो ।

ईडीसीडीका वरिष्ठ जनस्वास्थ्य प्रशासक घनश्याम पोखरेलका अनुसार सन् २०१९ मा सुनसरी, मोरङ, झापा, चितवन, कास्की र मकवानपुर जिल्लाहरूमा डेंगु महामारीको रूपमा फैलिएको हो । यो वर्ष सुनसरीमा मात्र ३ हजार २ सय ६६ डेंगुका बिरामी पाइएका ।

सामान्य डेगुंको घरमै उपचार
तपाईंको परिवारमा कसैलाई सामान्य डेंगु भए चिकित्सकको सल्लाहमा घरमै स्याहार गर्न सकिन्छ । तर यस्तो समय बिरामीमा देखिने लक्षणहरूलाई सावधानीपूर्वक निगरानी गर्नुपर्ने हुन्छ, किनभने डेंगु तेस्रो र सातौं दिनको बीचमा जतिखेर ज्वरो हट्छ, छिट्टै गम्भीर रूपसमेत लिन सक्छ । अमेरिकास्थित सेन्टर फर डिजिज कन्ट्रोल एन्ड प्रिभेन्सन (सीडीसी) का अनुसार डेंगु बिरामीलाई ज्वरो हुँदाताका सकेसम्म आराम गर्नुपर्छ ।

उच्च ज्वरो नियन्त्रणका लागि ‘इबुब्रुफिन’, ‘एस्प्रिन’, भएको औषधि दिन हुँदैन । ज्वरो कम गर्न आवश्यकता भए हरेक ६ घण्टामा ‘पारासिटामोल’, औषधि एक दिनमा अधिकतम ४ मात्रा गरी दिन सकिन्छ । यदि उच्च ज्वरो रही नै रहे टाउकोमा पानीपट्टी वा कपडालाई पानीले भिजाएर पुनः निचोरेर बिरामीको शरीरमा पुछ्न सकिन्छ । सीडीसीका अनुसार बिरामीको शरीरमा पानीको कमी हुन दिनुहुन्न । शरीरमा पानिको कमी भएको लक्षणहरूमा निरन्तर ध्यान दिनुपर्छ किनभने यो अवस्थामा ज्वरो, वान्ता वा पर्याप्त तरल पदार्थ सेवन नगरे बिरामीको शरीरको तरल पदार्थमा धेरै मात्रामा कमी आउँछ । यसैले डेंगुको बिरामीलाई प्रशस्त मात्रामा तरल पदार्थ र पानी दिनुपर्छ ।

डेंगु सामान्यतः एक/दुई सातामा आफैं निको भइहाल्छ । यो रोगको उपचार गर्नका लागि कुनै विशिष्ट औषधि छैन । चिकित्सक, स्वास्थ्यकर्मीले ‘पारासिटामोल’, औषधिको माध्यमले ज्वरो र दुखाइ नियन्त्रण लगायतका लाक्षणिक उपचारअन्तर्गत बिरामीमा देखिएको विभिन्न लक्षणको प्रबन्धन गर्छन् । यसमा आन्तरिक रक्त श्रावको जोखिम हुने भएकाले ‘एस्प्रिरन’, ‘आइबुप्रोफेन’, आदि उपयोग गर्ने सल्लाह दिइँदैन । सामान्य डेंगु भएकाहरूलाई निर्जलीकरण रोक्नका लागि बढी मात्रामा पानी लगायतका झोलिलो खानेकुरा, तरल पदार्थ सेवनसँगै आराम गर्ने सल्लाह दिइन्छ ।

ज्वरोबिना पनि हुनसक्छ डेंगु
तीव्र ज्वरो, कडा शरीरको दुखाइलगायतका लक्षण देखिए मात्र डेंगु भएको आशंका गरिन्छ । तर ज्वरो नदेखिने पनि डेंगु संक्रमण हुन सक्छ । ‘जनरल अफ फिजिसियन अफ इन्डिया’ मा प्रकाशित एउटा अनुसन्धानअनुसार यस्तो ज्वरो नहुने ‘एफ्रेबिल डेंगु’, को लक्षण सामान्य डेंगुभन्दा फरक हुन्छ ।

बूढापाका, मधुमेह भएका, शरीरको प्रतिरोधक क्षमता कम भएकाहरूलाई ज्वरोबिना समेत डेंगु हुन सक्छ । यस्तो बिरामीलाई ज्वरो नभए पनि डेंगुको अन्य लक्षण देखिन्छ । तर यो लक्षण पनि धेरै हलुको हुन्छ । यस्तो डेंगुका धेरै हलुका संक्रमण हुने अध्ययनमा उल्लेख छ । बिरामीलाई ज्वरो, छालामा बढी बिमिरा वा जीउ दुखाइ आदिको समस्या देखिँदैन ।

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७६ ०९:३५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गुटगत लडाइँमा ओलम्पिक चुनाव

कुशल तिमल्सिना

काठमाडौँ — नेपाल ओलम्पिक कमिटी (एनओसी) को १२ औं अध्यक्षसहित नयाँ कार्यसमितिका लागि भदौ २० मा हुने निर्वाचनमा प्रस्ट दुई गुट देखिएको छ । वर्तमान अध्यक्ष जीवनराम श्रेष्ठले संस्थापन समूहको नेतृत्व गरेका छन् भने असन्तुष्ट समूहबाट उमेशलाल श्रेष्ठको नेतृत्व छ । ओलम्पिकको इतिहासमै पहिलोपल्ट नेपालमा ओलम्पिक कमिटीको नेतृत्वका लागि दुई समूहले आ–आफ्नो प्यानल बनाएर चुनावी अभ्यास गर्दैछन् ।

२०५४ सालमा राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्को सदस्य–सचिव भएका बेला ओलम्पिक कमिटीमा पनि नेतृत्व लिएका जीवनराम पछिल्लो १२ वर्षयता दुई कार्यकाल महासचिव र एक कार्यकाल अध्यक्षको भूमिकामा छन् । विधानतः अधिकार भन्दै उनी अध्यक्षमा लगातार दोस्रो कार्यकाललाई प्रयासरत छन् । उनको समूहमा महासचिवको उम्मेदवार नीलेन्द्रराज श्रेष्ठ छन् । पछिल्लो एक वर्षयता महासचिव लामा टेण्डी शेर्पा अस्वस्थ भएपछि नीलेन्द्रले नै अघोषित रूपमा महासचिवको कार्य गर्दै आएका थिए ।

चार वर्षअघि अध्यक्षमा ठूलो मतान्तरले पराजित पूर्व उपाध्यक्ष उमेशलाल श्रेष्ठ यसपालिको चुनावमा आत्मविश्वासी देखिएका छन् । डेढ वर्षदेखि आन्तरिक तयारी सुरु गरेको बताउने उनले पारदर्शीलाई चुनावको मुख्य एजेन्डा बनाएका छन् । विगतका चुनावमा जीवनरामका मुख्य सहयोगी पुरेन्द्रविक्रम लाखे अहिले उमेशलाल समूहका महासचिवका उम्मेदवार हुन् । पुरेन्द्रमात्र होइनन् जीवनराम कार्यकालका पदाधिकारी र केही सदस्यहरू पनि उमेशलालकै समूहमा प्रवेश गरेका छन् ।

ओलम्पिकमा आवद्ध राष्ट्रिय खेल संघका प्रतिनिधिहरूले मतदान गर्न पाउने एनओसी चुनावका लागि २७ मत रहेको छ । तीमध्ये २४ जना चुनावी प्रतिस्पर्धामा छन् । उपमहासचिव पिताम्बर तिम्सिना र कोषाध्यक्ष रतन टण्डन निर्विरोध चयन भइसकेका छन् । निर्वाचन समितिले बिहीबार सार्वजनिक गरेको उम्मेदवार सूचीमा अध्यक्षमा २, ५ उपाध्यक्षका लागि ८, महासचिवमा २, ३ सचिवका लागि ४ तथा ७ सदस्यका लागि ८ जनाको उम्मेदवारी छ ।

अनौपचारिक कुराकानीमा दुवै समूहले आफ्नो मत १९ देखि २० रहेको दाबी गर्दै आएको छ । ओलम्पिक मुभमेन्टको सफल अवतरणका लागि उम्मेदवारी दिएको बताउने जीवनराम र आर्थिक, नीतिगत पारदर्शिताका लागि परिवर्तनको नारा दिएको उमेशलाल समूहबीच यसपल्ट कडा प्रतिस्पर्धा हुने अनुमान गरिएको छ । ‘अघिल्लो चुनावमा जस्तो एकपक्षीय चाहिँ हुँदैन, यसपालि चुनाव भयो भने कडा प्रतिस्पर्धा हुनेछ,’ ओलम्पिककै एक पदाधिकारीले भने ।

महासचिवका उम्मेदवार दुवैले आफूले जित्ने दाबी गरे । पुरेन्द्रविक्रमले १२ वर्षसम्म आफू ओलम्पिक कमिटीको कार्यसमितिमा रहँदा पारदर्शिता शून्य देखिएकाले परिवर्तनको नारासहित महासचिवमा उम्मेद्वारी दिएको बताए । वर्तमान कमिटीमा उपाध्यक्ष रहेका उनले भने, ‘१२ वर्षदेखि कमिटीमा छु, पारदर्शिता भनेको के हो थाहा भएन । परिवर्तन हाम्रो अभियान हो । त्यसबाहेक उपयुक्त मान्छेलाई उपयुक्त जिम्मेवारीसहित सामूहिक नेतृत्वको भावना विकास गर्नुपर्ने आजको आवश्यकता पनि हो ।’

महासचिवका अर्का प्रत्याशी नीलेन्द्रराजले आफ्नो समूहको जित निश्चित रहेको दाबी गरे । ‘२०/२१ जना साथीहरूको साथ हामीलाई हुनेछ । अहिले नै पूरै प्यानल नै भनेर बनाएका छैनौं, आवश्यक पर्‍यो भने त्यसका लागि पनि समय छ,’ उनले भने । अध्यक्षका दुवै उम्मेदवारले पनि प्यानल नबनाउने यसअघि नै बताइसकेका छन् ।

एनओसी नयाँ नेतृत्व चयनका लागि राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्को भूमिका पनि अहम् हुनेछ । दुई महिनाअघि नियुक्त भएका सदस्य–सचिव रमेशकुमार सिलवाल सत्तारुढ दल नेकपाका प्रभावशाली मानिन्छन् । अध्यक्षका उम्मेदवार दुवै नेकपानिकट हुन् । जीवनराम नेकपाबाट निर्वाचित संघीय सांसद हुन् भने उमेशलाल नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका संस्थापक पुष्पलाल र महिला नेतृ सहाना प्रधानका छोरा हुन् । सांसदलगायत हाइ–प्रोफाइलको आकर्षणको रूपमा रहेको ओलम्पिक कमिटीमा सदस्य–सचिव सिलवालले आफ्नो भूमिका लिन सक्छन् ।

यस्तो भएमा उमेशलालको सम्भावना बढी देखिन्छ । जीवनराम नेकपाभित्रै पनि माधव नेपाल निकट हुन् । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीसँगको निकटताका आधारमा संस्थापक नेताका सन्तानका लागि सहमतिको खाका कोरिन सक्छ । नेकपा निकट राखेप उपाध्यक्ष पिताम्बर तिम्सिनाले भने चुनावमा राखेपले हस्तक्षेप नगर्ने बरु दुवै उम्मेदवारबीच साझा सहमति गरी चुनाव नगर्ने वातावरण बनाउन प्रयासरत हुने दाबी गरे । एथलेटिक्स संघको प्रतिनिधि भएर ओलम्पिक प्रवेश गरेका पिताम्बर उपमहासचिव पदमा निर्विरोध चयन भइसकेका छन् । उनले भदौ २० गते बिहानसम्म पनि दुवै पक्षबीच सहमति गराएर सबै पदमा निर्विरोध निर्वाचित गर्ने प्रयासमा राखेपदेखि खेलकुद मन्त्रालयसमेत रहने बताए ।

‘राखेप, मन्त्रालय दुवैले २०७६ सालमा नेपाली खेलकुदलाई विवादरहित बनाउने प्रण गरेको छ । उमेशजी र जीवनजी दुवैसँग छलफल गरेर सर्वसम्मत हुने प्रक्रियामा राखेपको प्राथमिकता रहनेछ,’ तिम्सिनाले भने, ‘मन्त्रीज्यू र सदस्यसचिवज्यूले छिट्टै यसको पहलकदमी लिनुहुनेछ ।’

ओलम्पिक कमिटीको इतिहासमा चार वर्षअघि पहिलोपल्ट निर्वाचन भएको थियो । अध्यक्ष र सदस्य पदका लागि भएको त्यस निर्वाचनमा समूहगत उम्मेदवारी थिए । नेपाल ओलम्पिक कमिटीले करिब ५७ वर्षे इतिहासमा त्यसअघिका कुनै पनि कार्यसमिति निर्वाचन प्रक्रियाबाट आएका होइनन् ।

‘खेलकुदमै सक्रिय हुने चाहना’
असार ९ गते राखेप सदस्य–सचिवको रूपमा चारवर्षे कार्यकाल अन्त्य गरी बाहिरिइएका केशवकुमार विष्टको ओलम्पिक मोह उल्लेख्य देखियो । उनले सचिव पदमा उम्मेदवारी दिएका छन् । उनीसँगै कबड्डी संघकी अध्यक्ष तुलसा थापा, जुडो संघका अध्यक्ष दीपकहर्ष वज्राचार्य र ब्याडमिन्टन संघका अध्यक्ष रामजीबहादुर श्रेष्ठ सचिवको दौडमा छन् । सचिवमा तीनजना निर्वाचित हुनेछन् ।

‘ओलम्पिकको विधानमा नेतृत्वका लागि एक कार्यकाल कार्यसमितिमा रहने हुनुपर्दो रहेछ,’ कान्तिपुरसँगको कुराकानीमा नेपाल उसु फेडेरेसनका अध्यक्ष विष्टले भने । उनले उम्मेदवारी मनोनयनबाहेक आफूले चुनावका लागि केही तयारी नगरेको दाबी गरे । ‘मतदाताको हिसाबमा निर्वाचन सानो हुनेछ । सबैले सबैलाई चिन्नुभएको छ । भोट हाल्नुहुन्छ भन्ने विश्वास छ ।’

पूर्व सदस्य–सचिव विष्टले राखेपको सदस्यसचिव भएकाहरू खेलकुदमा कम सक्रिय रहेको पाइएकाले आफू भने यही क्षेत्रमा योगदान गर्न इच्छुक भएकै कारण उम्मेदवारी दिएको दाबी गरे । ‘जीवनराम, रुक्मशम्शेर (राणा ) र किशोरबहादुर (सिंह) जी बाहेक अन्य पूर्व सदस्यसचिव कोही पनि खेलकुदमा सक्रिय हुनुहुन्न, आफूले बुझेको क्षेत्रमा निरन्तरता दिने मेरो सोच हो,’ उनले भने ।
आफू सदस्यसचिव रहेका बेला नेपाल उसु संघमा देखिएको विवादबीच हस्तक्षेप गरी नेतृत्व लिएका विष्ट उसु फेडेरेसनको गठन गरी आफैं अध्यक्ष बनेका हुन् ।

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७६ ०९:२०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्