स्वकल्याणका लागि मनोभ्यास

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — हरेक मानिसको जीवनमा आवश्यकता, चाहना र तनाव सधैं नै रहन्छ । यीमध्ये हरेक एकपछि अर्को आउँदै गर्छन् । जति शीघ्र समग्र कुरा जानी, बुझी यथार्थपरक ढंगले अविचलित भएर त्यसमा अघि बढ्न र सटिक प्रतिक्रिया दिनसक्यो, त्यति फलदायी हुने सम्भावना रहन्छ । 

मन पनि उति नै तीक्ष्ण मान्न सकिन्छ । यसरी जीवन परिस्थिति र अवस्थाको बोध गर्ने, सोच्ने र योजना बनाउने प्रक्रियाको तीक्ष्णता र गतिले मानसिक क्षमता निर्धारण गर्छ । त्यसका साथै कुनै पनि व्यक्तिलाई बुद्धिमान्, जीवनमा सफल र समाजका लागि उसले योगदान दिने सम्भावना बढ्छ ।

यस्तो प्रक्रिया सुस्त भएमा, व्यक्तिमा केही काम गर्ने शक्ति, ऊर्जा र अभिप्रेरणाको कमी हुन जान्छ । अतः मनको क्षमता, चाहना र तनावसँग जुझ्न र सफल जीवनका लागि आवश्यक हुन्छ । अर्कोतिर, अनियन्त्रित गतिमा धेरै विचारहरू उत्पन्न भएको अवस्थामा भने व्यक्तिमा छट्पटी र चिन्ता हाबि हुन जान्छ ।
असीमित आवश्यकता, चाहना र तनावले गर्दा अहिलेको वर्तमान छट्पटी र चिन्ताको युगमा परिणत भएको छ । मनको सोच र योजनामा आधारित भएर व्यक्तिले आफ्नो शरीरका माध्यमबाट उठाउने कदमले उसको व्यवहार पनि सन्तुलित हुन्छ ।

सुस्तताले कार्यान्वयनमा ढिला भई भौतिक सुख, सुविधा, विकास, समृद्धिदेखि विमुख भइन्छ । अति ज्यादा भएमा पनि छट्पटी र चिन्ताको मनोवस्था सृजना हुन्छ । अभाव, अशिक्षा, अविकास र पछौटेपनबाट ग्रस्त नेपालीका लागि भने तेज शारीरिक परिश्रम र गतिका बाबजुद मन शान्त र सन्तुलित राख्ने कला, सीप वा विधिको जरुरत छ ।

अत्यधिक काम, श्रम, मिहिनेत र तीव्र गतिमा पनि मन रिल्याक्स रहने अभ्यास सम्भव छ । हाम्रा आध्यात्मिक मार्गमा यसको प्रचूर निर्देशन छ । आधुनिक मनोविज्ञानले पनि यसको चर्चा गरेको छ । परिस्थिति र मनका सोच जेजस्ता भए तापनि मन शान्त र सन्तुलित राख्ने अवधारणाका आआफ्नै सबल र दुर्बल पक्षको चर्चा पनि छ । यद्यपि यो पनि आफैंमा यौटा तरिका भएको कुराको पुष्टि भने हुन्छ ।

जीवनको खास उद्देश्य
हरमानिसका समय, अवस्था, परिस्थितिअनुसार तात्कालिक, अल्पकालिक र दीर्घकालिक आवश्यकता, चाहना र उद्देश्य भिन्न होलान् । कतिपयका बाहृय अधिक होलान् भने कतिपयका ज्यादा आन्तरिक होलान् ।

भौतिक सुख, सेवासुविधा, दृश्य विकास, समृद्धि, शिक्षाजस्ता बाहृय र अनुभूतिको सुख, शान्ति, खुसी, आत्मकल्याण, परमार्थ मुक्ति वा निर्वाणको साक्षात्कारिताजस्ता आन्तरिक आकांक्षा र लक्ष्य हुन् । यी दुवै खालका उद्देश्य सन्तुलित रूपमा हासिल भएमा मानिसको जीवन सन्तुलित, शान्त र सफल बन्न सक्छ ।

केवल बाहृय भौतिक उपलब्धिले व्यक्ति खोक्रो र खालीजस्तै हुन्छ भने भौतिक उपलब्धिविहीन जीवन कष्टकर र अप्रभावकारी बन्ने गर्छ । बाहृय र आन्तरिक रूपमा तन, मन, धन वा जन जुनसुकै अर्थमा अनुकूल, प्रतिकूल, तटस्थ जुनसुकै अवस्थामा पनि जीवनमा निर्णय लिन आवश्यक हुन्छ । त्यसका लागि मनका सोच, व्यवहार र भावनालाई बसमा राख्नुपर्छ ।

आत्मकल्याण विधि
आफ्नो वास्तविक कल्याणको बाटो तब खुल्छ जब हामी आफू स्वयंको अवस्थाबारे सचेत हुन्छौं । आफू, आफ्नो वस्तुस्थिति, यथार्थ र त्यसैअनुसारको बोधता नै त्यस उपरान्तका आत्मकल्याण तहको माध्यम, सोपान वा द्वार हो ।
त्यसका लागि हरपल सजग र सचेत रहेर आफ्नो मन, जीवन, जगत् र वस्तुस्थितिलाई नियाल्न र अवलोकन गर्न अभ्यस्त रहनुपर्छ ।

जसरी आकाशमा नियालेर त्यसमा आइरहने बदलिरहने बादल, घाम, छाया र अन्य परिदृश्यहरूबारे बोध भएर त्यसैअनुसार अनुभूति, सोच र प्रतिक्रिया पैदा हुन्छ त्यसरी नै हरेक अनुभूति, सोच र व्यवहारप्रति पनि चनाखो रहने अभ्यास सम्भव छ ।

मनको सन्तुलन, स्वस्थता र आत्मकल्याणका लागि समयसमयमा विभिन्न विद्वान्हरूबाट विविध कोणबाट विकास र प्रयोग भएकातरिकाबारे उल्लेख पाइन्छ । एकथरी समूह मनमा आउने नमिल्दा सोचविचारहरू कसरी अनुकूल र स्वस्थ सोचले विस्थापित गर्ने भन्नेतिर केन्द्रित छ । अर्को समूह सोचविचारहरू जेजस्ता भए पनि सकारात्मक अनुभूति ल्याउने तरिकाको वकालत गर्छ । भगवान् बुद्धले विपस्यनामा यी दुईभन्दा भिन्न विधिबारे देशना गरे मुदितापूर्ण सचेत अभ्यासको ।

मनमा, जीवन जगत्मा जेजस्तो कुरा आए पनि राग र द्वेष दुवै खालका अनुभूतिदेखि पर रहेर अपनाइने सजगतापूर्ण पहुँचको विकल्प दिए स्वयंले साधना गरेर हासिल गरेको ज्ञानबाट । प्रकृति वा धर्मको स्वभावले अनित्य क्षणभंगुर भएको हुनाले हर चिज, सोच र अनुभूति समयसँगै परिवर्तित भइजान्छन् ।

तिनको चेतनासहित अवलम्बन गरिने आर्यअष्टांगिक मार्गबाट दुःखको जरासम्म पुगेर मोचन गरी वास्तविक कल्याण गर्न सकिने बौद्ध शिक्षा रहेको छ ।

मनोअवस्था बाधक
मन र शरीरमा देखिने कुनै बदलाव, परिवर्तन वा लक्षण लामो समयदेखि रहिरहृयो भने त्यसले मानिसको दैनिकीमा समस्या उत्पन्न गराउँछ । जसका कारण आफ्नो कामप्रति नियन्त्रण हराई शरीर वा मस्तिष्कमा स्नायुरसायन र विविध भागमा गड्बडी पैदा हुन्छ ।

यसरी रोग नै लागेको कतिपय अवस्थामा समस्याको हेक्का र चिन्ता बढ्नुका साथै मनोदशाको शुद्धिसमेत हराउन सक्छ । आत्मकल्याणका लागि आवश्यक मानसिक अभ्यासको अनि गुञ्जायस नै रहँदैन ।

अन्तरनिहीत रोगअनुसार यसको उपचार आवश्यकता हुन्छ । उक्त समस्याको निराकरणका लागि सुझबुझपूर्ण रूपमा औषधि, मनोसामाजिक वा अरू उपचारका विधिहरू अपनाउनुपर्ने हुन्छ ।

(लेखक वरिष्ठ स्नायु, दुर्व्यसन तथामनोरोग विशेषज्ञ हुन् ।)

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७६ ०८:२२
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

उपभोक्ता बजारमा विकृति : एक निरीक्षण अधिकृत बराबर १० हजार पसल

राजु चौधरी

काठमाडौँ — सरकारले बजार अनुगमनलाई तीव्र बनाउने नीति लिए पनि बजार अनुगमन गर्ने निरीक्षकको संख्या भने अत्यन्तै कम छ ।

मूल्यवृद्धि तथा नियमन गर्दै आएको वाणिज्य, आपूर्ति तथा उपभोक्ता हित संरक्षण विभागको विवरणअनुसार उपत्यकामा मात्रै ५० हजारभन्दा बढी खुद्रा तथा थोक पसल छन् । बजार अनुगमन गर्ने निरीक्षकको संख्या भने पाँचजना मात्रै रहेको विभागले जनाएको छ ।

‘५० हजारमध्ये तरकारी, फलफूल र माछामासुका पसल स्थानीय तहमा दर्ता हुने हुँदा ती पसललाई जोडेका छैनौं,’ विभागका महानिर्देशक योगेन्द्र गौचनले भने । विभागको तथ्यांकअनुसार एकल, साझेदारी, एजेन्सी र कम्पनी गरी १ लाख ६३ हजार २ सय ५९ दर्ता भएका व्यावसायिक प्रतिष्ठान छन् । यो संख्या काठमाडौं, भक्तपुर र ललितपुरको हो । गौचनका अनुसार तीमध्ये कतिपय सञ्चालनमा छैनन् । कतिपयले नवीकरण गरेका छैनन् ।

कतिपय खारेज पनि भएका छन् । पसल नभएका फार्महरू पनि छन् । जसमध्ये देखाएरै खुद्रा र थोक पसल भने करिब ५० हजारको संख्यामा रहेको उनले बताए । ‘अनुगमन गर्ने दायित्व खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभाग, नापतौल विभाग, यातायात विभाग, औषधि विभाग र कृषिको पनि हो । संघीय संरचनाअनुसार स्थानीय तहलाई पनि अधिकार दिइएको छ,’ गौचनले भने, ‘सबैको अपेक्षा आपूर्ति विभागसँग छ । पर्याप्त मात्रामा अनुगमन अधिकृत नहुँदा धेरै टोली खटाउन सकेनौं ।’

कार्यरत कर्मचारीबाट भएको अनुगमन पनि सन्तोषजनक छैन । विभागले उत्यका बाहिर साउन महिनामा उपभोक्ता बजारमा नाम मात्रैको अनुगमन गरेको छ । विभागका अनुसार उपत्यका बाहिर दुई टोली खटाइएको थियो । ती टोलीले चार व्यावसायिक फार्म मात्रै अनुगमन गरेर फर्केका छन् ।

चार फार्ममध्ये दुई फार्मलाई ५० हजार रुपैयाँको दरले जरिवाना गरिएको छ । उपत्यका बाहिर अनुगमन कम हुने हुँदा व्यवसायीहरूले म्याद नाघेका सामान बिक्री गर्ने, मूल्यसूची नराखी बिक्री गर्नेलगायतका अवैध कारोबार गर्छन् । यसको पुष्टि स्वयं बजार अनुगमन तथा मूल्य नियन्त्रण गर्ने दायित्व पाएको आपूर्ति विभागकै तथ्यांकले गर्छ ।

अनुगमन एकदमै फितलो रहेको विभागकै कर्मचारीहरू बताउँछन् । ‘दुई टोलीले जम्मा चार फार्ममा अनुगमन भनेको घुम्नका लागि गरेको जस्तो देखिन्छ,’ विभागका एक कर्मचारीले भने, ‘अनुगमनका नाममा सरकारी रकम दुरुपयोग भएको देखिन्छ ।’ यो एक प्रकारको विकृति नै भएको उनले बताए । उपभोक्ता अधिकारकर्मीहरू पनि अनुगमनलाई भत्ता लिनेमा मात्रै केन्द्रित भएको बताउँछन् ।

‘अनुगमनको उद्देश्य बजार स्वच्छ बनाउनुभन्दा कोटा पूरा गर्ने र अधिकतम भत्ता लिनेमा केन्द्रित छ,’ राष्ट्रिय उपभोक्ता मञ्चका अध्यक्ष प्रेमलाल महर्जनले भने, ‘यस्तो अवस्थामा बजार सुधार हुन सक्दैन ।’

उनले अनुगमनकर्ताको पनि अनुगमन आवश्यक भएको बताए । उपभोक्ता अधिकार अनुसन्धान मञ्चका अध्यक्ष माधव तिमिल्सिनाले पनि अनुगमन पादर्शी हुनुपर्ने बताए । ‘अनुगमन र सिलबन्दी गर्ने, सिलबन्दी फुकुवा गरेको गुपचुप राख्ने चलन छ । ठूला अपराध गरेकालाई पनि उन्मुक्ति दिन ५ हजार रुपैयाँ जरिवाना गरिन्छ,’ अध्यक्ष तिमिल्सिनाले भने, ‘यो गलत हो । अनुगमन गुपचुप होइन, पारदर्शी हुनुपर्छ । व्यवसायीको कसुरका आधारमा जरिवाना गर्नुपर्छ ।’

विभागका अनुगमन शाखा निर्देशक शोभाकर रेग्मीले उद्योग अनुगमन गर्न झापा र सर्लाही टोली खटाइएको बताए । ‘उपत्यकामा अनुगमन गर्दा कम्पनीले उत्पादन गरेको प्रोडक्टमा केही कैफियत देखियो । ती व्यवसायीसँग बयान लिने काम भइरहेछ, झापा र सर्लाहीमा रहेको खाद्य उद्योग हेर्नुपर्ने भएकाले टोली पठाएका थियौं,’ रेग्मीले भने, ‘ती उद्योगसँगै जेडिएकालाई पनि अनुगमन गरेका छौं । बोरामा मूल्यसूची नराखेको पाइएपछि दुई व्यवसायीलाई जनही ५० हजार जरिवाना गर्‍यौं ।’ उनले अन्य उद्योगमा पनि अनुगमन हुने बताए । रेग्मीले जिल्लामा पनि अनुगमन भएको दाबी गरे । विभागको तथ्यांकअनुसार गत वर्ष उपत्यका र उपत्यका बाहिर गरेर १ हजार ६ सय ६१ व्यावसायिक फार्ममा अनुगमन गरेको थियो ।

उपत्यका बाहिर भने २६० फार्ममा मात्रै भएको छ । उपत्यका बाहिर रहेका वाणिज्य तथा जिल्ला प्रशासन कार्यालयले पनि अनुगमन गरेका छैनन् । जानकारका अनुसार वाणिज्य कार्यालय भएकै ठाउँका कर्मचारी अनुगमन पठाउँदा प्रभावकारी हुन्छ । गत वर्ष अनुगमन नै नभएको विभागको तथ्यांकमा छ ।

विभागले उपलब्ध गराएको तथ्यांकअनुसार आौसतमा दैनिक तीन व्यावसायिक फार्ममा मात्रै अनुगमन भएको छ । साउनमा कुल २५ टोलीले बजार अनुगमन गरेको थियो । जसमध्ये ८४ व्यावसायिक फार्ममा मात्रै अनुगमन गरिएको उल्लेख छ । ‘८४ मध्ये करिब ५० प्रतिशत व्यावसायिक फार्मलाई जरिवाना गरेका छौं,’ रेग्मीले भने, ‘जरिवानाबाट ३ लाख ३७ हजार राजस्व उठेको छ ।’

तीन व्यावसायिक फार्ममा सिलबन्दी गरिएको र एक फार्ममाथि मुद्दा दायर गर्ने प्रक्रियामा रहेको उनले बताए ।
विभागका महानिर्देशक योगेन्द्र गौचनले जनशक्ति अभाव नै मुख्य समस्या रहेको बताए । ‘उपभोक्ता संरक्षण ऐन २०७५ आएलगत्तै मंसिर–पुसमै कर्मचारी माग गरेका थियौं । अहिले प्रशासनिक कामका लागि मात्रै कर्मचारी छन्,’ उनले भने, ‘सबैको अपेक्षा विभागसँग मात्रै भयो । अहिले भएकै कर्मचारीबाट अनुगमन गरिहेका छौं ।’ उनले पानीदेखि लुगा, बुटिक, होटल, ब्युटिपार्लर, फर्निचर, मार्बल, सिमेन्टलगायत सबैमा अनुगमन गरिरहेको बताए ।

आपूर्ति विभागले मात्रै गरेर बजार सुधार हुन नसक्ने उनले बताए । ‘संघीय संरचना र नयाँ ऐन आएपछि अनुगमन प्रदेश र संघको साझा अधिकारको सूची हो । संघले ऐन बनाएपछि सोहीअनुसार प्रदेशले नियमावली र स्थानीय तहले कार्यविधि बनाउनुपर्छ,’ उनले भने, ‘सोहीअनुसार अनुगमन गर्नुपर्छ । उपभोक्ताकर्मीहरू केन्द्रमा मात्रै केन्द्रित भए । प्रदेश र स्थानीय तहमा पनि दबाब दिनुपर्छ ।’

बजार अनुगमन खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभाग, औषधि व्यवस्था विभाग, गुणस्तर विभागले पनि अनुगमन गर्नुपर्छ । उपभोक्ताले प्रत्यक्ष्य रूपमा अनुभूति गर्न पाएका छैनन् ।

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७६ ०८:१३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT