निद्रा हिँड्ने बानी कि रोग ?

डा. ललित कुमार मिश्र

काठमाडौँ — निद्रामा हिँड्ने विषयवस्तुमा आधारित सन् १९६८ को सुपरहिट फिल्म निलकमल धेरैले हेरेको हुनुपर्छ । निद्रामा हिँड्ने विषयवस्तुमा आधारित भएर धेरै टिभी सिरियलहरू बनेका छन् । 

ZenTravel

के वास्तविकमा मानिस निद्रामा हिँड्छ? सोमनाबूलिज्म अर्थात् राति निद्रामा उठेर हिँड्नु। कतिपयले यसलाई निद्रामा भ्रमण गर्ने बानी भएको पनि भन्ने गर्छन्। यो निद्रा र जागरुक्ताको एउटा संयुक्त घटना हो।

Meroghar

यी सब कुरा व्यक्तिको सचेतन मन (सब कन्सियस माईन्ड) ले विभिन्न किसिमका गतिविधि जस्तै – कुरा गर्नु, उठेर ओछ्यानमा बस्नु, सरसफाइ गर्नु ,किचनमा तरकारी काट्नु, खाना बनाउनु, ड्राईभिङ गर्नु, कम्प्युटर चलाउनु, कतै हिँड्दिनु , यहाँ सम्म की 'होमोसाईड' कसेको हत्याको लागि पनि विभिन्न गतिविधिको साथ गरिरहेको हुनसक्छ।

निद्राको दौरान आफूले गरेको घटनाहरूको बारेमा स्लिप वाकर (निन्द्रामा हिँडेन व्यक्ति) लाई कुनै पनि स्मृति हुँदैन या भएमा एकदमै न्यून हुन्छ। अरू कसैले भन्दा मात्र उसले थाहा पाउँछ।

यस्ता रोगीलाई स्लिप डिसअर्डर भएको बिरामी भनिन्छ। यस किसिमको रोगलाई मेडिकल भाषामा सोमनाबुलिज्म पनि भनिन्छ। केटा केटी अवस्थामा यो रोग प्रायः देखा पर्ने गरेको छ। उमेर बढ्दै गएपछि कसै-कसैलाई भने आफै पनि ठिक हुन्छ, भने कसैलाई युवाअवस्थामा पनि देखिन्छ। निद्रा- चरी अर्थात् निद्रा भ्रमण गर्नु। यो रोग सबै उमेर, लिगं, वर्गका व्यक्तिहरूलाई पनि हुनसक्छ। यो रोग विशेष गरी बालबलिकाहरुमा बढी देखिन्छ।

कारण र लक्षण
सोमनाबुलिज्मको कुनै निश्चित कारण अज्ञात छ। यही नै कारण हो भनेर ठोकुवा गर्न मिल्दैन। बढी तनाव तथा चिन्ताले पनि यस किसिमको रोग हुनसक्छ। लामोसमयसम्म लगातार अनिद्रा अवस्थामा रहनु। जिविकापार्जनका लागि फरक–फरक सिफ्टमा दिनरात काम गर्नु। मादक पदार्थको अत्यधिक सेवनले पनि निन्द्रामा हिँडेन सम्भावना बढाइदिन्छ। परिवारमा कसैलाई यस किसिमको समस्या रहेको इतिहास छ भने त्सस परिवारका केटाकेटीमा यो रोग हुने सम्भावना बढी हुन्छ।

यसरी निद्रामा उठ्नु, रुनु कराउनु , चिच्याउनु, हिँड्नु , कहिले काहीँ यो मिर्गिरोग को लक्षणपनि हुनसक्छ। यस्ता रोगीहरू अचानक निन्द्रामा उठेर हिँड्दै जाँदा कसैलै अलिक ठुलो आवाजले व्यक्तिलाइ बोलाइदियो भने झल्याँस्स ब्युँझिन्छन्।

यदि कसैलै नै प्रकार को रोकटोक गरेन भने लामो बाटो पार गर्न पनि सक्छन्। निद्रामा हिँड्न धेरैजसो व्यक्तिलाई आफूले गरेको क्रियाकलाप बारे केही थाहा हुँदैन। निद्रामा भ्रमण गर्ने व्यक्तिलाई हेर्दा उसको आँखा खुल्ला र चमकिलो दैखिन्छ। तर व्यक्तिको अनुहार भावना रहित देखिन्छ र उसको हाउभाउ (एक्सप्रेशन) उद्देश्य विहीन देखिन्छ। यस्ता व्यक्तिलाई ब्युँझाउन खोजेमा बिस्तारै निन्द्राको अवस्थाबाट बाहिर आउँछन्।

रोगको निदान
यो रोगको डाईग्नोसिस रोगीको अवलोकन र पारिवारिक इतिहासद्वारा गरिन्छ। यसको कुनै प्रयोगशाला परीक्षण छैन।

उपचार
सबैभन्दा पहिले रोगीको बारेमा समष्टिगत रूपमा जान्नुपर्ने हुन्छ। केटाकेटी उमेरको अवस्था मै निन्द्रा भ्रमण गरेको हो या कुनै तनाव चिन्ताको कारणले उपज भएको हो अथवा छारे रोगको लक्षण हो की ? यी सबै कुराको विचार गरेर रोगीको उपचार गरियो भने यस किसिमको रोगलाई न्यून गर्न सकिन्छ। रोगको प्रकृति र रोगीको अवस्था अनुसार खानपानमा सुधार गर्नुका साथसाथै मनोवैज्ञानिक विधि अन्तर्गत परामर्शद्वारा पनि यसको उपचार गराउन सकिन्छ।

केही अवस्थामा भने औषधिकोपनि आवश्यकता पर्छ। उपचारको क्रममा यस रोग बाट पीडित व्यक्तिको निगरानी भने घरका सदस्यले गरिरहनु पर्ने हुन्छ। निद्रामा हिँडेन बानी भएका व्यक्तिलाई चोटपटक र दुर्घटना हुनबाट बचाउनु पर्छ।

होमियोप्याथिक उपचार
होमियोप्याथिकमा रोगीको उपचार गर्दा उसको मानसिक एवं शारीरिक लक्षणको साथै पारिवारिक इतिहास र रोगको कारण लाई मध्ये नजर राखेर रोगीको उपचार गरिने प्रावधान छ।
सोमनाबिलज्मको उपचारका लागि प्रयोग हुने केही प्रभावशाली होमयोप्याथिक औषधिहरू निम्न छन्।

१) आर्टिमिसिया भल्वगेरिसः निद्रा भ्रमणको अवस्थामा काम गर्ने या उठेर हिँड्ने बानी।
२) नेट्रम म्युरः निद्रामा उठेर हिँड्नु या बसैकै ठाउँमा निदाउनु।
३) ईग्नेशियाः निदाएको बेला सबै कुरा देख्दछ तर निद्राबाट ब्युँझे पछि सबै कुरा बिर्सिन्छ।
४) कालिब्रोमः धरै जसो केटाकेटीहरूमा देखिने सोमनाबूल्जिमक लागि यस औषधीको प्रयोग गरिन्छ
५) जिकंम मेटालिकमः निद्राको दौरान जोरले रुनु तथा राती निद्रामा कराउनु , मनको भावनालाई भित्रै दबाएर राख्दा देखिने यो समस्याका लागि यो औषधीको प्रयोग लाभप्रद छ।
६) कालिफाँसः नाइट टेर्रस, अत्यधिक डरको कारण केटाकेटीहरूमा निद्रामा हिँड्ने स्वभाव देखिन्छ भने यसको प्रयोग लाभदायक मानिन्छ।
७) फोसफोरसः रोगीमा यस किसिमको राति निद्रामा अचानक उठेर हिँड्ने लक्षण बेला बखत देखिन्छ, भने यसको प्रयोग गर्नुपर्छ।
८) ईग्नेशियाः आत्मसम्मानमा चोट लागेको कारण यो समस्या देखियो भने यसको प्रयोग लाभप्रद छ।
९) साईलिसियाः पूर्णिमाको जुन (चन्द्रामा) पूर्ण रूपले उदाएको बेला , निद्रामा हिँडेन गर्दछ भने यस औषधीको सेवन गर्न सकिन्छ।
१०) ब्रायोनियाः निद्रामा उठेर दिउँसोको बाँकिरहेको काम गर्दछ भने यो औषधी लाभप्रद छ।
११) यसै गरी रोगी निन्द्रामा नै उठेर मानसिक कार्य गर्दछ भने सिपिया नामक औषधीको सेवन गर्नु फाइदाजनक छ।
१२) रिह्युमः यदि बच्चा निद्रामा उठेर ओछ्यान मै हिँडेन गर्दछ भने यस किसिम को लक्षण देखिएमा यसको व्यवहार गर्न सकिन्छ।

यस बाहेक अन्य औषधिहरूको प्रयोग पनि रोगीको लक्षण अनुसार प्रयोग गर्न सकिन्छ। जस्तै – एगरिकस ,एन्टिम क्रुड, एनाकार्डियम, केनाबिस ईनिडिका, नक्समस्केटा, औपियम, पेट्रोलियम, स्पोनजिया, स्ट्रामोनियम, सलफर, टेरेन्टुला आदि।

उपरोक्त उल्लिखित औषधिहरूको प्रयोग आफ्नो स्थानीय कुनै योग्य तथा अनुभवी होमियोप्याथिक चिकित्सकसँग परामर्श लिई सेवन गर्नु उचित हुनेछ।

प्रकाशित : पुस ३, २०७५ १५:०२
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

किन हुन्छ जाडोयाममा डिप्रेसन ?

डा. ललित कुमार मिश्र

काठमाडौँ — जाडोको याममा डिप्रेसन हुनु, एक मानसिक समस्याको रुपमा देखिन्छ । डिप्रेसन हुनुमा यसका अनेकौँ कारणहरु हुन सक्छन् ।

यदि तपाईँ जाडोयाममा वा अन्य मौसमको अपेक्षा आलस्य, थकानका साथै उदासीपन महशुश गर्नुहुन्छ भने तपाई सिजनल एफेक्टिभ डिसअर्डर को समस्याबाट पीडित हुनुहुन्छ । जाडोको मौसममा प्राय;गरी दिउँसो सूर्यको प्रकाश (घाम) कमै पाईन्छ अर्थात् घामै लाग्दैन । यस्तो अवस्थामा हाम्रो मस्तिष्कमा रहेको 'सेरोटोनिन' नामक रसायन तत्व प्रभावित हुन्छ । जसले गर्दा हाम्रो मुड विनाकारण त्यसै जति खेरपनि खराब नै रहन्छ । यसरी बराबर मुडआफ भइरहने अवस्थाले हामीलाई डिप्रेसनको सिकार बनाउन सक्छ ।

के हो सिजनल आफेक्टिभ डिसाडर्र ?
यस रोगको बारेमा चिकित्सा विज्ञानमा सर्वप्रथम सन्-१९८० को दशकबाट नै देखिन्छ । हालाकी यसभन्दा अगाडि पनि कयौँ चिकित्सक तथा बिरामीहरुमा यसको जानकारी थियो कि जाडोको सुरु हुने बितिक्कै व्याक्तिको स्वभावमा बदलाव देखिन सुरु भैहाल्थ्यो ।

सिजनल आफेक्टिव डिसाडर्रलाई विन्टर डिप्रेसन पनि भनिन्छ । विश्वमा यस्ता देशहरु पनि छन् जहाँ दिन लामो तथा घामको सर्वथा अभाव रहिरहन्छ । त्यस्ता मुलुकहरुमा विन्टर डिप्रेसनका रोगीहरु भेटिनु एक आम समस्या बनेको छ । जस्तै नर्वे,रसियाको नर्थपोल, डेनमार्क, फिनलेन्ड, ग्रिनलेन्ड, स्विडेनको भागमा जहाँ वर्षको ६ महिना रात र ६ महिना दिन रहन्छ । त्यहाँ विन्टर डिप्रेसनका समस्याबाट पीडित व्याक्तिहरु बढी भेटिन्छन् । यही कारण होला कि त्यहाँका मानिसहरुमा आत्महत्या गर्नेको संख्या सबैभन्दा बढि देखिन्छ।

लक्षणहरु
लगातार थकान महशुस हुनुका साथै दैनिक काममा मन नलाग्नु, नकारात्मक विचारहरु बारम्बार आइरहनु, निन्द्रा नलाग्नु या अत्यधिक निन्द्रा लाग्नु,कार्बोहाइड्रेडयुक्त चिजहरु खान मन लाग्नु जस्तै- रोटी, ब्रेड, पास्ता, पिज्जा आदि, शरीरको तौल तीव्र गतिले बढ्नु ।

कसरी बच्ने
दिनचर्या निर्धारित गर्ने,प्रत्येक दिन योग अभ्यास, ध्यान र व्यायाम गर्ने,खाना थोरै तर दिनको ३/४ पटक खाने, हरियोसागपात, फलफुलको जुस, माछा बढी मात्रामा खाने,बिहान अबेर सम्म नसुत्ने,दिउँसोको खाना((लन्च) सम्भव भए घाम मा बसेर खाने,बिदाको दिनलाई आनन्दमय बनाउनाउन खोजे यो रोगबाट बच्न सकिन्छ ।

उपचार
यो रोगबाट प्रभावित व्याक्तिहरुको उपचार लाईट थेरापी अन्तर्गत २ प्रकारले गरिन्छ;ब्राईट लाईट ट्रिटेमेन्ट र दोश्रो डानसिभुलेसन ।

ब्राइट लाईट ऊपचार अन्तर्गत रोगीलाई लाईट बक्सको अगाडि प्रत्येकदिन बिहान- आधा घन्टासम्म वस्न लगाइन्छ भने डानसिभुलेसनमा बिहान सुतैको बेलामा रोगी छेउमा मन्द प्रकाश जिउमा लगाईन्छ, जुन पछि विस्तारै प्रकाश तेज हुँदै जान्छ। अर्थात् सुर्योदय जस्तै कृत्रिम वातावरण तयार पारिन्छ।

यस बाहेक डिप्रेसन हटाउने औषधी मनोचिकित्सकको सल्लाहमा दिईन्छ । यदि बिरामी उग्ररुपमा छैन सामान्य अवस्थामा छ भने बिरामीलाई मनोपरामर्श अन्तर्गत कग्निटिभ बिहाभेरियल थेरापी विधिको प्रयोग गरी उपचार गरिन्छ ।

योगाभ्यासः
यसको उपचारको लागि केहि आसनहरु छन् । जसको नियमित अभ्यासले निकै फाइदा पुर्याउनुका साथै यस समस्याबाट बाहिर ल्याउन केहि हद्दसम्म सहयोग गर्दछ । ती आसनहमा मेडिटेशन, प्राणायाम, अनुलोमबिलोम, कपालभाति, भ्रामरी आदि । यि आसनहरु कुनै योग गुरुको सानिध्यमा बसेर गर्नुपर्ने हुन्छ ।

होमियोप्याथिक उपचार
यस विधिमा रोगीको मानसिक एवं शारीरिक लक्षणलाई मध्यनजरमा राखेर समष्टिगत रुपमा रोगीको अध्यनगरी उपचार गर्ने गरिन्छ ।

प्रायःगरी सिजनल अफेक्टिभ डिसअर्डरका रोगीहरुमा परीक्षणको समय देखापर्ने मानसिक लक्षणहरुमा उदासीपन,निरास हुनु, हतास हुनु, जिन्दगी बेकार हो जस्तो लाग्ने, एकलै बस्न चाहने, साथी मन नपर्ने, संगित सुन्दा रमाइलो लाग्ने, कुनै वस्तुमा ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्ने, आत्महत्या गर्ने बारे मनमा विचार आउने, गुलियो खाने ईच्छा हुनेहरु हुन् ।

जाडोको मोसममा हुने विन्टर डिप्रेसनको रोगोपचारमा प्रयोग गरीने मुख्य होमियोप्याथिक औषधिहरु निम्नलिखीत छनः

औषधीहरुः
आरममेटालिकम, रसटक्स, फासफोरस, सिपिया, इग्नेशिया आदि । यी औषधीहरुको प्रयोग आफ्नो नजिकको कुनै योग्य तथा अनुभवि होमियोप्यथिक चिकित्सकको सल्लाह लिइ गरेमा अत्यन्त लाभदायक हुनेछ ।

Mishradr.lk@gmail.com

प्रकाशित : मंसिर २३, २०७५ १९:१३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×