जथाभावी एन्टिबायोटिक

‘पहिले औषधि नपाएर ज्यान गुमाउँथे, अहिले जथाभावी औषधिले अकालमा मरिरहेका छन्’
फातिमा बानु

काठमाडौँ — एन्टिबायोटिक औषधिको जथाभावी प्रयोग र बिक्री दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको छ । एन्टिबायोटिक नियन्त्रणका लागि सरकारले ठोस नीति निर्माण गर्न सकेको छैन । 

ZenTravel

एन्टिबायोटिक ‘ख’ वर्गको औषधिमा पर्छ । यस वर्गको औषधि चिकित्सकको सल्लाहबिना बेच्नै नहुने नियम भए पनि खुला बिक्री भइरहेको छ । चिकित्सकको पुर्जीबिनै औषधि बेच्ने र किन्ने अभ्यासले एन्टिबायोटिकको जथाभावी प्रयोग बढिरहेको छ ।

Meroghar


नेपाल मेडिकल काउन्सिलको आचारसंहितामा चिकित्सकको स्पष्ट प्रेस्क्रिप्सनबिना विक्रेताले कुनै पनि औषधि बिक्रीवितरण गर्न नहुने उल्लेख छ । व्यवहारमा भने कार्यान्वयन हुन सकेको छैन । अनुगमन र निरीक्षण हुन नसक्दा जथाभावी औषधि बेच्ने क्रम रोकिएको छैन ।

पशु, तरकारी र फलफूलमा समेत एन्टिबायोटिकको अत्यधिक प्रयोग बढेकाले अप्रत्यक्ष रूपमा उपभोक्तासमेत यसको मारमा छन् । मानव स्वास्थ्य, पशु, रूखबिरुवा र वातावरण सबैको एन्टिबायोटिकसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध छ । सबैमा यसको असर परिरहेको छ ।

शरीरमा विभिन्न किसिमका हानिकारक कीटाणु (ब्याक्टेरिया) का कारण हुने संक्रमण रोक्न एन्टिबायोटिक औषधिको प्रयोग गरिन्छ । सामान्य घाउ र रुघाखोकी जस्ता समस्यामा यसको प्रयोग गर्ने गलत प्रवृत्ति बढिरहेको छ । शरीरमा एन्टिबायोटिक मात्राबढेमा यसले काम गर्न छाडिदिन्छ, औषधि प्रभावहीन भएपछि बिरामी मृत्युको मुखसम्म पनि पुग्न सक्ने चिकित्सक बताउँछन् ।

शल्यक्रिया गरेका बिरामीलाई हुने संक्रमण रोक्न पनि एन्टिबायोटिकको प्रयोग हुन्छ । एन्टिबायोटिकले काम गर्न छोडेमा हरेक शल्यक्रिया गर्दा मृत्युदर बढ्ने चिकित्सक बताउँछन् । त्रिवि चिकित्साशास्त्र अध्ययन संस्थान (आईओएम) को फर्माकोलोजी विभागका सहप्राध्यापक डा.सतिश देव भन्छन्, ‘एन्टिबायोटिक धेरै प्रयोग गर्दा केही समयपछि यसले शरीरमा सकारात्मक असर गर्न छोड्छ, नकारात्मक असर मात्रै गर्छ, जसले मानव शरीरमा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमताको ह्रास गरिदिन्छ ।’

एन्टिबायोटिक असरबारे विद्यालयदेखिकै पाठ्यक्रममा समावेश गर्नुपर्ने उनी बताउँछन् । एन्टिबायोटिकको दुरुपयोगबारे जनचेतना नहुँदा औषधि सेवनमा लापरबाही बढ्दै गएको उनले बताए । उनले थपे, ‘मौसमी रुघाखोकीको औषधि डाक्टरको सल्लाहबिना आफैं किनेर खाने चलन छ, भाइरसको आक्रमणका कारण हुने मौसमी रुघाखोकी एन्टिबायोटिक प्रयोग नगरे पनि हुन्छ, आफैं निको भएर जान्छ ।’ दीर्घरोगी, बालबालिका, गर्भवती र वृद्धवृद्धाबाहेक अन्यले भाइरस संक्रमणको समयमा औषधि खानै नपर्ने उनले बताए ।

एन्टिबायोटिकको जथाभावी प्रयोगले मानव स्वास्थ्यमा भयावह स्थिति ल्याइरहेको नेपाल मेडिकल काउन्सिलको इथिकल कमिटीका अध्यक्ष डा.ढुन्डीराज पौडेल बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘पहिले औषधि नपाएर मान्छेले ज्यान गुमाउँथे, अहिले जथाभावी औषधि सेवनका कारण मान्छे अकालमा मरिरहेका छन् ।’

जथाभावी औषधि बेचबिखनमा राज्यले अनुगमन गर्न नसक्दा यस्तो अवस्था सिर्जना भएको उनले बताए । उनले थपे, ‘केही जोखिम वर्गबाहेक भाइरसको आक्रमण हुँदैमा औषधि खाइहाल्नुपर्दैन, निजी अस्पतालमा डाक्टरले नै जथाभावी एन्टिबायोटिक चलाउँछन् ।’ कुपोषण, एचआईभी संक्रमित र दीर्घरोगी जस्तो जटिल अवस्थामा मात्रै यस्ता औषधि खानुपर्ने उनले बताए ।

एन्टिबायोटिकको दुरुपयोग अहिले विश्वव्यापी समस्या बन्दै गइरहेको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनको तथ्यांकअनुसार एन्टिबायोटिक औषधिको गलत प्रयोग गरेकै कारण विश्वमा हरेक ४५ सेकेन्डमा एक जनाले ज्यान गुमाइरहेका छन् । तथ्यांकअनुसार सन् २००० देखि २०१० सम्ममा विश्वव्यापी रूपमै एन्टिबायोटिकको प्रयोग ३० प्रतिशतले बढेको छ ।

प्रकाशित : कार्तिक २९, २०७५ ०७:५९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कुमारीघर टेकोको भरमा

दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — वसन्तपुर आएका बेला पुरातत्त्व विभागका महानिर्देशक भेषनारायण दाहालले कुमारीघरका लागि बजेट परिसक्यो, अब छिट्टै बन्छ भनिदिए । कुमारीघरका संरक्षक गौतम शाक्यको खुसीको सीमा रहेन ।

टेको लगाइएको कुमारीघर । यसको जीर्णाेद्धार कसले गर्ने भनेर अझै टुंगो लागेको छैन । तस्बिर : दामोदर/कान्तिपुर

बुझ्न पुरातत्त्व विभाग धाए । सोधखोज गरे । ‘दाहालले दुई करोड रुपैयाँ पर्‍यो भनेका थिए,’ गौतम
भन्छन्, ‘अनि बुझ्न गएँ । केको पर्नु ? एक पैसा रहेनछ ।’

तीन वर्ष बित्यो कुमारीघरमा भुइँचालोले क्षति पुर्‍याएको । जीवित देवी कुमारी बस्ने यो घर अझै टेकोकै भरमा छ । कसले बनाउने भनेर अझै टुंगो लागेको छैन । ‘महानगरले बनाउने भनेर आश्वासन दिएको छ,’ शाक्य भन्छन्, ‘तर बनाउने कुनै सुरसारै छैन ।’

हामीलाई पनि निर्माणको जिम्मेवारी चाहियो भनेर गुठी संस्थानले कुमारीघर बनाउन माग गर्‍यो । उसले बनाउने जिम्मेवारी पनि पाएको थियो । तर स्रोत छैन भन्दै गुठी संस्थानले यसको निर्माण गर्न सकेको छैन ।

काठमाडौं महानगरका मेयर विद्यासुन्दर शाक्यले हामी बनाउँछौं भन्दै सार्वजनिक अभिव्यक्ति दिए पनि यसको जीर्णाेद्धार प्रक्रिया अघि बढाएका छैनन् । ‘अब कुमारीघर पनि हामी बनाउँछौं,’ मेयर शाक्यले भने, ‘हामीले सानातिना सम्पदा थुप्रै बनाइसकेका छौं । ठूला सम्पदा नबनेकाले मात्रै सम्पदामा काम नभएको जस्तो देखिएको हो ।’

गुठी संस्थानका प्रमुख प्रशासक नारायण चौधरीका अनुसार गुठी संस्थानको स्वामित्वमा कुमारीघर, साँखुको वज्रयोगिनी, रणमुक्तेश्वर मन्दिर, कालमोचन मन्दिर बाहिरको सत्तललगायत आफूले बनाउन संस्थानले माग गरेको थियो ।

जीवित देवी कुमारीको रथयात्रा वर्षमा १३ पटक गरिन्छ । इन्द्रजात्रामा चार पटक बाहिर निकालिन्छ । मत्स्येन्द्रनाथको रथ लगनमा पुगेपछि एक पटक कुमारी जात्रा हुन्छ । बडादसैं, चैतेदसंै, पचली भैरवको जात्रा, घोडेजात्रा, गाईजात्राको भोलिपल्ट, चाँगुनारायण, हनुमानढोका ल्याउने बेला २ पटक कुमारीलाई बाहिर निकालिन्छ ।

कुमारीको दर्शन गर्न दिनहुँ भक्तजन जाने गर्छन् । कुमारीको जीवनशैली रुटिनमा चलेको हुन्छ । बिहान ७ बजे जागा हुन्छ । त्यसपछि नास्ता हुन्छ । ९:३० मा नित्य पूजाको समय हुन्छ । ९ बजेदेखि १२ बजेसम्म भक्तजनलाई दर्शन र पूजा गर्ने समय छुट्याइएको छ । १२ देखि ४ बजेसम्म पढ्ने समय हो । उनलाई पढाउन शिक्षक कुमारीघरमै आउँछन् । ४ बजेदेखि भक्तजनलाई दर्शन गर्न खुला हुन्छ । भक्तजनलाई दर्शन दिन कुमारी आसनमा बस्छिन् ।

भक्तजनले पूजाका सामान ल्याएका हुन्छन् । कुमारीको हातबाट टीका थाप्छन् । आशीर्वाद लिन्छन् । कुमारीको ८ बजे सुकला हुन्छ । ‘बिरामी भएका, कुमारीका दोष लागेका र उपचार गर्दा पनि निको नभएका व्यक्ति कुमारीको दर्शन गर्न आउँछन्,’ शाक्य भन्छन् ।

कुमारीघरको रेखदेख गौतम परिवारले पुस्तौंदेखि गर्दै आएको छ । उनको हेरचाहमा ७ जना छन् । हेरचाह, लालनपालनमा २४ घन्टा जुटेका हुन्छन् । हेरचाह गर्ने छोरी मान्छे हुन्छन् । हेरचाह गर्ने पनि एकै परिवारका हुन्छन् । हेरचाह गर्ने मुख्य जिम्मेवारी ज्ञानदेवी शाक्यको छ । जीवनभर उनले हेरचाह गर्छिन् । उनको सेखापछि उनको जेठी बुहारी वा जेठी छोरीले हेरचाह गर्नुपर्ने परम्परा छ ।

कुमारी राख्ने घर मल्लकालका अन्तिम राजा जयप्रकाश मल्लले बनाएका हुन् । कुमारीको चलन कहिलेदेखि चल्यो भन्ने यकिन छैन । कुमारी छान्ने प्राचीन परम्परा भए पनि छानिएका कुमारी आफ्नै घरमा बस्थे । जयप्रकाश मल्लले घर बनाएपछि यहाँ राख्न थालियो । जयप्रकाश वि.सं. १७९२ मा कान्तिपुरको राजगद्दीमा बसेका थिए । यिनलाई वीर अभागी राजाको नामले इतिहासमा चर्चा गरिन्छ ।

जयप्रकाश मल्ल राजगद्दीमा बसेकै बेलादेखि कान्तिपुरमा गुटबन्दी र विवाद सुरु भएको मानिन्छ । कान्तिपुरमा विवाद भएको मौका पारेर गोरखाली राजा पृथ्वीनारायण शाहले भक्तपुरको सहयोग लिएर चाँगु, साँखु, महादेव पोखरी, दोलखाको नाल्दुमलगायतआफ्नो कब्जामा लिएका थिए ।

जयप्रकाश मल्लकै पालामा कुमारीघरमा तलेजुको प्राणप्रतिष्ठा गरेको संस्कृतिविद् यज्ञमानपति वज्राचार्य बताउँछन् । ‘बौद्ध विधिअनुसार अधिवासन गरियो । हिन्दु दर्शनअनुसार विभिन्न देवीको आह्वान गरियो । शाक्त धर्मको पशुपतिनाथदेखि अन्य देवता भेला गराइयो । स्वयम्भू, हारती, विजेश्वरी पनि भेला गराइयो,’ वज्राचार्य भन्छन्, ‘जयप्रकाश आफैं उपस्थित भए । कसरी प्राणप्रतिष्ठा गरिएको थियो भन्ने कागजात मसँग अझै सुरक्षित छ ।’

कुमारीघरमा बौद्ध दर्शन र शाक्त दर्शन प्रभाव परेको छ । यहाँ पूजा पनि हिन्दुका तर्फबाट र बुद्धिस्टको तर्फबाट हुन्छ । हिन्दुको तर्फबाट तलेजु भवानीको पुजारीले पूजा गर्छन् । बौद्धमार्गीका तर्फबाट वज्राचार्यले पूजा गर्छन् ।

प्रकाशित : कार्तिक २९, २०७५ ०७:५७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×