किन बढ्छ जाडोमा ब्लड प्रेशर?

डा. ललितकुमार मिश्र

काठमाडौँ — हिउँदको मौसमलाई स्वास्थ्यको दृष्टिले राम्रो मानिन्छ । तर जाडोमा धेरैजसो मानिसहरुको ब्लड प्रेशर अचानक बढ्न जान्छ ।

यस अवस्थामा टाउको दुख्नु, नाकबाट रगतआउनु, आँखाले धमिलो देख्नु, छाति कस्सिएको अनुभव हुनु, छाति दुख्नु, श्वासको गति तिँब्र हुनु आदि जस्ता समस्याहरु हुन सक्छन्।

धैरेजसोलाई त थाहा नै हुदैन कि मेरो ब्लडप्रेशर बढेको छ वा सामान्य छ भन्ने कुराको। यसो हुनुको कारण रउनीहरुमा ब्लड प्रेशरको लक्षण नै देखा नपर्नु हो। उनीहरुलाई त्यसबेला मात्र थाहा हुन्छ, जब उसलाई हार्टअटेक/स्ट्रोकले आफ्नो चपेटामा लिई सक्छ वा नियमित स्वास्थ परीक्षणमा गराउँछ। बल्डप्रेशरको लक्षणहरु देखा नपर्ने भएकाले नै होला, यस रोगलाई साईलेन्ट किलर पनि भनिन्छ। हाई ब्लड प्रेशरको कारणले ब्रेनहेमरेज, स्ट्रोक, किड्नीमा असर पर्ने, रेटिना हेमरेज (आखाँ) बाट रगत आउने समस्या हुन सक्छ। गाउँघर भन्दा महानगरहरुमा ब्लड प्रेशरका रोगीहरु बढी छन्।

नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्- २०१३ को प्रतिवेदन अनुसार २५ प्रतिशत नेपालीमा हाई ब्लड प्रेशरको समस्या देखाएको थियो। हाई ब्लड प्रेशरको समस्या देखिएका मध्ये ३१ प्रतिशत पुरुष र २०.६ प्रतिशत माहिलाहरु छन्। यस्तै शहीद गंगालाल हृदय रोग केन्द्रको एक अध्यन अनुसार पनि १८ वर्षमाथिका बयस्कमा उच्च रक्तचाप २० प्रतिशतमा पाईएको छ। विश्वको कुरा गर्ने हो भने करिब १ अर्ब ५० करोड मानिस ऊच्च रक्तचापबाट पीडित छन्। हाम्रो शरीरले आफ्नो भित्री तापक्रमलाई ३७/४० डीग्रीमा राख्न सक्षम हुन्छ। वाहृय वातावरणमा जुनसुकै तापक्रम भएपनि हामी आफ्नो आन्तरिक तापक्रम केहि समयसम्म धान्न सक्छौं। यस्तो प्रकृयालाई तापक्रम सन्तुलन विधि भनिन्छ। जस्तै: जाडो भएमा हाम्रो छाला चिसो हुन्छ किन कि त्यहाँ सतहमा भएका रगतका नशाहरु साँगुरिन्छन् र रगतको प्रवाह कम हुन्छ। छाला च्याउरी पर्छ, हामी काम्न थाल्छौं। मुटुको गतिमा गडबडी हुन थाल्छ, मुटु सुस्त हुन्छ र बन्दपनि हुनसक्छ।

किन बढछ जाडोमा ब्लड प्रेशर: जाडो (चिसो) ले शरीरलाई स्वभाविक तापमान र न्यानो बनाई राख्नको निम्त रक्त संचारमा रुकावट पैदा गर्दछ। जसले गर्दा मुटुले रक्तनलीहरुमा रक्त सञ्चालनको लागि सामान्य भन्दाबढि मेहनत गर्नुपर्ने हुन्छ। यसकारण ब्लडप्रेशर बढ्न जान्छ। जसको ब्लड प्रेशर सामान्य रहन्छ। त्यस मध्ये कतिपयको ब्लड प्रेशर केही मात्रमा बढेकै हुन्छ। जसको ब्लड प्रेशर नियमित रुपमा औषधिको सेवनबाट कन्ट्रोलमा छ, उनीहरुको औषधिको मात्रा बढाउनु पर्ने अवस्था पनि आउन सक्छ। तेश्रो, जसको ब्लड प्रेशर पहिलेदेखि नै बढि रहन्छ। उनीहरुको ब्लड प्रेशर बढेर खतरनाक स्थितिमा पुग्न सक्छ। उच्च रक्तचाप भएमा धमनीहरुमा रगतको दबाब बढ्न जान्छ। जाडोमा त्यसैपनि ब्लड प्रेशर गर्मी महिनाको तुलनामा ५ मि.लि. बढ्न जान्छ।

ब्लड प्रेशर के हो?: हाम्रो शरीरमा ब्लड प्रेशरको ग्राफ (चित्र) यस कुराबाट निर्धारित हुन्छ कि हाम्रो मुटुले कति मात्रामा रगत पम्प गर्दछ। जब रगत धमनीहरुबाट प्रवाहित हुन्छ, त्यसबेला मुटुले कति प्रतिरोधको सामना गर्नु पर्दो रहेछ। मुटुले जति बढि रगतलाई पम्प गर्छ नशा र धमनीहरु साँगुरिएको हुन्छ र ब्लड प्रेशर त्यति नै बढि हुन्छ। ब्लड प्रेशर बढि हुनु या कम हुनु। यि दुवै अवस्था व्यक्तिको लागि नोक्सान दायक हुन्छ। ब्लड प्रेशर स्फाईग्नोमोनोमिटर नामक यन्त्रद्वारा नाप्ने गरिन्छ। ब्लडप्रेशर नाप्नेबेलामा दुईवटा नम्बर नोट गरिन्छ। माथिको नम्बरले सिस्टोलिक प्रेशरलाई जनाउछ। जुनबेला मुटु खुम्चिन्छ र शरीरमा रगत पम्प गर्दछ। एउटा स्वस्थ्य व्यक्तिको सिस्टोलिक अर्थात माथिको रक्तचाप सामान्यता १०० देखि १४० एमजीएचजी हुन्छ। तलको नम्बर अर्थात डायस्टोलीक प्रेशरले जब मुटु फैलिन्छ र आरामको अवस्थामा हुन्छ र रगतले भरिएको हुन्छ त्यसबेलाको अवस्था जनाउँछ। यो सामान्यरुपले ६० देखि ९० एमएमएचजी हुन्छ।

एक स्वस्थ व्यक्तिको ब्लड प्रेशर लगभग १२०/८० हुनुपर्छ। यदि रिडिगंमा १४०९० या यसभन्दा माथि देखाउछ भने चिकित्सकले औषधि दिनु भन्दा बिरामीलाई आफ्नो जीवनशैली परिर्वतन गर्ने सल्लाह दिएर प्रेशरलाई सामान्य अवस्थामा ल्याऊने सुझाव दिईन्छ। हत्तपत्त प्रेशरको औषधि दिइ हाल्दैन। यदि साता पन्द्रह दिनको परिवर्तित जीवनशैलीबाट पनि रक्तचाप कन्ट्रोलमा आएन भने अनि मात्र सम्बन्धित चिकित्सकद्वारा बिरामीलाई प्रेशरको औषधि दिईन्छ। ब्लड प्रेशरको उपचार सुरु गर्नु भन्दा अगाडि सम्बन्धित मुटु रोग विशेषज्ञ (कार्डियोलोजिष्ट) द्वारा अलग-अलग समयमा ब्लड प्रेशर नापेर हेरिन्छ। त्यसपछि अन्य आवश्यक परीक्षण : जस्तै, बिरामीको छातीको एक्स-रे, ईसिजि, (ईलेक्ट्रोकार्डियोग्राम) ई-को तथा बिभिन्न प्रकारका आवश्यक ब्लडटेस्ट आदि गराइन्छ। त्यस पछि मात्र बिषयगत चिकित्सकद्वारा उचित औषधिको निर्णय गरी बिरामीलाई औषधि प्रेस्क्राईव गरिन्छ। ब्लड प्रेशर बिभिन्न कारणले गर्दा प्रभावित हुन्छ, जसमा व्यक्तिको उमेर, जिन्स, मोटोपन, खाने पिउने बानी, ब्यवसाय र व्यक्तिको जीवन शैली प्रमुख हुन्। यस बाहेक ३० वर्ष उमेर पार गरि सकेका पुरुष र मेनोपोज (महिनावारी) सुक्ने अवस्थामा पुगि सकेका महिलाहरुमा उच्च रक्तचाप हुने खतरा बढि रहन्छ। मौसममा हुने परिवर्तनले पनि ब्यक्तिको ब्लडप्रेशरलाई प्रभावित गर्दछ।

जाडोमा प्रेशर बढ्ने कारणहरु : (१) जाडोमा शरीरको तापमान कम हुनले रक्तनली खुम्चिएर साँगुरिन्छ। साँगुरिएको नशा धमनीहरुमा रक्त सञ्चारको लागि मुटुले बढि बल गर्नुपर्ने हुन्छ। जसले गर्दा ब्लडप्रेशर बढ्न जान्छ। (२) जाडोयाममा शरीरबाट पसिना नआउनले पनि प्रेशर बढ्दछ। (३) घरमै बसिरहने शारीरिक गतिबिधि कम गर्नले पनि प्रेशर बढ्न जान्छ। (४) जाडोमा अवसाद (डिप्रेसन) को चपेटमा आउने मानिसहरु-अल्कोहलको सेवन बढि गर्ने हुनले पनि उनीहरुमा प्रेशर बढ्ने आशंका रहन्छ। (५) गलत खानपानको आदतले पनि बढ्छ।

ब्लड प्रेशरलाई कन्ट्रोल गर्ने तरिका : नुन, अमिलो, पिरो, चिल्लो, चिया, कफि, चटपटे, खानेकुरा कमै मात्रामा लिने। पुरानो अचार तथा डिब्बाबन्द खादध्य पदार्थ, फास्टफुड, रातो मासु, रक्सी, चुरोट, तम्बाखुको सेवनबाट बच्ने। यि खाद्य पदार्थहरुमा भरपुर मात्रामा नुन हुन्छ। पोटासियम र मेग्नेशियमयुक्त भएको खाद्य पदार्थ भरपुर मात्रामा लिने। सधै सन्तुलित आहार लिने, खानामा चोकरसमेतको गहूँको पिठोको रोटी, टुसा उम्रेको अन्न, लौका, माछा, गोलभेंडाको जुस, काँक्रो, प्याज, अमला आदि समाबेश गर्ने। फलफुलमा स्याउ, केरा र हरियो सागपात बढि मात्रा खाने।

शरीरलाई न्यानो राख्नका लागि न्यानो कपडाहरु लगाउने। टाउकोलाई चिसोबाट जोगाउन उनीको टोपी लगाउने, हातमा पन्जा खुट्टामा मोजालगाउने, भित्र थर्मकोट लगाउने, घरभित्रै भए पनि हिड-डुल गरि राख्ने। घाम ताप्ने। शरीरिक ब्यायाम गर्नले पनि शरीरमा गर्मि आउँछ।

घरेलु उपचार : प्रतिदिन लसुनको ३-४ केस्रा छोडाएर चपाउने अनि मन तातो पानीले निल्ने। यसले रगतमा कोलस्ट्रोलको मात्रालाई कम गर्दछ।
–तुलसीको पात महसँग खाने।
– एक चम्च अमलाको जुस र एक चम्च मह मिसाएर सधै बिहान खाने।
– तीन भाग गाजरको जुसमा एकभाग पालुंगोको रस मिलाएर सधै बिहान र बेलुकी सेवन गर्ने।
– योगासनमा कपालभाति, अनुलोमबिलोम तथा सुर्य नमस्कार आदिले पनि बल्ड प्रेशरलाई सामान्य अवस्थामा राख्न मद्दत गर्दछ।

नियमित जाँच गराउने : जाडोमा ब्लड प्रेशर बढ्ने बढि संभावना रहन्छ। यस मौसममा मुटुरोगबाट पीडित बिरामी या उच्च रक्तचापबाट पीडित व्यक्तिले नियमित रुपले आफ्नो व्लड प्रेशर जाँच गराउनु पर्ने हुन्छ। चिसोमा मुटुको समस्या बढ्छ र हार्टअटेक तथा मस्तिष्कघात हुने संभावना बढि रहन्छ। यदि तपाई मुटुको रोगी हुनुहुन्छ भने आफ्नो खानपान र रहनसहनको बिषेश ख्याल राख्नुहोस्। नियमितरुपले ब्यायाम गर्नु होस। नियमितरुपले प्रेशरको औषधि सेवन गर्ने। कुनैप्रकारको असजिलोपन महसुस भएमा आफ्नो चिकित्सकसँग भेटनुस् अथवा नजिकैको अस्पताल वा नर्सिंगहोम वा स्वास्थ्यसंस्थामा जानुस्।
अस्तु।
Mishradr.lk@gmail.com

प्रकाशित : कार्तिक २८, २०७५ १३:०१
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

रोग–भ्रमका लक्षण र कारणहरु 

डा. ललितकुमार मिश्र

काठमाडौँ — प्राय, जसो व्यक्तिहरु आफनो कमजोर स्वास्थ्यलाई लिएर चिन्तित देखिन्छन् । यस्तो चिन्तागर्नु स्वभाविक पनि देखिन्छ । तर कहिले कहिं व्याक्तिहरु सामान्य स्वास्थ्यप्रति पनि  अत्यधिक चिन्तित देखिन्छन् । यो एक प्रकारको मानसिक रोग हो । यस रोगबाट ग्रसित ब्यक्तिको मन तथा ध्यान अनेक प्रकारको आधारहीन तथा काल्पनिक मनोविकारद्वारा घेरिएको हुन्छ ।

यस्तो ब्यक्ति निरन्तर एक प्रकारले बाध्यरुपमा नै आफ्नो स्वास्थ्यका सम्बन्धमा अत्यन्त सचेत रहने, आशंका गर्ने, दुश्चिन्ताको भाव अभिब्यक्त गर्ने देखिन्छ । उसको चिन्ता प्रतिक्रिया जस्तो न भइ केवल आफ्नो शारीरिक स्वास्थ्य र शारीरिक रोगहरुको लक्षणहरु जान्ने, संझने र त्यसको यथासंभव उपचार गराउनेसम्म नै सिमित रहन्छ ।

आफ्नो शारिरीक स्वास्थ्य तथा शारीरिक अगंहरुको सम्बन्धमा ब्यक्तिले अत्यन्त चिन्ता गर्न थाल्छन् । त्यस्ता ब्यक्तिलाई अतिस्वास्थ्य चिन्ता (मन स्तापी) रोग भ्रमबाट ग्रसित ब्यक्ति भनिन्छ । यस रोगबाट पीडित ब्यक्तिलाई कुनै प्रकारको रोग नभए पनि उसलाई यस्तो लाग्छ कि 'म बिरामी छु ।' मलाई निको नहुने कुनै भयानक रोग छ, अब चाडै नै माथि गईन्छ । यस्तो कल्पना त्यस्ता व्यक्तिले गर्दछन् । यसैकरण उसको स्वास्थ दिनप्रति दिन खराब हुँदै जान्छ ।

यस प्रकारको नाकारात्मक सोचको कारण उसले आफु भित्र मानसिक रोग पालिरहेको हुन्छ र दुखित रहन्छ । यस प्रकारको नकारात्मक सोच या कल्पनालाई नै रोग भ्रम भन्दछौं । यसलाई मेडिकल भाषामा 'हाईपोकान्ड्रिया अर्थात अतिस्वास्थ्य चिन्ता' भनिन्छ ।

लक्षण : यस रोगबाट पीडित रोगीमा आफ्नो स्वास्थ्यलाई लिएर मानसिक चिन्ता त रहन्छ नै तर यसको साथै रोगीले अनेक प्रकारका शारीरिक कष्टहरुको पनि वर्णन गर्दछ । जस्तै, पेट फुल्नु, कब्जियत हुनु, ग्याष्ट्रिकको समस्या हुनु, पातलो दिशा लाग्नु, असामान्य रुपमा भोक लाग्नु र कहिले भोक न लाग्नु, कम्मर दुख्नु, छाति दुख्नु, गुप्तांगमा पनि बिचित्र किसिमको संवेदना हुनु, यौन चाहना नहुनु आदि ।

उसलाई कुनै पुरानो रोग या कुनै निको नहुने भयानक रोग लागेको रहेछ । वारम्बार रोगको बारेमा सोचेर चिन्तित हुन्छ, जसको कारणले गर्दा मुटुको धड्कन अनियमित रुपमा धड्किन थाल्छ । उसको रोग एउटा अंगबाट अर्को अगंमा स्थानान्तर भईरहन्छ । यस प्रकारको लक्षण भएपछि रोगीलाई पुर्णरुपले विश्वास भइहाल्छ कि कुनै न कुनै भयानक रोग भएको छ । अनेक प्रकारका उपचार गराउने, आफ्नो रोगप्रति चिकित्सकसंग ज्यादै बहस गर्ने, आफ्नो रोग बारेमा बढाई चढाईकन चिकित्सकलाई भन्ने, प्याथलोजिकल परीक्षणमा कुनै भई खराबी नदेखिने । यिनीहरु कुनै रोगद्वारा पीडित हुदैनन् । तरपनि यिनीहरुलाई यस्तो भान हुन्छ कि मलाई निको नै नहुने रोग लागेको छ ।

कारण : यो रोगमा शारीरिक लक्षणहरु प्रशस्त देखिए तापनि कारण भने शारीरिक नभई प्राय, मनोजन्य नै हुन्छ । आमा-बाबुमा मनस्ताप लक्षणहरु देखिनु, आमाबाबुद्वारा बालकको स्वास्थ्य सम्बन्धमा बढी चिन्ता लिनु, बाल्यकालमा कुनै भयंकर रोगबाट पीडित हुनु, गहिरो घातक चोटपटक लाग्नु आदि यो रोगको पुर्वनिहित कारणको रुपमा लिन सकिन्छ । अन्य कारणहरुमा कुनै अप्रिय दुखद घटना हुनु, आलस्य, विलासिता, लिबरको कुनै रोगबाट पीडित हुनु, चिकित्सा सम्बन्धि किताव पढ्नु, आफ्नो रोगबारे गुगुलमा सर्च गरी पढनु, पत्रपत्रिकाका स्वास्थ्य सम्बन्धि लेखहरु पढ्नु, कटिंग गरेर राख्नु आदि पनि यसका कारण हुन् । यसरी रोगहरुको बारेमा पढेर नकारात्मक कल्पना गर्नले यो रोग हुन्छ ।

होमियोप्याथीक उपचार : कुनै पनि रोगको उपचार गर्दा रोगीको मानसिक एवं शारीरिक लक्षणहरुलाई मध्येनजर राखेर नै रोगीको उपचार गर्ने प्रावधान रहेकोछ । यस रोगमा लक्षणानुसार प्रयोग हुने केहि औषधिहरु छन् ।

औषधिहरु : नक्स वोमिका, ईग्नेशिया, आरम म्युर, नेटृम म्युर, प्लाटिना, कोनियम, आर्सेनिक एलब, हायोसायमस, बेलेरियाना, थुजा, वेरेट्रम एलब, मस्कस, लेकेकेनम, आरजेन्टम नाईटिकम, सिमिसिफ्युगा, कल्केरिया कार्ब, सल्फर, कालिफोस, नेटृमफोस आदि ।

नोट : यो लेखले कुनै चिकित्सकको ठाउँ लिन सक्दैन । रोगभ्रम नामक रोगबारे संक्षिप्तमा जानकारी दिन खोजेको मात्र हो । अत: यहाँ उल्लेख गरिएका औषधिहरु कुनै होमियोप्याथिक फार्मेसीबाट किनेर स्वयं प्रयोग गर्ने वा गराउने नगर्नु होला । उपरोक्त उल्लेखित औषधिहरुको प्रयोग आफ्नो नजदिकका कुनै योग्य तथा अनुभवि होमियोप्याथिक चिकित्सकसंग परामर्श गरी सेवन गर्दा उपयुक्त हुने छ ।
अस्तु ।

प्रकाशित : वैशाख ९, २०७५ १६:०३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT