काँध र पिठ्युमा दुख्छ भने त्यो 'फ्रोजन सोल्डर' हुन सक्छ

डा. ललित कुमार मिश्र

काठमाडौँ — काँध तथा पिठ्युको स्नायुहरुमा कुनै कारणबश सुजन, अररोपन वा दर्द हुन भयो भने यस समस्यालाई मेडिकल भाषामा फ्रोजन सोल्डर भनिन्छ । काँधको जोर्नीमा स्टिफनेस हुनले हात हलाउन तथा हातले आफ्नो दैनिक कामकाज गर्न धेरै असुबिधा, दर्द तथा अप्ठ्यारो हुन्छ । 


अचेल फ्रोजन सोल्डरको समस्या आम समस्या भएको छ । पहिले–पहिले यो समस्या खेलाडी या कुनै कारण चोटपटक लाग्नले हुन्थ्यो । तर अचेल केहि नभइकन पनि यो समस्या देखा पर्न थालेको छ । हेर्दा अत्यन्तै सामान्य लाग्ने यो समस्या अतिनै कष्टदायक छ । यसले रोगीलाई शारीरिक पीडा त दिन्छ नै साथै असुबिधा पनि दिन्छ । जसको कारणले गर्दा बिरामीले आफ्नो दैनिक काममा पनि बाधा र कष्ट भोग्नु पर्दछ । जस्तै, कपाल कोर्न, लुगा लगाउन, नहाउन समेत गाह्रो हुन्छ । रोगी आफुलाई लाचार महसूस गर्न थाल्दछ ।


कारण : फ्रोजन सोल्डरको यही नै कारण हो भनेर ठोकुवा गर्न मिल्दैन, यसको कारण अज्ञात छ । तर बिगतका दिनहरुमा काँधमा चोट या झट्का लागेको ईतिहास भेटिन्छ । मोटोपना, शरीरको गलत पोश्चर, गलत ढगंले सुत्नु, कुनै कारणबश काँधको नशा च्यापिनु जस्ता कारणले पनि फ्रोजन सोल्डर हुनसक्छ । हार्मोन्समा परिवर्तन हुनु, मिनोपोज तथा मधुमेह, थइरायड, डिप्रेशन जस्ता कारणले पनि यो हुनसक्छ । यस समस्यालाई बेलैमा समाधान गर्नतर्फ लागिएन भने लामोसमयसम्म यसले दुख दिई रहन्छ । यसको परिणाम पछि घातक हुनसक्छ । पुरुषको तुलनामा चालिस वर्ष उमेर नाघेका महिलाहरुमा यो समस्या बढि देखिन्छ । किनभने महिलाहरुलाई बढिजसो घरको कामकाज गर्नुपर्ने हुन्छ ।


लक्षण : फ्रोजन सोल्डर हुँदा काँधको हड्डीको जोर्नी केहि कारणबश सुन्निन्छ । काँधको ज्वाइन्ट अररोपन आउनाले उसको ईलास्टीसीटी कम हुन जान्छ । जसले गर्दा हात हाल्लाउँदा दर्द हुन थाल्छ । काँधको दायाँ/बायाँ जतापटि्ट सुन्निएको हुन्छ त्यसतर्फ दर्द बढि हुन्छ र त्यतापटि्ट फर्केर रोगी सुत्न पनि सक्दैन । हात अलिकति हल्लाउँदा पनि मुखबाट एय्या.... मरें शब्द निस्किनुका साथै आँखाबाट आँसु नै झर्छ । धेरै जसो रोगीहरुमा काँधबाट शुरु भएको दर्द हातको औलासम्म पुग्दछ । जसले गर्दा हातमा अत्यधिक दर्द हुनु, काँध, कुईनो तथा हात सुनिन्नु र हात सुन्न हुनु, हातमा करेन्ट लागेको जस्तो झट्का लाग्नु तथा हातमा कम्पन हुनु जस्तो समस्या देखिन्छ । जब दुखाई गर्धनतिर हुन्छ तव गर्धन र टाउको हल्लाउन असुबिधा र पिडायुक्त हुन्छ । कहिले काहि गर्धन हल्लाउँदा पनि मुखबाट एय्या....मरें जस्तो शब्द निस्किन्छ । यसको साथै कानमा दर्द, टाउको भारि हुनु तथा चक्कर लाग्नु जस्तो समस्या पनि हुन्छ । हातमा भित्रबाट नै दर्द र जलन पनि हुन्छ । फ्रोजन सोल्डर एक कष्टदयक रोग हो र यो ठिक हुनमा ६ महिनादेखि एकवर्षको समय लाग्न सक्छ । जसले गर्दा केहि दिनको उपचार पछि धेरैजसो बिरामी बीचमै उपचार लिन छोडिदिन्छन् या दर्द निवारक औषधि खाएर पीडालाई क्षणिक दवाउने गर्दछन् । यसबाट शरीरलाई नोक्सान त हुन्छ नै साथै समस्यालाई अझ गम्भिर बनाउन सक्छ ।


योगासन / व्यायाम : फ्रोजन सोल्डरको कष्ट कम गर्न तथा भएको पीडालाई कम गर्न व्यायाम गर्नु पर्दछ । यस रोगमा चिकित्सा भन्दा बढि ब्यायाम को महत्व छ । ब्यायाम गर्नले नसाहरुमा रगतको संचार हुन्छ । मोबिलिटी बढ्द छ, मुभमेन्ट सजिलैसित हुन्छ तथा बिस्तारै विस्तारै सुजन, स्टिफनेस, दुखाई कम हुनथाल्छ । ताडआसन यसको लागि एक उपयोगी आसन हो । यसले मेरुदण्ड तथा काँधको नसाहरुलाई रिल्याक्स गर्दछ । यसै प्रकार धनुरासन, पादहस्तासन, पर्वतासन गर्नु लाभदायक हुन्छ । यसको साथसाथै फ्रोजन सोल्डरको दुखाइमा हिड्दा, उठ्दा, बस्दा तथा सुत्दा शरीरको पोस्चरलाई स्वाभाविक अवस्थामा राख्नले नसा च्यापिनु या काँधमा अनावश्यक दवाब हुने अवस्थाबाट छुटकारा पाउन सकिन्छ । जसले गर्दा सुजन र दुखाइबाट राहत मिल्छ । तर बिडम्बना के छ भने जब यो समस्या हुन्छ त्यसबेला धेरैजसो ब्यक्ति काँधको जोर्नीको दुखाइ पटी ध्यान दिंदैनन् आफै ठिक हुन्छ भनेर वास्ता गर्दैनन् । बिरामीको यसै लापरवाहीले गर्दा यो समस्या दिनप्रति दिन बढ्दै गएको छ ।


रोग निवारणमा सहायक उपाय : फ्रोजन सोल्डरको समस्यामा तातोले सेक्नु पर्दछ । यसले रक्तनली एक्सपेन्ड हुन्छ । जसले रक्तप्रवाह तथा रक्तसंचार राम्रोसंग हुन्छ । जसको फलस्वरुप चोट या क्षतिग्रस्त भागको नसाहरुमा रक्तसञ्चार सुचारु हुन्छ । यसले गर्दा काँधको मांशपेशीहरु रिल्याक्स हुनुका साथे अररोपन भएको भाग खुकुलो हुन्छ । साथै ज्वाईन्टको एलेक्ट्रिसिटि बढ्दछ । यो उपचार फ्रोजन सोल्डरका लागि प्रभावकारी छ । मेडिलकल भाषामा यसलाई विझोडायलेशन भनिन्छ । बर्फ या चिसोले प्राभावित भाग काँधलाई जब गरमले सेकाईन्छ । यसले काँधको बरिपरिको नसाहरुलाई केहि समयको लागि सुन्न गराईदिन्छ । जसले गर्दा दुखाईमा तुरन्त आराम महशुस हुन्छ । प्रभावित भागको रक्तसञ्चार कम भएर जान्छ, सुजन कम हुन्छ । फलस्वरुप हात चलाउँदा दुखाई कम हुन्छ । यसरी चिसो सेकाईले सुजन मात्र होईन कि दुखाई पनि कम हुन्छ । यस क्रियालाई विझोकंस्ट्रिकशन भनिन्छ ।


चिकित्सा : होमियोप्याथिक उपचारमा फ्रोजन सोल्डरको कष्टमा लाभ पुर्याउने धेरै औषधिहरु छन । जुन औषधि रोगीको मानसिक एवं शारीरिक लक्षणका साथै रोगको कारणलाई समेत ध्यानमा राखेर प्रयोग गरिन्छ ।


लक्षण अनुसार प्रयोगहुने केहि औषधिहरु : आर्निका, कास्टिकम, ब्रयोनीया, फेरम मेटालिकम, फाइटोलेक्का, चेलिडिनियम, सेंगुनेरिया, हिपर सल्फर, डायसकोरिया, सिमिसिफ्युगा, थियोसिनामिनम, कलकेरिया फ्लोर, रसटक्स, रुटा ग्रेव, स्टिक्टा, मेगफाँस आदि औषधीहरु प्रयोग गर्न सकिन्छ । उपरोक्त लेख जानकारीको लागि मात्र हो । यसले चिकित्सकको ठाउँ लिन सक्दैन । माथि उल्लेख गरिएका औषधिहरुको प्रयोग आफ्नो नजिकको कुनै चिकित्सकसँग सल्लाह लिएर गर्नु उचित हुन्छ ।

अस्तु !

Mishradr.lk@gmail.com


प्रकाशित : आश्विन १०, २०७५ १६:५०

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

फरक चिकित्सा पद्दतिको समायोजन किन नगर्ने ?

डा. ललित कुमार मिश्र

काठमाडौँ — क्लिनिकमा आउने धेरै जसो बिरामीले सोध्ने गर्दछन् । डाक्टर साब, होमियोप्याथिक औषधिको सेवन गर्दा एलोप्याथी औषधि खान मिल्छ कि मिल्दैन? होमियोप्याथिक र एलोप्याथिक औषधिलाई एकसाथ लिन सकिन्छ?  एकसाथ लिनले कुनै प्रकारको हानि त हुदैन? 

बिलकुले नोक्सान/हानि हुँदैन, यदि यसलाई समायोजन गर्न सक्यो भने यसबाट बिरामीलाई धेरै लाभ हुन सक्छ । चिकित्सा जगतमा होमियोप्याथी र एलोप्याथी यि दुवै जुम्ल्याहा दिदी बहिनी जस्तै हुन् । रोगीको उपचारका यि दुई भिन्न–भिन्ने चिकित्सा पद्दति हुन् । बास्तवमा भन्ने हो भने यि दुबै एक अर्काका पुरक हुन् । एक अर्काको बिरोधी या प्रतिस्पर्धी होईनन् । केहि रोगहरुको उपचार एलोप्याथीमा प्रभावकारी हुन्छ भने केहि रोगको ऊपचार होमियोप्याथीबाट राम्रोढँगले गर्न सकिन्छ ।

सर्वश्रेष्ठ चिकित्सक त्यो हो, जसले रोगीलाई उपयुक्त सल्लाह दिन सकोस् । होमियोप्याथी र एलोप्याथी औषधीको प्रयोग एउटा यस्तो संयोजनको रुपमा गर्नुपर्ने हुन्छ । जसबाट सर्वश्रेष्ठ नतिजा आर्जित गर्न सकियोस् । जस्तै, कुनै बिरामी उच्च रक्तचापको समस्या लिएर अस्पताल पुग्छ, जाँचपछि रक्तचाप हुनुको निश्चित कारण पत्ता लाग्दैन । शुरुमा बिरामीलाई आफ्नो खानपिन र जीवन शैलीमा सुधार गर्न सल्लाह दिईन्छ । तथापि उसको रक्तचाप बढ्ने क्रम जारी रहन्छ । अन्ततगत्व बिरामीमा अत्यधिक रक्तचाप देखिन्छ । पुन: अस्पताल पुग्छ र जाँचपछि उसलाई औषधि दिईन्छ । पछिला दिनहरुमा औषधिको डोजपनि बढाउँदै लगिन्छ । यसरी नियमितरुपमा औषधिको सेवन गर्दा पनि बिरामिको प्रेसर कुनै बेला घटबढ हुन थाल्छ । यस पछि बिरामी हतास हुनथाल्छ ।

औषधि खाईरहनुको विकल्प पनि उसले देख्दैन । किनभने उपचार गर्ने ठाउँ भनेको अस्पताल हो । जहाँ उ आईरहेको हुन्छ तर पनि रोग नियन्त्रण हुन सक्दैन । बिरामीले आफ्नो रोगको उपचारबारे जानकारी पाउने अधिकार राख्छ कि राख्दैन भन्ने कुरा देखाउनका लागि यो उदाहरण प्रस्तुत गरिएको हो । एलोप्याथी चिकित्साबाट रोग निको हुन्छ भन्दैमा सधै भरी औषधि खानु पर्ने अवस्था सिर्जना किन भईरहेको छ? कुनैपनी रोगको प्रभावकारी उपचार कुन पद्धतिबाट हुन्छ त्यहि पद्दतिबाट उपचार गराउन पाउने अधिकारबाट बिरामीलाई किन बन्चित गराईन्छ ?

रोगको प्रभावकारी उपचार पाउनको लागि बिरामीले शहरका गल्ली-गल्लीमा किन भौतारिंदै हिड्नु पर्छ । कल्पना गरौं, जिल्ला अस्पतालमा एलोप्याथिक, आयुर्वेदिक, होमियोप्याथिक, नेचुरोप्याथीलगायतका सरकारी मान्यता प्राप्त चिकित्सा पद्धतिहरु पनि उपलब्ध हुन सक्यो भने बिरामीले उपचारको विकल्पहरु पाउथे । यस्तो भयो भने रोग निर्मुल पार्न सकिन्न भनेकै आधारमा कुनैपनि बिरामीले हतास वा निराश हुनुपर्ने अवस्था रहँदैन । उसले अर्को पद्धतिको चिकित्सक कहाँ गएर आफ्नो रोग बारे छलफल गर्ने मौका पाउछ । सबै जसो अबस्थामा एउटामा नभए अर्को पद्धतिमा निश्चित पनि उपचार संभव हुन्छ । कुनै निश्चित प्रकारको रोगबाहेक अरु सबै प्रकारको रोगमा एउटा पद्धतिले गर्न नसकेको उपचार अर्को पद्धतिले गरेको प्रशस्तै ऊदाहरणहरु छन् ।

यसैले बिश्वका विभिन्न मुलुकहरुमा प्रचलित सबै चिकित्सा पद्दतिहरुलाई एकीकृत रुपमा अगाडि लैजाने र एलोप्याथी चिकित्सालाई मुलधारको चिकित्सा पद्धति मान्दै अन्यलाई पुरक चिकित्सा पद्दतिको रुपमा लिने क्रम बढदो छ । प्रकृतिमा बिभिन्न रोग छन् भने तिनको उपचार पनि पक्कै छन् । केवल रोगको सहि उपचार के हो भन्ने कुरा मात्र थाहा पाउन आवश्यक छ । सबै उपचार पद्धतिमा गुण र दोष छन् तर कुनै निश्चित पद्धतिको गुण र दोषलाई आम रुपमा बिरामी माथि थोपर्न खोजिन्छ भने त्यो अन्याय हो । कुरा नीति निर्माणको हो । सरकारको उदेश्य जनतालाई रोगमुक्त बनाउनु हो । सकेसम्म रोग लाग्नै नदिनु, रोग लागिहालेको अवस्थामा पनि उक्तरोगको सहि उपचार हुने व्यबस्था सिर्जना गर्नु सरकारको दायित्व हो ।

यस पथमा सरकारको नीति निर्माण तह चुकेको देखिन्छ । स्वस्थ्य जीवनयापनसँग गाँसिएका सम्पूर्ण अंगलाई एकीकृत रुपमा अघि बढाउन सक्ने हो भने सरकारको स्रोत साधनको लागतमा नियन्त्रण हुने र सम्पुर्ण नागरिकलाई स्वास्थ्य सेवा दिने अवधारणा पनि प्रभावकारी बन्न सक्ने छ । यसका निमित्त स्वास्थ्य मन्त्रालयबाट नै कार्य थालनी गर्नु पर्दछ । सबै अस्पताल तथा स्वास्थ्य केन्द्रहरुमा सबै पद्धतिको पहुच बढाउन सकेमा बिभिन्न शिर्षकमा हुने खर्चमा कमी ल्याउन र जनताको स्वास्थ्य सम्बन्धि अधिकारलाई सहि रुपमा सम्बोधन गर्न सक्ने वातावरण सिर्जना गर्न सकिन्छ ।

क्यान्सर, एचआईभी, मधुमेह, एलर्जी, मुटरोग, मनोबैज्ञानिक रोग, निम्न प्रतिरोधात्मक क्षमता (अटोईमिनो डिजिज्) ईत्यादि । यस्ता अनेक जटिल एवं असाध्य रोगहरु छन् । जसको सटिक उपचार कुनै एक चिकित्सा पद्दतिबाट संभव छैन । उदाहरणको लागि क्यान्सरको उपचार सर्जरी र केमोथिरापिबाट गर्न सकिन्छ । तर यस पद्धतिबाट उपचार पुर्णरुपले संभव छैन । क्यान्सरबाट हुने दर्दको लागि अतिरिक्त थेरापीको आवश्यकता पर्न सक्छ । जस्तै, होमियोप्याथी । ठिक यसै प्रकार दम जस्तो एलर्जीक स्थितिलाई कोर्टिसोन अथवा ब्राकोंडिलेटर्स, ईनहेलेशनलाई पनि नियन्त्रित गर्न सकिन्छ । जबकि यसको बारम्बार हुने अटेकलाई होमियोप्याथिक औषधिको प्रयोगले कम गर्न सकिन्छ ।

ठिक यस्तै किसिमले सोरियासिस एवं एक्जिमा जस्तो भयानक रोगमा एलोप्याथिकले प्रभावकारी रुपले काम गर्दछ । तर, लामो समयसम्म यस रोगको पुनरावृत्तिलाई होमयोप्याथीद्वारा नियन्त्रित गर्न सकिन्छ । बास्तवमा यसका कयौं अध्य्यनले यसको प्रमाण प्रस्तुत गर्दछन् कि केहि जटिल किसिमको रोगहरुको उपचारमा दुबै प्रकारको औषधिहरुको प्रयोग गरिएको छ । सेन्ट्रल काउन्सिल फर रिसर्च ईन होमियोप्याथी (सी.सी.आर.एच) नयाँ दिल्ली, भारतले गरेको टि.बि.को उपचारको लागि सञ्चालित एउटा रोचक अध्ययनले यो दर्शाउँछ की एम.डि.आर (मल्टिड्रग रेजिस्टेन्ट ट्युबरक्लोसिस) जस्तो कठिन रोगको उपचारमा त्यसबेला राम्रो नतिजा प्राप्त भयो । जव होमियोप्याथी औषधिहरुलाई परम्परागत एलोप्याथिक औषधिको संयोजनका साथ दिईयो, सि.सि.आर.एच नयाँ दिल्लीका निर्देशक डा. आर.के. मनचन्दाका अनुसार राम्रो परिणाम प्राप्त भयो ।

मल्टि ड्रग रेजिस्टेन्ट टियुबरकुलोसिसका १२० जना बिरामीहरुको उपचार गरियो । जस मध्ये केहि रोगिलाई टि.बि.को परम्परागत औषधिले उपचार गरियो भने अर्को समुहलाई एलोप्याथिक औषधिको साथै होमियोप्याथिक औषधिको पनि सहयोग लिईयो । यसमा के देखियो भने जस-जसले होमियोप्याथीक औषधिहरुको पनि सेवन गरे उनीहरुलाई एलोप्याथिक औषधिकोमात्र सेबन गरेकाहरुमा भन्दा राम्रो परिणाम आयो । यो होमियोप्याथिक र एलोप्याथीबीचको समन्वयको एक सान्दार उदाहरण हो । दम, माईग्रेन, रिमोटायड अर्थराईटिस, एकंलोजिंग स्पोन्डालाइटिस्, न्युरेलजिया, अस्टियोअर्थराईटिस्, डायबेटिक न्युरोयकतापैथी, एगंजाईटी न्युरोसिस, एक्जिमा, टान्सिलाईटिस ईत्यादी पुनरावृतिजनक एवं असाध्यरोग छन् । यसका लागि दुबै चिकित्सा पद्धतिको समायोजनको आवश्यकता पर्दछ । केहि ब्यक्तिहरु र यहाँसम्म कि दुबै चिकित्सा पद्धतिका चिकित्सकहरु यो मान्दछन् कि विभिन्न पद्धतिहरुको औषधिहरुको समायोजन संभव छैन । यो एउटा भ्रम मात्र हो । उदाहरणको लागि हाम्रो मित्र राष्ट्र भारतमा भएको अस्पताल सर गंगाराम तथा अन्य प्राईभेट अस्पतालहरुमा पनि छुटै होमियोप्याथिकको युनिट सञ्चालनमा छन् । यस्तै नेपाल सरकारले पनि यसप्रति चासो दिंदै नयाँ नियम कानुन ल्याउने हो कि ?

अस्तु ।

Mishradr.lk@gmail.com

प्रकाशित : भाद्र १२, २०७५ १३:५३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×