जनैखटिरा (हर्पसजोस्टर) र यसको उपचार विधि

डा. ललितकुमार मिश्र

काठमाडौं — जनैखटिरा (हर्पसजोस्टर) एक प्रकारको भाईरल ईन्फेक्सन हो । यसलाई पीडादायक समस्याको रुपमा लिन सकिन्छ । किनभने छालामा देखिने यो रोगमा स-साना पानीफोका जस्ता आउने खटिराहरु चिलाउनुका साथै असह्य रुपले दुख्ने किसिमको हुन्छ । चिकनपोक्सको भाईरस (भेरिसेला जोस्टर) भाइरसको संक्रमणले यो रोग लाग्दछ । डाक्टरी भाषामा यसलाई हर्पसजोस्टर भनिन्छ भने गाउँघरमा जनैखटिरा पनि भन्दछन् ।

जनैखटिरा सबै उमेरका मानिसलाई हुन सक्छ । प्राय:गरी यो रोग त्यस्ता व्यक्तिलाई हुन्छ, जसलाई पहिला ठेउँला (चिकेनपोक्स) भएको वा चिकेनपोक्सको एक्सपोजर भएको होस् । त्यस्ता व्यक्तिलाई हर्पसजोस्टर हुने संभावना प्रबल हुन्छ । कारण के भने भेरीसेला जोस्ट नामक भाईरस शरीरमा एक पटक प्रवेश गरिसके पछि चिकेनपोक्स ठीक भइसकेपश्चात् पनि यो भाइरस नर्वस सिस्टम जान्छ र जीवनपर्यन्त सुषुप्त अवस्थामा शरीरभित्रै रहिरहन्छ । आफ्नो अनुकूल परिस्थतिमा वा शरीरको प्रतिरोधक क्षमता कम भएमा यो पुन: देखापर्ने गर्दछ ।

मधुमेह, मुटुको रोगी, एड्स रोगी, किड्नीको रोगी र क्यान्सरलगायतका पुराना रोगीहरुमा उनीहरुको आन्तरिक शारीरिक क्षमता कमजोर हुन्छ । यसबाहेक लामो समयसम्म उपचारको क्रममा स्टेराएड्स जस्तै-प्रेडनिसोन औषधिको सेवन गर्नेमा पनि हर्पसजोस्टर हुने खतरा बढी रहन्छ ।


# कारण :
यो रोग किन हुन्छ यसको कारण स्पष्ट त छैन, तर चिकित्साविद्हरु (छालारोग विशेषशज्ञ)को भनाइअनुसार जब हाम्रो शरीरको प्रतिरोधक क्षमता कमजोर हुन्छ । जसले गर्दा शरीर कमजोर हुन जान्छ । त्यसबेला यसको भाईरस नर्वस पथ-वे अर्थात् स्नायुमार्गको बाटो हुँदै हाम्रो छालासम्म पुग्छ । सामान्यतया यो रोग बढ्दो उमेर तथा पचास वर्षभन्दा बढी उमेर भएका मानिसहरुमा लाग्ने संभावना बढिरहन्छ । यसबाहेक अन्य कारणहरुमा
- रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कम हुनु
- शारीरिक तथा मानसिक तनाव बढी हुनु
- निन्द्राको अभाव आदीलाई लिन सकिन्छ

# लक्षण :

दाना निस्किनुभन्दा अगाडि प्रभावित पाटामा दर्द हुनु यस रोगको प्रमुख लक्षण हो । दर्द भएको केही दिनपश्चात् त्यस ठाउँमा रातो–रातो डाबर आउन सुरु हुन्छ । सुरुमा छालामा मसिनो डाबर आउनु । पछि खटिराको रुपमा विकास हुनु । खटिरा घाउको रुपमा परिणत हुनु । सो घाउ वरिपरिको क्षेत्रको छाला अति नै संवेदनशील हुनु र छुँदा पनि साह्रै दुख्नु । ज्वरो आउनु । खटिरा आउने ठाऊँमा धेरै दुख्ने । चिलाउनु, पोलेकोजस्तो अनुभव हुनु । झस्का हानेको जस्तो दुख्ने । पानीका स-साना फोका आउने । शरीरको कुनै पाटोमा खटिरा आउने । हात, पाखुरा, छाती, पेट, पिठ्युँ, खुट्टा वा कुनै पनि ठाँउमा आउन सक्छ । तर, अधिकांश रुपमा डाबरहरु शरीरको माथिल्लो भागमा नै निस्किन्छ । यसको अलावा कसै-कसैलाई ज्वरो आउनुकोसाथै शरीरका जोर्नीहरु दुख्नु, टाउको दुख्नु, बढी लाईट सहन न हुनु, थकान महसुस हुनु आदि जस्ता शिकायतहरु पनि देखिन्छ ।

# जोखिम :

समयमा नै जनैखटिराको औषधोपचार गरिएन भने यसरोबाट प्रभावित व्यक्तिको आखाँको दृष्टि कमजोर हुने । बिरामीको मुख बांगो हुने । ब्रेन हेमरेज भई बिरामीको मृत्यु पनि हुन सक्छ ।

# ऊपचार :

हर्पसजोस्टरको बारेमा गाउँघरमा एकप्रकारको अन्धविश्वास वा भ्रम रहेको देखिन्छ । के भने, जनैखटिरा भएपछि यो रोग निको हुँदैन । ब्यक्तिको मृत्यु हुन्छ । जुन एकदमै गलत कुरा हो । जनैखटिरा आएपछि कसैलाई दुई-तीन हप्तामा ठीक हुन्छ भने कतिपय दीर्घरोगबाट पीडित बिरामीलाई एक/दुई वर्षसम्म यसले दु:ख दिइरहन्छ । यसकारण बेलामै संबन्धित (छालारोग विशेषज्ञ)लाई कन्सलट गरी यस रोगको उपचार गराउनु पर्दछ ।

# होमियोप्याथिक उपचार : होमियोप्याथिक चिकित्सामा रोगीको शारीरिक एवं मानसिक अवस्थालाई ध्यानमा राखेर ऊपचार गर्ने गरिन्छ । हर्पसजोस्टर (जनै खटिरा)को उपचारमा रोगीको लक्षणअनुसार प्रयोग हुने केही होमियोप्याथिक औषधिहरु निम्न लिखित छन् । जसको प्रयोग आफ्नो नजिक कुनै योग्य तथा अनुभवी होमियोप्याथिक चिकित्सकसँग परामर्श लिई प्रयोग गर्नु उचित हुन्छ ।

# औषधिहरु :
(१) रेनन्क्युलस (२) रसटक्स (३) टरेन्टुलाक्युबेन्स (४) मेजेरियम (५) आर्सेनिकएल्ब (६) सिकोटा विरोसा (७) थुजा (८) आईरिस भर्स (९) डल्कामारा (१०) केन्थरिस (११) परुनस स्पाईनोसा (१२) सोरिनम आदी ।

# सल्लाह :

संक्रमण अवस्थामा भएको रोगीको ऊचित हेरविचार र सरसफाईमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ । यसका साथै बिरामीको लुगा, बेडसिट, तौलिया, रुमाल, काँइयो आदिलाई तातोपानीले धोएर जीवाणुरहीत बनाउने । डाबर चिल्लाएको अवस्थामा नङले वा कुनै प्वाईन्टेट वस्तुले कन्याउनु हुँदैन । साह्रै नै चिलाएको छ भने सफा नरम कपडाले माथिबाट हल्का किसिमले सुमसुम्याने गर्नाले पनि चिलाउनमा राहत मिल्छ । आवश्यकता अनुसार पर्याप्त मात्रामा निदाउनु पर्छ । चर्को घाममा लामो समय बस्नु हुँदैन । शारीरिक एवं मानसिक तनाव सकभर कम गर्नु पर्छ ।

# खानपान :

यस रोगको उपचारको क्रममा बिरामीले आफ्नो खानपानमा समेत ध्यान दिनुपर्छ । उचित खानपानले पनि रोगलाई निको पार्नमा मद्दत गर्दछ । यस रोगबाट पीडित बिरामीले आफ्नो खानामा माछा, मासु, गेडागुडी, दूध, चिज, मुंगको दाल, लसुन, हरियो सागपात समावेश गर्नु पर्छ । बदाम, पेश्ता, काजू, ओख्खर, चक्लेट, मिठाई, जौ, गहुँबाट बनेका परिकार भटमास आदि जस्ता खाद्य पदार्थहरुको सेवनले भाईरसलाई वृद्धि गर्ने हुँदा यसलाई नखानु नै वेश हुन्छ । अस्तु ।

प्रकाशित : भाद्र २२, २०७४ १६:२१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

असहनीय पीडायुक्त दिने 'सायटिका'

डा. ललितकुमार मिश्र

काठमाडौं — सायटिका कुनै रोग होईन, हाम्रो शरीर को एउटा लामो नाडीको नाम हो । जुन कम्मरको पाँचौ हड्डी तथा सेक्रम भटेब्राको बीचबाट हुँदै चाकदेखि खुट्टासम्म गएको हुन्छ । यस नाडीका तन्तु जब कुनै कारणवश च्यापिन्छ । त्यसबेला व्यक्तिलाई असहनीय दर्द महशुस हुन्छ । यस रोगमा दुखाई कम्मरबाट शुरु भएर तिघ्रा र पिडौंला हुँदै खुट्टाको औंलासम्म पुग्छ ।

सायटिका कुनै रोग होईन, हाम्रो शरीर को एउटा लामो नाडीको नाम हो । जुन कम्मरको पाँचौ हड्डी तथा सेक्रम भटेब्राको बीचबाट हुँदै चाकदेखि खुट्टासम्म गएको हुन्छ ।

यस नाडीका तन्तु जब कुनै कारणवश च्यापिन्छ । त्यसबेला व्यक्तिलाई असहनीय दर्द महशुस हुन्छ । यस रोगमा दुखाई कम्मरबाट शुरु भएर तिघ्रा र पिडौंला हुँदै खुट्टाको औंलासम्म पुग्छ । यदी समयमै यसको उपचार गरिएन भने ब्यक्तिलाई यसले पंगु बनाई दिन्छ अर्थात हिडडुल गर्न, उठ्न, बस्न समेत नसक्ने बनाई दिन्छ ।

अलिकति पनि शरीर हल्लियो भने प्रभावित भागमा करेन्ट लागेको जस्तो झट्टका लागेर असनीय दर्द शुरु भईहाल्छ । यसरी हिपदेखि पैतालासम्मको नशामा दर्द सम्बन्धि समस्या भएमा यसलाई मेडिकल भाषामा सायटिका पेन भनिन्छ ।

कारण: सायटिका हुनुको कयौं कारण हुन सक्छन् । जस्तै, चिसो लाग्नु, कब्जियत हुनु, कहिले काहि यो नसा सुन्निनु (न्युराईटिस) ले पनि हुन्छ । मुल कारण भने ब्यक्तिको अनियमित जीवन शैली तथा हिड्ने, उठ्ने, बस्ने गलत तरिका हो । रिढको हड्डिको भागको नशा तनाव उत्पन्न भएमा दुई किसिमको स्थिति पैदा हुन्छ । पहिलो, डिस्क हर्निएशनलाई सामान्य बोलचालको भाषामा यसलाई स्लिपडिस्क पनि भनिन्छ । सायटिका दर्दको यो ठुलो कारण हो । दोस्रो, स्पाईनल स्टेनोसिस यो समस्या अधिकांश ब्यक्तिहरुमा चोट पटक लाग्नु या पिठ्युमा बढी भारी बोक्नाले उतपन्न हुन्छ । यस बाहेक लामो बाटोको पैदल हिडाई, धेरै साईकल चलाउनु, मोटर साईकल अथवा स्कुटर चलाउनले सायटिक नर्वमा दबाव पर्दछ । निकै लामो समयसम्म उभिनु वा कुर्सीमा बसिरहनुले नशामा असर पारेपछि यो समस्या देखा पर्छ । हड्डिको बाथको कारणले पनि यो समस्या देखिन सक्छ । बढ्दो उमेरको कारणले पनि यो मस्या हुन सक्छ ।

लक्षण: सायटिकाको शुरुवात अचानक र तिब्र पीडाका साथ हुन्छ । हुन त रोग जुनसुकै बेला र कुनैपनि उमेरमा हुनसक्छ । तर, ४०/५० बर्ष उमेर पुगेका मानिसहरुमा यो समस्या बढि देखिन्छ । सायटिकाको दर्द एक समयमा एउटै खुट्टामा मात्र हुन्छ । बर्खामा र जाडोको सिजनमा यसले धेरै दु:ख दिन्छ । यसको दुखाई झन बढेर जान्छ । सुत्दा बस्दा बिरामीको खुट्टाको नशामा खिचाव हुन्छ । जसले गर्दा बिरामीलाई धेरै तक्लिफ हुन्छ । सायटिकामा दुखाई हिपज्वान्टको पछाडीबाट शरु भएर बिस्तारै-बिस्तारै नर्व मार्गबाट खुट्टाको बुढी औलासम्म जान्छ । घुँडा र पिडौलाको पछाडिपट्टी बहुतै पीडा हुन्छ । दुखाईको साथसाथै प्रभावित खुट्टा सुन्निन्छ ।

रोग पुरानो (क्रोनिक) भएको अवस्थामा सायटिकाबाट प्रभावित खुट्टा अर्को खुट्टाबाट अलिक छोटो देखिन्छ । पिडौंलाको मांशपेशी ज्यादै कमजोर हुन्छ । उभिनु र हिड्डुल गर्न असहज हुन्छ । आराम गरे दुखाइ कम हुने र फेरि काम गर्ने बितिकै दुख्ने आदि लक्षणहरु देखिन्छ ।

रोग निदान: सायटिकाको निदानको लागि आवश्यक फिजिकल परिक्षणको साथै एम.आर.आई पनि सम्बन्धित चिकित्सकबाट गराइन्छ । यि परिक्षणबाट रोग बारे स्पष्ट हुन्छ । यसै अनुसार चिकित्सक र बिरामीको सल्लाह अनुसार उपचारको व्यवस्था मिलाईन्छ ।

सायटिकाबाट बच्ने उपाय : एकै स्थानमा लामो समयसम्म न बस्ने । प्रत्येक एक घन्टामा केहि बेर उभिने, हिड्डुल गर्ने, हात खुट्टा तन्काउने गर्नु पर्छ । निहुँरेर भारि बजनदार वस्तु नउठाने किनभने यसले रिढको हड्डिको जोर्निमा बढि दबाब पर्दछ । कुर्सिमा सिधा भएर बस्ने तथा कम्मर पछाडि सानो सिरानी पनि राख्न सकिन्छ । कम्मर तथा रिढको हड्डिको कसरत नियमित रुपले गर्ने । तर, आफ्नो चिकित्सकको सल्लाह लिएर केहि एक्सरसाईजहरु जस्तै, क्वाड्रिसेप स्ट्रेच, कैट एवं केमल एक्सरसाईज, एबडोमिनल क्रेंचेज, आईसो मेट्रिक्स, हेमस्टिंग स्ट्रेच, पिरी फांर्मिस स्ट्रेच आदि गर्न सकिन्छ ।

सल्लाह: हल्का सुपाच्य भोजन गर्ने, शरीरको तोल बढ्न नदिने । शरीरलाई न्यानो राख्ने, मन तातो पानीले नुहाउने । सनबाथ पनि राम्रै हुन्छ । नरम गद्दादार औछ्यानमा नसुत्ने । हट ब्यागले सेक्ने । अगाडी पट्टी निहुँरेर काम नगर्ने । बेस्ट्रन टायलेटको प्रयोग गर्ने ।

आहार: हल्का सुपाच्य भोजन गर्ने । आफ्नो आहारमा त्यस्ता खाद्य पदार्थहरुको प्रयोग गर्ने जस्म पोटासियमको मात्रा बढी होस् जस्तै, केरा, आलु, सुन्तला । खानामा चिसो प्रकृति भएका खानेकुराहरु खानु हुँदैन । जस्तै, दही, मुला, अरवी, गोलभेडा, कागती आदिको सेवन गर्नु हुँदैन ।

सायटिकको उपचार : शुरुको अवस्थामा आराम गर्ने, यदी दुखाई कम छ सहन सकिन्छ भने दुखाई कम गर्ने पेन किलर औषधि सकेसम्म नखाने । बिरामीलाई काठको खाटमा पातलो डस्ना राखेर कडा खालको औछ्यानमा दुई-तीन साता सिधा सुत्ने । बालुवा अथवा अलिक नुन तताएर रुमाल वा तौलियामा पोको पारी रिढको हड्डिलाइ सेक्ने । खुट्टाको पैतालामा मालिस गर्नु हुँदैन । पेट सफा राख्ने, कब्जियत हुन नदिने । यदी कब्जियत भएमा राति सुत्ने बेलामा एक गिलास दुधमा एक चम्चा कास्टर आयल हालेर सेवन गर्ने । यसबाट पेट सफा हुनमा सहयोग पुग्छ ।

व्यायाम: औषधिको सेवनको साथसाथै फिजियोथिरापि वा योगासन यि दुवै मध्ये कुनै एउटा बिधि अपनाएर एक्सरसाईज गर्दा सायटिक रोगलाई निर्मुल पार्नमा धेरै मद्दत मिल्दछ । लाभदायक आसनहरु जस्तै, मकरासन, बज्रासान, भुजागांसन, मत्स्यासन आदि । यसको अभ्यास कुनै योगाचार्यको रेखदेखमा नै गर्नु उचित हुन्छ । यि आसनहरुको नियमित अभ्यासले पनि सायटिकाको रोगीलाई निकै फाईदा मिल्दछ ।

होमियोप्याथिक औषधोपचार: होमियोप्याथिकमा रोगीको मानसिक एवं शारीरिक लक्षणका साथै रोगकोअवस्था तथा रोग हुने कारणसमेतलाई ध्यानमा राखेर उपचार गर्ने गरिन्छ । सायटिक रोगोपचारमा सफलता पूर्वक प्रयोग गरिने केहि औषधिहरु निम्न लिखित छन । यसमा ब्रायोनिया, रसटक्स, कोलोसिन्थय, गनाफाइलम, मेगफोस, टेल्युरियम, सिपिया, रुटा, एमोन म्युर, कास्टिकम, एस्कुलस हिप, कालिब्रोम, डायस्कोरीया, एसिड सल्फ, केमोमिला, कल्केरिया कार्ब, पल्मबम, कोलचिकम आदि औषधिहरु उपयोगी हुन्छ । उपरोक्त उल्लेख गरिएका औषधीहरु आफ्नो नजिकको कुनै होमियोप्याथिक चिकित्सकस‌ंग सल्लाह लिई प्रयोग गर्नु उचित हुनेछ । अस्तु ।
mishradr.lk@gmail.com

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७४ १७:४५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्