अशोक राईदेखि मदन भण्डारीसम्मले ओढेको बर्को- फिचर - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement
सेल्टरको सम्झना

अशोक राईदेखि मदन भण्डारीसम्मले ओढेको बर्को

भूमिगत नेतालाई आश्रय दिनेहरु तत्कालीन सरकारका सुराकीले पत्तो पाउलान् भनेर हरदम सतर्क देखिन्थे । मसिनो स्वरमा आलोपालो बोल्थे । नौलो मानिस आउँदा कोड भाषा बोल्थे । ‘ए देवी भाइ हेर’ भन्दा सबै चुपचाप रहन्थे ।
रमेशचन्द्र अधिकारी

धनकुटा — वर्षौं पहिले माइतीले दिएको कालो रंगको कम्बल देख्नासाथ धनकुटा–३ पात्लेकी कमला वाग्ले पुरानो दिन झल्झली सम्झन्छिन् । चार दशकअघि तत्कालीन सरकारको आँखा छलेर सेल्टर माग्न आएका कम्युनिस्ट पार्टीका नेतालाई उनले यही कम्बल ओढाएर घरमा लुकाएकी थिइन् । 

चार दशकअघि कम्युनिस्ट नेताहरूलाई ‘सेल्टर’ दिँदा प्रयोग गरिएको कम्बल देखाउँदै धनकुटा–३ पात्लेकी कमला वाग्ले, साथमा श्रीमान् गोपाल । तस्बिर : कान्तिपुर

२०३८ सालमा उनीकहाँ आश्रय लिएका थिए, सागर उपनाम राखेका मदन भण्डारी, हर्कराज उपनाम राखेका अशोक राईलगायतले । वाग्ले निवास सम्पन्न थिएन । कमलाले ऐंचोपैंचो गर्दै ढिँडो र मकैको च्याँख्ला खुवाएर नेताहरूलाई पालिन् । नेताहरू बीच–बीचमा जाने आउने गर्थे । कमला अझै सम्झन्छिन्, अशोक राई भने १४ दिनसम्म लुकेर बसेका थिए ।

लुकीलुकी क्रान्तिको कार्यभार सम्हालेकाले होला त्यो बेला कम्युनिस्ट नेताहरू मैलौधैलो नै देखिन्थे । अहिलेजस्तो घरघरमा बाथरुम थिएनन् । खुला ठाउँमा नुहाउँदा सरकारी सुराकीले देख्ने भएकाले नेतालाई नुहाउन समस्यै थियो । ‘एक जना नेताको त कपालभरि जुम्रा थियो । मैले पानी तताएर सेउलाले ढाकेर नुहाइदिएकी हुँ,’ उनी भन्छिन् । त्यतिबेला आफूले कैयौं छाक नुन–पानीले टारेर पाहुना नेतालाई ढिडो खुवाएको उनले बताइन् । तर त्यसरी आफूले राखेका नेताहरूले पछि ठूला पदमा पुगेपछि आफूहरूलाई चटक्कै बिर्सिएको उनको गुनासो छ ।

धनकुटाबाट भोजपुर जाने बाटो छेउमै घर भएकाले नेताहरू लुकाएर बास दिन सजिलो थिएन । कमलाका श्रीमान् गोपालले उनीहरूलाई लुकाउँदा आफूले कैयौं रात जाग्राम बसेर सुराकीबाट जोगाउन चियो गरेको सुनाए । २०४६ सालमा प्रजातन्त्र आयो । कमला दम्पतीले आश्रय दिई लुकाएकाहरू ठूला नेता बनेको थाहा पाए । तर नेताहरूले कहिल्यै फर्केर पनि आफूहरूलाई नसम्झेको देख्दा उनीहरूको चित्त कुँडिएको छ । गोपालसँग अर्को पनि चित्त दुखाइ छ ।

मन्त्री भएर विराटनगरमा अशोक राई आएका बेलाको प्रसंग सुनाए, ‘मन्त्री भनेर भेट्न पुगें । सुरुमा चिन्दै चिनेनन् । पछि चिनाउँदा पनि बेवास्ता गरे ।’ गोपालले मदन भण्डारी भने अरूभन्दा फरक रहेको पनि बताए । २०४७ सालमा धनकुटाको तल्लो टुँडिखेलमा आएका बेला आफूले भण्डारीसँग भेटेको र उनले ‘सेल्टर दिने कमरेड होइन ?’ भन्दै हात मिलाएको बताए । उनले भने, ‘म त खुसीले गदगद भएँ ।’

पञ्चायती शासनको विरोधमा गतिविधि गर्नेलाई निकै गाह्रो थियो । पार्टी संगठन गर्न खटिएकाहरू धेरैतिर आश्रय लिँदै लुक्दै हिँड्थे । उनीहरूको गतिविधि निगरानी गर्ने सुराकी छल्न सजिलो थिएन । कम्युनिस्ट राजनीतिमा लागेर भूमिगत भएका नेताहरूलाई सेल्टर दिएका वाग्ले दम्पतीजस्ता धनकुटावासी थुप्रै छन्, जसलाई नेताहरूले भेट्दा पनि नचिनेजस्तो गरेको गुनासो छ ।

धनकुटा–३ पात्लेका कुलकेशर वाग्लेलाई २०३८ जेठ ८ सम्झनामा ताजै छ । त्यो दिन उनको घरमा कालो टोपी लगाएका अपरिचित युवक आएका थिए । उनलाई पार्टी स्रोतले हुलिया बताएर भनेको थियो– ‘सागर कमरेड आउनुहुन्छ, सुरक्षितसँग राख्नुहोला ।’ पूर्व क्षेत्रीय कमिटीको प्रशिक्षणका लागि त्यहाँ पुगेका युवक थिए, मदन भण्डारी ।

कुलशेखरका अनुसार त्यो दिन उनको घरको बुइगलमा ४० जना भेला भएका थिए । तिनीहरूले १० दिनको प्रशिक्षण लिएका थिए । उनले भण्डारीसहित त्यतिबेला प्रशिक्षणमा अमृतकुमार बोहरा, उदय बस्नेत, अशोक राई, चित्र निरौला, रमेश निरौला, कृष्ण राई, गोपाल गुरागाईं, रमेश खनाल, चन्द्रबहादुर बस्नेत, जीवप्रसाद पोखरेल, राजेश बान्तवालगायत सहभागी भएको सुनाए । मदन, अमृत, अशोक र चित्र प्रशिक्षकका रूपमा थिए । ती सबैलाई खुवाउन खाद्यान्न सहभागीले केही र केही प्रतिशत आफूले बेहोरेको उनले सुनाए ।

वाग्ले पत्नी दुर्गालाई पनि त्यो दिनको सम्झना छ । त्यतिबेला उनीहरूको नाबालक सन्तान थियो । दुर्गाले त्यो बेला नेताका लागि खाना पकाउनको व्यस्तताका कारण छोराको स्याहार गर्ने समय बिथोलिएको सम्झँदै भनिन्, ‘उहाँहरूलाई खाना र खाजाको व्यवस्था गर्न निकै समय लाग्थ्यो ।’

वाग्लेका अनुसार नेताहरू तत्कालीन सरकारका सुराकीले पत्तो पाउला भनेर हरदम सतर्क देखिन्थे । मसिनो स्वरमा आलोपालो बोल्थे । नौलो मानिस आउँदा कोड भाषा बोल्थे । ‘ए देवी भाइ हेर’ भन्दा सबै चुपचाप हुन्थे । मानिस गएपछि ‘ए देवी भाइ निदायो’ भन्ने गरिन्थ्यो । वाग्लेका अनुसार देवी नाम गरेकी उनकी बैनी थिइन् । नेताहरूले उनकै नामलाई कोड भाषा बनाएका थिए । बुइगलमा प्रशिक्षण चल्दा नेताहरूले त्यहीँभित्र टिनको भाँडो राखेर त्यसैमा पिसाब फेर्थे । किनकि बारम्बार बाहिरफेर निस्कँदा सरकारी मान्छेले देख्ने खतरा थियो । पिसाबको भाँडो राति बारीमा लगेर खन्याउँथे ।

कुलकेशरले पनि खुला परिवेशपछि आफूले आश्रय दिएका नेताहरूलाई भेट गर्दा उनीहरूले नचिनेका तितो सुनाए । केहीले भने तिथिमिति बताएर सेल्टर दिएको प्रसंग सुनाएपछि बल्ल चिनेजस्तो गरेको बताए ।

धनकुटा–३ सेउलेका ६९ वर्षीय कृष्ण राईको अनुभव पनि कमला र कुलशेखर दम्पतीको भन्दा फरक छैन । उनको इलामको हालको देउमाई–२ चित्रेस्थित पुरानो घर एक समय भूमिगत नेता लुकाउने थलो थियो । कृष्ण सहिद रत्नकुमार वान्तवाका भाइ हुन् । उनले दाजुसँग मिलेर कमरेडहरू लुकाउन घरमा बङ्कर नै बनाएका थिए । दाजुभाइ दुवै पार्टीमा भूमिगत भएरै सक्रिय थिए । रत्नलाई तत्कालीन शासकले पक्राउ गरेर २०३६ चैत २७ मा गोली हानेर हत्या गरे ।

इलामका सहिद रत्नकुमार बान्तवाका भाइबुहारी कृष्ण र रतन । तस्बिर: रमेशचन्द्र अधिकारी/कान्तिपुर

बाबु गर्जमान र भाइ महेशलाई पक्राउ गरेर तीन वर्ष जेल हालियो । यो घटनापछि २०३७ सालमा उनको परिवार धनकुटा सर्‍यो । २०३६ सालमा भएको खोकु छिन्ताङ हत्याकाण्डपछि बिथोलिएको संगठन सुदृढ गर्न पार्टीले उनलाई धनकुटा खटाएको थियो । धनकुटाको उनको घर पनि कमरेडहरूको सेल्टरजस्तै थियो । जहाँ मदन भण्डारी, विनोद मैनालीलगायतका कैयौं नेताहरू बसेको उनले बताए । राजनीतिमा लागेर दुःख पाएबापत २०४९ मा धनकुटा नगरपालिका–२ को वडाध्यक्ष बने । तर उनको राजनीति त्यहाँभन्दा अघि बढेन । दाजुको हत्या भएकै कारण पछि राज्यले उनको परिवारलाई एक लाख र राजनीतिक पीडित भनेर ५० हजार दियो ।

राजनीतिमा लागेर सिंगो परिवारले सास्ती खेपे पनि २०४६ पछि खुला परिवेशमा आएका नेताले आफूहरूलाई वास्ता नगरेको गुनासो उनको छ । उनी भन्छन्, ‘आफैंले सेल्टर दिएका नेताहरूले पनि चिनेनन् ।’ पछिल्लो समय नेताहरू राजनीतिक सिद्धान्तबाट विचलित भएको देख्दा आफूलाई पीडा हुने उनले बताए । छथर जोरपाटी गाउँपालिकास्थित हात्तीखर्ककी धनमाया सिञ्जालीले पनि कैयौं कमरेडहरूलाई सेल्टर दिएकी थिइन् । उनले भूमिगत राजनीतिका बेला मदन भण्डारी, भरतमोहन अधिकारीलगायत नेतालाई आफ्नो घरमा आश्रय दिएको तर त्यस्तो दुःखको बाटो हिँडेका नेताहरूले पछि बाटो बिराएको दुःख सुनाइन् ।

सरकारको नेतृत्वमा पुगिसकेका कैयौं नेताले जिल्लामा प्रशस्तै रूपमा भूमिगत जीवन बिताएको पुराना वामपन्थी नेता गोपाल गुरागाईंले बताए । त्यसबेला फोटो खिच्न नपाइने पार्टीको कडा निर्देशनका कारण ती दिनहरू अब स्थानीयको स्मृतिमा मात्रै रहेको उनले बताए । उनले भने ‘दुःखका बेला आश्रय दिएकालाई भुल्न नहुने हो, बरु उचित सम्मान गर्नुपर्ने हो ।’

जसले आश्रय दियो उनैलाई भुल्नु स्वार्थीपन भएको अर्का कम्युनिस्ट नेता ९० वर्षीय भद्रमान घले बताउँछन् । ‘उतिबेला जोगाइदिएकै कारण अहिले ठूलो पदमा पुगेको बुझेर उनीहरूलाई सम्मान गर्नुपर्ने हो,’ घले भन्छन्, ‘कुर्सीमा पुगेपछि आफू अर्कै धर्तीबाट जन्मिएको बुझाइ हुनु कमजोर मानसिकता हो ।’

प्रकाशित : भाद्र २३, २०७९ ११:०५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

भूराजनीतिक सुरक्षामा चीनको प्राथमिकता

पछिल्ला ४ वर्षमा चीनबाट ७ भ्रमण, नेपालमा भारत र अमेरिकाको बढ्दो सक्रियताप्रति चीन सतर्क
जगदीश्वर पाण्डे

काठमाडौँ — नेपालको बदलिँदो भूराजनीतिक अवस्थाका कारण चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी (सीपीसी) स्थायी समितिको राष्ट्रिय जनकंग्रेसका अध्यक्ष ली चान्सुको आगामी सोमबारदेखि हुने चारदिने उच्चस्तरीय औपचारिक नेपाल भ्रमणलाई चीनले उच्च प्राथमिकतामा राखेको सन्देश दिएको छ । पछिल्लो केही वर्षयता अमेरिका र चीनबीच भूराजनीतिक रूपमा तीव्र प्रतिस्पर्धा भइरहेको छ ।

सीपीसी स्थायी समितिको राष्ट्रिय जनकंग्रेस अध्यक्ष ली चान्सु । उनी भदौ २७ मा नेपाल आउँदै छन् ।

भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धाकै कारण चीनबाट नेपालमा एकपछि अर्को उच्च तहका भ्रमण भइरहेको विज्ञको बुझाइ छ । त्यसैको एउटा महत्त्वपूर्ण बिन्दुका रूपमा अध्यक्ष लीको भ्रमणलाई लिन सकिने उनीहरूले बताएका छन् । चीनको महत्त्वपूर्ण र संवेदनशील भूमि तिब्बतसँग सीमा जोडिएको नेपालमा भारतसँगै पछिल्लो समय अमेरिकाको पनि सक्रियता बढेको चीनले ठहर गरेको छ । नेपाल तथा एसियाली अध्ययन केन्द्र (सिनास) का कार्यकारी निर्देशक मृगेन्द्र कार्की अध्यक्ष लीको भ्रमण आफैं सन्देश भएको मान्छन् ।

चीनको राष्ट्रिय सुरक्षा र एउटै विचार समूहमा रहेका कम्युनिस्ट पार्टीहरूबीचको सहकार्य भ्रमणको मुख्य एजेन्डा रहेको भूराजनीतिक जानकारहरू मान्छन् । उनीहरूका अनुसार लीको भ्रमणका दौरान चीनमा अर्को महिना हुने चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी (सीपीसी) को २० औं जनकंग्रेसका विषयमा पनि विचार आदानप्रदान हुनेछ ।

‘नेपाल र चीनका वामपन्थीले रोडम्याप बनाएर अघि बढ्न खोजेको देखिन्छ किनकि उनीहरूको आइडियोलोजी एउटै भयो,’ कार्कीले भने, ‘नेपालको निर्वाचनको माहोललाई हेरेर भारतीय पक्षबाट उच्च तहको भ्रमण भएको देखिन्न तर चीनबाट निर्वाचनअघि हुन लागेको उच्च तहको भ्रमण अर्थपूर्ण छ । चीनबाट लगातार रूपमा भइरहेका भ्रमणले अब पश्चिमा र भारतसँग नेपालमा हामी पनि थपियौं भन्ने सन्देश दिन चाहेको देखिन्छ ।’

अध्यक्ष ली भदौ २७ गते बिहान नेपाल आइपुग्नेछन् । उनले एकै पटक रुस, मंगोलिया, नेपाल र दक्षिण कोरियाको भ्रमण गर्न लागेका हुन् । सभामुख अग्नि सापकोटाको निमन्त्रणामा नेपाल आउन लागेका ली चीनका उच्च तहका नेता हुन् । चीनको संविधानअनुसार चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङपछि ली दोस्रो वरीयताका नेता हुन् तर सीपीसी पार्टीको विधानअनुसार राष्ट्रपति सी र प्रधानमन्त्री ली खछ्याङपछि उनी तेस्रो वरीयतामा पर्छन् ।

परराष्ट्र मन्त्रालय र संघीय संसद् सचिवालयले बानेश्वरस्थित अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्रमा अध्यक्ष लीसँगको भेटवार्ताका लागि तयारी गरिरहेका छन् । परराष्ट्र मन्त्रालयका अनुसार राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीसँग शीतलनिवासमा र प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवासँग बालुवाटारमा लीको भेटवार्ता हुनेछ भने अन्य सबै भेटवार्ता अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र बानेश्वरमा हुनेछ । चीनकै सहयोगमा निर्माण भएको भवनमा द्विपक्षीय भेटवार्ता गर्दा राम्रो सन्देश जाने भएकाले भेटवार्ताहरू त्यहाँ हुन लागेको परराष्ट्रका एक अधिकारीले बताए ।

नेपाल ओर्लिएलगत्तै लीले सभामुख सापकोटासँग भेटवार्ता गर्नेछन् । सोही दिन सापकोटाले लीको सम्मानमा रात्रिभोज आयोजना गर्ने कार्यक्रम छ । भोलिपल्ट भदौ २८ मा प्रधानमन्त्री तथा कांग्रेसका सभापति शेरबहादुर देउवासँग भेटवार्ता गर्ने कार्यक्रम छ । त्यही दिन लीले राष्ट्रिय सभा अध्यक्ष गणेश तिमिल्सेना र परराष्ट्रमन्त्री नारायण खड्कासँग भेट्नेछन् । अध्यक्ष लीले एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओली र माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालसँग पनि सोही दिन भेट्ने कार्यक्रम छ । भदौ २९ मा लीले राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीसँग भेटवार्ता गर्नेछन् ।

‘सभामुखले मात्र बोलाएर आएको भए अध्यक्ष लीले नेपालका राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री र सभामुखलाई मात्र भेट्थे,’ सिनासका कार्यकारी निर्देशक कार्कीले भने, ‘तर उनले एमाले अध्यक्ष ओली र माओवादी अध्यक्ष दाहाललाई पनि भेट्ने कार्यक्रम छ । त्यसैले वामएकताको विषयमा पनि कुरा हुन सक्ने देखिन्छ ।’

परराष्ट्र स्रोतका अनुसार अध्यक्ष लीको नेतृत्वमा सय जनाभन्दा बढी संख्याको भ्रमण टोलीमा मन्त्रीस्तरका ६ जना तथा राज्यमन्त्रीस्तरका दुई जना रहने जानकारी नेपाललाई आएको छ । मन्त्रालयले भने अहिले भ्रमणका एजेन्डाबारे गृहकार्य भइरहेको जनाएको छ । संसद् सचिवालय स्रोतका अनुसार केही विषयमा दुई मुलुकका संसद्बीच सहकार्यसम्बन्धी सम्झौता हुन सक्छ ।

चीनका लागि पूर्वराजदूत टंक कार्की चीनबाट यसरी हुन लागेको उच्च तहको भ्रमणले नेपाल प्राथमिकतामा परेको प्रस्ट भइसकेको बताउँछन् । ‘नेपाल चीनको एक महत्त्वपूर्ण छिमेकी हो, नेपालमा पछिल्लो समय इन्डो र अमेरिकी गतिविधि बढ्दै गइरहेका छन्, त्यसलाई मध्यनजर राखेर चिनियाँहरूले नेपाललाई सम्झाउन खोजेका होलान्,’ उनले भने ।

उनले विश्व राजनीतिको टकरावमा नेपाल पर्न नहुने बताए । ‘हाम्रो सबै मित्रराष्ट्रसँग राम्रो सम्बन्ध हुनुपर्छ, त्यसमाथि पनि दुई उदाउँदा छिमेकीसँग थप राम्रो सम्बन्ध हुन आवश्यक छ,’ उनले भने, ‘दुई छिमेकीका जायज मुद्दालाई हामीले सम्बोधन गरेनौं र उनीहरूलाई विश्वासमा लिएनौं भने हामी जेलेनेस्कीपथमा जान्छौं । नेपालमा तिब्बतसम्बन्धी चासो र सुरक्षाका विषयमा चीन संवेदनशील रहेको उनले बताए ।

पछिल्ला चार वर्षमा चिनियाँबाट उच्च तहका सात वटा भ्रमण भएका छन् । ती भ्रमणका दौरान दुई मुलुकका व्यापारिक नाकाहरू खुलाउने पटक–पटक सहमति भए पनि कार्यान्वयन भएको छैन ।

२०७६ असोज २५–२६ मा चीनका राष्ट्रपति सी चिनफिङले दुईदिने राजकीय नेपाल भ्रमण गरेका थिए । त्यसबेला नेपाल र चीनबीच रणनीतिक साझेदारी गर्ने घोषणा भएको थियो । उनले त्यसबेला नेपाल भूपरिवेष्टितबाट भूजडित मुलुक भएको बताएका थिए । सीको भ्रमणअघि असोज ६–७ मा सी चिनफिङ विचारधारामाथि तत्कालीन सत्तारूढ दल नेकपासँग छलफल गर्न सीपीसी विदेश विभागका तत्कालीन प्रमुख सोङ ताओ काठमाडौं आएका थिए ।

२०७७ पुस १२–१५ मा सीपीसी विदेश विभागका तत्कालीन उपप्रमुख कुओ येचौंले नेपाल भ्रमण गरेका थिए । त्यसको अर्को महिना मंसिर १४ मा चीनका रक्षामन्त्री वेई फेङहे एकदिने औपचारिक भ्रमणमा नेपाल आएका थिए । उक्त अवसरमा नेपाल र चीनबीच सैन्य सहकार्यबारे छलफल भएको थियो ।

२०७८ चैत ११–१३ मा चीनका विदेशमन्त्री वाङ यीको औपचारिक भ्रमण भएको थियो । उक्त अवसरमा नेपाल र चीनबीच १२ बुँदे समझदारी भएको थियो । २०७९ असार २६–२९ मा चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी (सीपीसी) का विदेश विभाग प्रमुख लिउ चियानछाओले चारदिने भ्रमण गरेका थिए । उनले त्यसबेला नेपालका पार्टीहरू र सीपीसीबीचको पार्टीगत सम्बन्ध विस्तारमा भूमिका खेलेका थिए ।

परराष्ट्रविज्ञ दिनेश भट्टराई छिमेकीसँग भ्रमण आदानप्रदान हुनुलाई स्वाभाविक मान्छन् । अध्यक्ष ली सीपीसीका उच्च तहको नेता भएकाले भ्रमणलाई महत्त्वपूर्ण रूपमा लिनुपर्ने उनले बताए । चिनियाँहरूको लगातारको भ्रमणले नेपालमा उनीहरूको चासो पनि बढ्दै गइरहेको प्रस्ट पारेको उनले बताए । ‘१४ मुलुकसँग चीनको सिमाना जोडिएको छ, तिब्बतसँग हामी जोडिएका छौं, यो क्षेत्र चीनका लागि संवेदनशील छ,’ उनले भने, ‘तिब्बत मामिलामा चीनको मुख्य चासो छ, उसले गम्भीरताका साथ हेरिरहेको देखिन्छ ।’

अहिलेको भूराजनीति अवस्थामा चीन र अमेरिकाको प्रतिस्पर्धा एउटा सत्य भएको बताए । ‘नेपालमा अमेरिका र चीन दुवै मुलुकबाट भ्रमण भइरहेका छन्, चीनले अहिले अमेरिकाका कुनै पनि गतिविधिलाई आफूप्रति लक्षित गरेको देखिन्छ,’ उनले भने, ‘रुस, मंगोलिया, दक्षिण कोरियासँगै नेपाललाई पनि यो भ्रमणमा समावेश गरिनु आफैंमा महत्त्वपूर्ण छ ।’

प्रकाशित : भाद्र २३, २०७९ ११:०५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×