र्‍यापको जादु- फिचर - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

र्‍यापको जादु

नयाँ पुस्ता र्‍यापमा झुम्मिरहँदा नकारात्मक दृष्टिकोण राख्नेहरु पनि छन् । र्‍यापर कुलतमा फस्छन्, छाडा बोल्छन् भन्नेहरु पनि नभएका होइनन् । तर रिलिज भएकै दिन लाखौं दर्शक तान्ने र्‍यापको जादु आखिर के हो ? अनि यो संगीतको इतिहास, मर्म र सन्देश के हो ?
रीना मोक्तान

काठमाडौँ — नेपालमा र्‍याप ब्याटल सुरु गरेका यम बुद्ध (अनिल अधिकारी) भन्थे, ‘कोही व्यक्ति कवि नबने र्‍यापर बन्न गाह्रो छ ।’ अमेरिकन र्‍यापर टुप्याक साकुर पनि र्‍यापलाई ‘कविता’ कै रूपमा व्याख्या गर्थे । ‘स्टोरी टेलिङ, पोइट्री र्‍याप हो । बिट नै प्रयोग नगरिएका कविता पनि र्‍याप हुन सक्छन्, कुराकानीको शैली पनि र्‍याप हो,’ एक अन्तर्वार्तामा टुप्याकले भनेका थिए । 

राग, स्केल मिलाएर गाइरहनु नपर्ने हुँदा युवाहरूको ठूलो जमात र्‍यापमा आकर्षित हुने क्रम बढ्दो छ । र्‍यापर गिरीश खतिवडा भन्छन्, ‘अब र्‍यापमा हाई/लो स्केल हेरेर गीत गाउनु परेन । टाइमिङ मिलाए मात्र पुग्छ । यही माध्यममा आफ्नो कुरा राख्न सकियो भने त्यो व्यक्ति र्‍यापर भइहाल्यो । आफूलाई भन्न मन लागेको कुरा अभिव्यक्त गर्न पाउने सजिलो, छरितो माध्यम नै र्‍याप हो ।’

नयाँ पुस्ता र्‍यापमा झुम्मिरहँदा यसप्रति नकारात्मक दृष्टिकोण राख्नेहरू पनि छन् । र्‍यापरहरू कुलतमा फसेका हुन्छन्, छाडा शब्द भएकाले परिवारसँग बसेर सुन्न सकिँदैन भन्नेहरू पनि नभएका होइनन् । तर रिलिज भएका केही दिनमै युट्युबमा लाखौं दर्शक झुम्मिनुले नयाँ पुस्तामा यसको लोकप्रियता पुष्टि गर्छ । तीन सातामै लिल बुद्ध (साकार अधिकारी) को ‘नो पिस इन लभ’ ले ३८ लाख, भिटेन (समीर घिसिङ) को ‘कुकुर’ बोलको र्‍यापले १६ लाख, अनि सातामै लाहुरे (आशिष राना) को ‘बिरामी’ ले २० लाखभन्दा बढी भ्यूज पाएको छ । लाखौंले सुन्ने अनि मन पराउने र्‍याप कस्तो संगीत हो त ?

र्‍यापर गिरीश यसखालको संगीतलाई अभिव्यक्ति माध्यमका रूपमा चर्चा गर्छन् । ‘खासमा बिट अनि रिदममा कविता भन्ने विधा हो र्‍याप । सबैलाई केही न केही भन्न मन लागिरहेको हुन्छ । त्यो कतै कुनै माध्यमले पोख्न पाउँदा त हलुको हुन्छ नि,’ उनी भन्छन्, ‘देशको अन्यायको विषयमा बोलौं भने भाषण दिएझैं हुन्छ । दुःखको कुरा गरे गनगन गरेजस्तो, त्यसैले हामी त्यस्ता कुरा भन्नका लागि कलाशैलीको प्रयोग गर्छौं । चित्रकारले रङबाट आफ्ना कुरा व्यक्त गरेजस्तै हामीले र्‍यापबाटै भन्ने हो ।’

र्‍यापलाई अधिकांशले बोलीचालीमा ‘रिदम एन्ड पोयट्री’ का रूपमा चर्चा गर्छन् । अर्थात् रिदममा कविता भन्ने शैली । ती कविता (विषयवस्तु) कसरी रिदम (फ्लो) मा कुन टोनमा गाइएको छ भन्ने कुराले र्‍यापलाई अर्थाइन्छ । र्‍याप सांगीतिक रागमा गाइरहनु पर्दैन, त्यो इन्स्ट्रुमेन्टको बिट व्यक्त हुन्छ ।

र्‍यापमा गीत लेख्ने, संगीत भर्नेदेखि गाउनेसम्म र्‍यापरले नै गर्नुपर्ने हुँदा यो संगीत अरूभन्दा फरक रहेको बताउँछन् र्‍यापर एवं हाल काठमाडौं महानगरपालिका मेयर बालेन्द्र शाह (बालेन) । ‘अन्य सांगीतिक विधामा अरूकै गीतसंगीतमा अरूले नै गाइरहेका हुन्छन् । तर हिपअपमा आफैंले शब्द कोर्नुपर्छ, आफैंले गाउनुपर्छ, आफैंले संगीत संयोजन गर्नुपर्छ,’ उनी भन्छन् ।

पछिल्लो पुस्ताका र्‍यापर मिस्टर डी (सन्दीप विष्ट) र्‍यापलाई भावना र भोगाइसँग जोडेर परिभाषित गर्छन् । ‘र्‍याप भनेको भावना र भोगाइ नै हो । जसमा हाम्रो अनुभूति व्यक्त हुन्छ,’ उनी भन्छन् । उनले भनेजस्तै हालै लाहुरेले आफ्नो दुर्व्यसन अनुभव ‘बिरामी’ मार्फत पोखेका थिए । लागूऔषध दुर्व्यसन मुद्दामा पक्राउ परेका लाहुरेले रिहा भएसँगै सार्वजनिक गरेको यो र्‍यापमा लागूऔषध खान नपाउँदाको छटपटीदेखि, परिवारमा पार्ने प्रभाव समेटिएको छ ।

‘आँखा रसिलो, हड्डी चिलाउने, आङ हुने मेरो जिरिङ जिरिङ

मस्तिष्कको इन्जिन तातियो, मेरो टिनटिन

जब खान पाउँदिन मैले यसलाई छिनछिन... हरेक दिनदिन

दोबाटो, दोधारमा छु, अँधेरो ओडारमा छु

कहिलेकाहीँ आफैंलाई मैले चिथार्दै कोपार्दै छु

सुन कथा केटा हो, मनभित्रको बेथाको

***

सन् १९७० तिर न्युयोर्क सहरको ‘द ब्रंक्स’ मा डिजे बिट बक्सरले माइकमा बिटसँगै राइम गाउन थाले । उनीहरू आफैं पार्टी आयोजना गर्थे, कार्यक्रम उद्घोषण गर्ने शैलीमा बिट र राइम मिसाउँदै बोल्थे, गाउँथे । डिजेइङसँगै राइम मिलाउन थालेपछि न्युयोर्कको गरिब नगर ब्रंक्समा नयाँ संगीतको उदय भयो । त्यसैले उद्घोषण र डिजेहरूबाट हिपहप संगीत सुरु भएको मानिन्छ । सन् १९७३ तिर जमैकन आप्रवासी कुल हर्कले ब्रंक्समा पार्टी आयोजना गर्दै र्‍याप सुरु गरेको र त्यसैलाई हिपहप संगीतको सुरुवात भएको मान्नेहरू पनि छन् । विश्वमा हिपहपको तरंग छाएको २० वर्षपछि मात्रै नेपालमा र्‍यापको बिजारोपण भयो ।

सन् १९९२ मा गिरीश खतिवडा र प्रनिल तिमल्सिनाले पहिलो पटक ‘मिनिङलेस’ र्‍याप रेकर्ड गरे । जीपी (गिरीश–प्रनिल) ब्यान्डले सार्वजनिक गरेको यही सिर्जनालाई नेपालको पहिलो र्‍याप मान्ने गरिन्छ । कक्षा ८ पढ्दै गिरीशले र्‍याप गाउन थालेका थिए । उनलाई दाइहरूले हौस्याएपछि त्यसको एक वर्षपछि प्रनिलसँग ‘मिनिङलेस’ ल्याएका हुन् । त्यसअघि पनि गिरीशको ह्यांकी प्यांकी भन्ने ब्यान्ड थियो । तर, २/३ गीत गरिसकेपछि त्यो ब्यान्ड अगाडि बढेन । त्यतिबेला र्‍यापलाई प्रचार र मोर्चाका रूपमा बुझ्ने गरेको गिरीश सुनाउँछन् । ‘मैले गाउँदा कसैले बुझ्दैन थियो । प्रचार वा मोर्चाका रूपमा लिन्थे । धेरैले त गीत सिक्न जा पनि भन्थे,’ उनी तीन दशकअघिको समय सम्झन्छन्, ‘हेभी मेटललाई जसरी हल्ला गरेको, चिच्याएको भन्थे हामीलाई पनि मोर्चा गरे भन्थे । खासमा त्यतिबेला हामी हेभी मेटलमा र्‍याप गर्थ्यौं । ट्र्याकमा गाउन लाज हुन्थ्यो । त्यतिबेला एउटा गायकले सबै इन्स्ट्रुमेन्ट बुझ्न जरुरी थियो ।’

हुन त सन् १९९१ मा रेकर्ड भएको ‘बत्ती बालेर’ लाई गायक रतन सुवेदी पहिलो नेपाली र्‍याप भर्सन दाबी गर्छन् । तर, र्‍यापरहरू उनको गीतलाई ‘प्यारोडी’ बताउँदै र्‍याप मान्न अस्वीकार गर्छन् । ‘यदि रतनलाई र्‍यापरकै समूहभित्र राख्ने हो भने उनी नै पहिलो र्‍याप रेकर्ड गर्ने व्यक्ति हुन् । तर, र्‍याप मात्रै हेर्ने हो भने गिरीश र प्रनिल नै पहिलो र्‍याप रेकर्ड गराउने र्‍यापरहरू हुन्,’ लुरे (मानस घले) भन्छन् ।

र्‍याप रेकर्ड गराएको घरमा थाहा पाएपछि सुरुमा निकै गाह्रो भएको गिरीश सम्झन्छन् । ‘ट्युसन भन्दै म लुकीलुकी संगीत गर्थें । त्यतिबेला हाम्रो संगीतलाई खासै राम्रो मान्दैन थिए,’ उनले भने, ‘हाम्रो जमानामा पंक संगीत धेरै चल्थ्यो, त्यतिबेला यो क्षेत्रका लागि ड्रग्स र ब्यान्ड सबै नयाँ थियो ।’

गिरीश र प्रनिलपछि एनएसके (निर्णय श्रेष्ठ) ले ‘फर यु अल’ मार्फत डेब्यु गरे । उक्त र्‍याप अंग्रेजीमा थियो । ‘त्यतिबेला र्‍याप भन्ने विधा पनि आयो है भन्ने सुनिन थाल्यो । उनीहरू वेस्टर्न कल्चर संगीत गरिरहेका छन् भन्ने बुझिन्थ्यो,’ गिरीश सम्झन्छन् । त्यसपछि नेपसाइडज (किरण श्रेष्ठ, मानस घले, ग्यानोन चित्रकार) ले सन् २००२ मा ‘हेल रेजर’ ल्याए । त्यसपछि गिरीश र प्रनिलले त्यही वर्ष दोस्रो र्‍याप एल्बम सार्वजनिक गरे, ‘ब्याक अगेन’ ।

‘म यस्तो छु, म त्यस्तो छु

जस्तो सुकै भए पनि दामी छु

चारैतिर नामी छु, ताल परे हरामी छु...’

ब्याक अगेनको यो हुकलाइन र्‍यापप्रेमीबीच घन्किन थाल्यो । हिपहप संगीतको दृश्यमा यही संगीतले परिवर्तन ल्याइदिएको गिरीश दाबी गर्छन् । ‘यसपछि हाम्रो डिमान्ड बढ्न थाल्यो । त्यसपछि अंग्रेजी र्‍याप गर्नेहरूले नेपालीमा गाउन थाले,’ उनी भन्छन् । त्यसलगत्तै निर्णयले वैदेशिक रोजगारीका पीडालाई समेट्दै ‘दिन पनि बित्यो’, ‘हाम्रो गाउँले जीवन’ लगायतका र्‍याप निकाले । गिरीश एन्ड दि युनिटीको ‘सी इज द बम्ब’ ले पनि निकै चर्चा पायो । ‘मेड इन नेपाल’ एल्बमबाट ‘छुँदैन तिम्रो मायाले’, ‘माया ओ माया’ लगायतका गीत धेरैका मुखमा झुन्डिए ।

‘मेड इन नेपाल’ पछि हिपहप मन पराउनेको संख्या बढेको मानसको बुझाइ छ । गिरीश र एनएसकेहरूले र्‍याप गरिरहँदा मानसको टिम अन्डरग्राउन्ड र्‍याप गर्थ्यो । उनी साथीहरूसँग मिलेर र्‍याप कभर पनि गर्थे । तर, विस्तारै नेपहप डटकममा बोलेर, लेखेर र्‍याप ब्याटल गर्न थालेसँगै नेपसाइडजमार्फत र्‍याप सुरु गरेको मानस सम्झन्छन् । त्यतिबेला नै उनीहरूले हिपहपलाई नेपाली नामकरण गरे– नेपहप । ‘नेपहप भन्ने शब्द डिजे एजे र मैले मिलेर सुरु गरेका हौं । १९९९ तिर ब्याटल गर्नेहरू हामीलाई अंग्रेजी बोल्न आउँदैन भनेर सोच्थे । त्यो ब्रेक गर्न हामीले नेपालीले पनि हिपहप गर्न सक्छ भनेर नेपहप शब्द सुरु गर्‍यौं,’ मानसको व्याख्या छ, ‘नेपहप अर्थात् नेपाली हिपहप । यो टर्मिनोलोजीमा अझै विवाद छ । अन्डरग्राउन्ड र्‍यापरहरूले नेपहपलाई कमर्सियल मान्छन् । बिबोइङ गर्नेहरूले अझै पनि हिपहप नै प्रयोग गरिरहेका छन् ।’

सुरुवाती दिनमा र्‍याप अंग्रेजीमै हुनुपर्थ्यो भन्ने विश्वास मानसमा थियो । ‘राम्रो या नराम्रो होस् तर अंग्रेजीमै हुन्थ्यो । हामीले पनि डिक्सनरी हेर्दै शब्द छानेर पहिलो एल्बम सुरु गर्‍यौं । तर, वितरककहाँ पुग्दा अंग्रेजी मात्रै भयो भनेर एल्बम नै लिन्थेनन्,’ उनी पुराना दिन सम्झन्छन्, ‘दोस्रो एल्बम मेड इन नेपालमा ४ वटा नेपाली र बाँकी ६ वटा अंग्रेजी र्‍याप राख्न थाल्यौं । आयो नेपसाइडजमा ५ वटा नेपाली र अंग्रेजी र्‍याप निकाल्यौं ।’

नेपसाइडजको ‘मेडइन नेपाल’ लगत्तै म्याडजोनको ‘केटी तिमी कति राम्री देखेको’ निकै चल्यो । यसबीच नोर्बु शेर्पा, अपार गुरुङ, स्यामी, हाकिमहरू आए । त्यसपछि रिमिक्स गीतको ट्रेन्ड सुरु भयो । रिमिक्समा र्‍याप अनिवार्यजस्तै बन्यो । ‘च्याङ्बा होइ च्याङबा’, ‘कलकत्ते काइँयो’ लगायत गीतलाई रिमिक्स गर्ने अनि र्‍याप मिसाउने ट्रेन्डलाई थुप्रैले पछ्याए । सन् २००० मा भने प्रविधिले र्‍यापको गुणस्तर घटेको गिरीशको विश्लेषण छ । ‘त्यो समय र्‍यापका लागि मात्रै होइन फिल्म, विश्व संगीतको प्रभावकारिता घट्यो । त्यसपछि फेरि र्‍याप ब्युँतिँदै आयो,’ उनले भने । युट्युबमा पहुँच पुगेसँगै र्‍यापरहरूले त्यसलाई प्लेटफर्मका रूपले प्रयोग गर्न थाले । त्यसअघि एम्सी फ्लो, यम बुद्ध, रियल मोटे, मास्टर सुब्बाहरू अन्डरग्राउन्ड नै थिए ।

यमदेखि भिटेनसम्म

सन् २०११ मा आइपुगे, यम बुद्ध । उनीभन्दा अगाडिका अधिकांश र्‍याप मायाप्रेममै सीमित थिए । तर, यमले सामाजिक विषयवस्तुमाथि स्टोरी टेलिङको शैलीलाई स्थापित गराइदिए । यमको ‘साथी’ बोलको र्‍यापले हिपहप संगीतमा ठूलै तहल्का पिट्यो । माया प्रेमका र्‍याप सुनिरहेका दर्शकका लागि पनि यो धेरै अर्थमा नयाँ स्वाद बनेर आयो । त्यस्तै, ‘यो प्रशंसा’ मा छोरा र छोरीबीचको विभेद, बालविवाह र मानव बेचविखनको विषय समेटिएको थियो । आमाका ममता, संघर्ष र योगदानलाई मार्मिक शब्दको कवितात्मक लयमा ‘आमा’ सार्वजनिक गरे । गीतको कोरसले भन्छ–

‘तिम्रो मुहारमा सधैं हाँसो होस्

तिम्रो सदैवको आयु होस्

तिमीभन्दा ठूलो ईश्वर हुँदैन भो

तिमी देवी, तिमी नै मेरो दैव हौ...’

यमका ‘पागलपन’, ‘सिपाही’, ‘हिंसाको कालो बादल’, टुप्याकलाई दिएको ट्रिब्युट (समटाइम) लगायतका थुप्रै र्‍याप रुचाइयो । यमले समसामयिक विषय समेटेकाले र्‍याप क्षेत्रले उनलाई सम्मान दिएको मिस्टर डीको भनाइ छ । ‘यम आएपछि समसामयिक विषय र्‍यापमा उठाउन सकिँदो रहेछ भन्ने भयो । र्‍यापको इतिहासमा यम बुद्धलाई सबैभन्दा ठूलो मान्नुको खास कारण पनि यही हो । उनले जुन प्याटर्न ल्याए, आज सबैले त्यसलाई पछ्याइरहेका छन्,’ उनले भने, ‘महिलाको शरीर, मायाप्रेमका विषय र्‍यापमा चलेका थिए । यमले सामाजिक विसंगति र विकृतिलाई पनि स्थान दिए ।’

यम र्‍याप ब्याटल ‘रअ बार्ज’ सुरु गर्ने र्‍यापर पनि हुन् । अन्डरग्राउन्डमा गीत गाउनेहरूमात्रै होइन प्लेटफर्म नपाइरहेका धेरै र्‍यापर ‘रअ बार्ज’बाटै उदाए । बालेन, युनिक पोइट, लाहुरे, इजी टुवेल्भ, साकार, कविजीलाई यही प्लेटफर्मले चर्चामा ल्याइदियो ।

हुन त यमले झैं गिरीशले पनि आफ्ना भ्लगमार्फत नयाँ प्रतिभालाई स्थान दिए । सुरुवातदेखि नै एनएसकेले पनि हिपहपसम्बन्धी रेडियो कार्यक्रम चलाउँदै आए । तर, र्‍यापलाई मुलधारे मिडियासम्म पुर्‍याउनुमा ‘रअ बार्ज’को मुख्य भूमिका छ । यमले त प्रतिलिपि अधिकार र रोयल्टीको विषय पनि उठाइदिए । ‘रअ बार्ज’ का र्‍यापरले गालीगलौजका शब्द मात्रै प्रयोग गरेको भन्दै धेरैले यमलाई नै दोषी देख्थे । तर, यम र्‍यापरले प्रयोग गर्ने त्यस्ता शब्द समाजबाटै आएको बताउँथे । ‘र्‍यापमा गाली आवश्यक त होइन । तर, कतिले ज्ञानको अभावमा त्यस्तो गाइदिन्छन् । त्यसको बदलामा अरू शब्द नै प्रयोग गर्न सकिन्थ्यो,’ उनले एक भिडियो अन्तर्वार्तामा भनेका छन्, ‘कहिलेकाहीं आफूभित्रको रिस, फ्रस्ट्रेसन निकाल्ने बेलामा त्यो आवश्यक हुन आउँछ । धेरैले र्‍याप ब्याटलमा मुख छाड्यो भन्दै गुनासो पनि गर्छन् । कतिले यमले र्‍याप ब्याटलमा गाली बोल्न सिकाए भन्थे । तर मैले उनीहरूलाई सिकाएको होइन नि, उनीहरूले त समाजबाट सिकेका हुन् ।’

यमपछि बालेन, लाहुरे, साकार, भिटेन, युनिक पोइटदेखि जी–बबहरू आइपुगे । र्‍यापलाई क्रान्तिका रूपमा लिने बालेनले सामाजिक मुद्दा, विसंगति र राजनीतिको आलोचना गर्दै र्‍याप गाउन थाले । सन् २०१२ तिरै सडक बालबालिकाको विषय समेट्दै ‘सडक बालक’ सार्वजनिक गरे । २०१३ मा ‘रअ बार्ज’मा ब्याटल जितेका बालेनले ‘आम नेपाली बुबा’, ‘तथ्य’, ‘ओइ बूढा सरकार’, ‘नेपाल हाँसेको’, ‘मन यो उड्यो’ लगायतका र्‍याप सार्वजनिक गरे । उनका यी गीतमा राजनीतिक सरोकार र आलोचना भेटिन्छ । हिपहपले नै बालेनलाई राजनीतिमा पुर्‍याएकामा दुईमत हुँदैन ।

लाहुरेले ‘मेरो सोल्टा’ मा लाहुर जानेहरूको बाध्यता र पीडा समेट्दै पल्टनको कथा समेटिदिए । त्यसपछि ‘तीतो सत्य’, ‘लाहुरे’, ‘हाउडे’, ‘नेपहपको बाटो’ देखि ‘बिरामी’ लगायतमा सामाजिक समस्या र मुद्दा उठाउन थाले । युनिक पोइटका ‘मेरो देश बिरामी’, ‘कालो’, ‘माकस्सम’ लगायतका र्‍याप मन पराइए । साकार, भिटेनका र्‍यापहरूमा दर्शकहरू झुम्मिरहेकै हुन्छन् । भिटेनको ‘सिमसिमे पानी’, ‘गल्ली सडक’, ‘कथा’, ‘यात्रा’, ‘यस्तै त हो नि ब्रो’ लगायत गीतले र्‍यापलाई ठूलो संख्याका दर्शकबीच पुर्‍याउन मद्दत गरेको छ । भिटेन र्‍यापकै कारण प्रहरी हिरासतमा पनि परे । र्‍यापमा प्रयुक्त शब्दलाई लिएर थुप्रै पटक भिटेनको र्‍याप सडकदेखि सत्तासम्म पुग्यो । भिटेनकै गीत युट्युब ट्रेन्डिङमा परेका सुरुवाती र्‍यापहरू हुन् । अहिले र्‍याप संगीतले मुलधारे संगीतसँग प्रतिस्पर्धा गर्न थालिसकेको छ ।

पछिल्लो समय र्‍यापसम्बन्धी रियालिटी शो ‘नेपहपको श्रीपेच’ ले भने भाइबर साइमन, एम्सी किङ, बाबु विलिभर, जेनिश क्षत्री, विशेष भट्टराईलगायत थुप्रै प्रतिभालाई उजागर गरिदिएको छ । नेपालको पहिलो हिपहप संगीतमाथिको रियालिटीले र्‍यापको विविधतासमेत देखाइदिएको गिरीश बताउँछन् । ‘नेपहपको श्रीपेचले र्‍यापको विविधता देखाइदिएको छ । दुई व्यक्तिबीचको झगडा मात्रै पनि र्‍याप होइन,’ उनी भन्छन्, ‘र्‍याप सबैका लागि हो, कुर्ता–सुरुवाल लगाएर पनि र्‍याप हान्न सकिन्छ ।’

शोकै कारण र्‍यापरहरूले फरक–फरक स्वाद पस्कन थालेको मिस्टर डीको बुझाइ छ । ‘लाहुरेले पोखराको स्वाद र्‍यापमा ल्याएका छन् । काठमाडौंको स्वाद काठमाडौंका र्‍यापरहरूले ल्याइरहनुभएको छ,’ उनी भन्छन्, ‘तराईबाट भ्योमाले त्यहाँको स्थानीय स्वाद मिसाइरहेको छ ।’ दुई वर्षअघि सुरज क्षत्री (भ्योमा) र दीपक कहार (डी–१) ले ‘ढाका धोती’ मार्फत पहाडिया र मधेसीबीचको भेदभाव समेट्दै र्‍याप भिडियो सार्वजनिक गरेका थिए ।

सुना कान खोली तोरा बोली, हिमाल, पहाड, तराई के

देशके छोरा, भेदभाव जे करेला, ओका हिचके लपेटा

अब सुनल जा मधेस मे, हिपहप कैसन होगा ? देख चल

र्‍यापरलाई हेयको नजरमा हेर्नेहरूको दृष्टिकोणमा परिवर्तन आउन थालेको मिस्टर डीको अनुभव छ । भन्छन्, ‘र्‍याप गाउनैहरू अहिले घरपरिवार सम्हाल्न सक्ने भएका छन्, समाजका उदाहरण बनेका छन् ।’ उनको भनाइमा सही थप्दै मानस पनि र्‍यापप्रति समाजको बुझाइ बदलिएकामा खुसी छन् । ‘बालेनका कारण हिपहप सिस्टममा छिरेको छ, हिपहपले नै उनलाई एउटा जिम्मेवार पदमा पुर्‍याएको छ,’ उनले भने ।

त्यसो त सबै र्‍यापमा छाडा शब्द प्रयोग हुँदैनन् । कतिपय गम्भीर र सामाजिक मुद्दाका विषय पनि र्‍यापमा अट्ने गरेका छन् । ‘अभिभावकलाई सुनाउने हो भने गिरीशको र्‍याप सुनाउनुपर्‍यो । साथीहरूसँग चिल गर्ने मुड भए भिटेनको र देशभक्ति गीत सुन्ने भए बालेनको सुन्नुपर्‍यो,’ उनी भन्छन् । मानस भने नेपाली समाज छाडा शब्दमै अल्झिएको देख्दा अचम्म मान्छन् । ‘सबले छाडालाई पचाइसके । हामी किन त्यसमै अड्किएका हौं,’ उनी प्रश्न गर्छन्, ‘के ती शब्द कुनै मुडमा समाजले प्रयोग नै गर्दैन त ?’

र्‍यापरका लागि अहिले थुप्रै प्लेटफर्मको विकास भएको मानसको अनुभव छ । ‘पहिला त हाम्रा लागि प्लेटफर्म थिएन । अहिले त आमाबुबालाई कसैले र्‍याप गर्छु भन्दा पनि उनीहरूलाई सजिलै दिन्छन्,’ उनले भने, ‘अबको ४/५ वर्षमा नेपाली हिपहपले संसारमा छुट्टै परिचय बनाउँछ । अहिले पनि विदेशीहरूले नेपाली हिपहपमा रियाक्ट गर्न थालिसके । हामी पनि कुनै दिन अमेरिकन म्युजिक अवार्डहरूमा मनोनीत हुन पाउँछौं होला ।’

र्‍यापमा छाडा बोल्न आवश्यक नठान्ने बालेन अहिले र्‍यापको अवस्था राम्रो भएको बताउँछन् । ‘र्‍याप संगीत नबुझ्ने त छँदै छैन । नेपालमा सबैभन्दा चलेको विधा नै हिपअप हो । हरेक प्लेटफर्मले १/२ जना र्‍यापर ल्याइरहेको छ । ब्रेकबाजमा जिबव हिट भयो,’ उनी भन्छन्, ‘कविता बुझ्नेले र्‍याप बुझिहाल्छ, र्‍यापमा कविता हुन्छ । राइम र लेखन फरक होला, तर अहिले सबैजनाले बुझ्न थालेका छन् ।’

पछिल्लो समय महिलाहरूको उपस्थिति पनि र्‍यापमा बढ्न थालेको छ । हाल २१ वर्षीया दिमृति विश्वकर्मा सक्रिय छिन् । उनीअघि समन्थ मगर, परी, स्यामुनलगायत सक्रिय देखिन्थे । ‘महिला र्‍यापर थोरै छौं । पितृसतात्मक समाजमा महिलाहरूले त्यस्तो स्वतन्त्रता पाइरहेको हुँदैन,’ उनी भन्छिन्, ‘महिला र्‍यापरहरू आइरहे पनि अगाडि बढ्न गाह्रो छ । तर, मैलेचाहिँ परिवारको साथ पाएँ । हिपहपमा महिलाहरू स्थापित समय त लाग्छ नै ।’

प्रकाशित : श्रावण १२, २०७९ १०:१२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

'दुर्व्यवहारजस्तो विषयलाई सामान्यीकरण गरियो'

आरोपी नै शक्तिमा पुग्दा दुर्व्यवहार भोगेका महिला हतोत्साही हुन्छन् : रंगकर्मी आकांक्षा कार्की
रीना मोक्तान

काठमाडौँ — अभिनेता भुवन केसी चलचित्र विकास बोर्डको अध्यक्ष बनेका छन् । २ वर्षअघि अभिनेत्री साम्राज्ञी राज्य लक्ष्मी शाहले यौन दुर्व्यवहारको आरोप लगाएका उनलाई सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालयले बोर्डको अध्यक्षतामा नियुक्त गरेको हो ।

केसीले बुधबार पदभार ग्रहण गरिसकेका छन् । यतिखेर भुवनलाई बधाई दिने र यौन दुर्व्यवहारको आरोपितलाई चलचित्र क्षेत्रको अभिभावकीय पदमा नियुक्त गराएको भन्दै विरोध गर्नेहरुको दुई समूह छुट्टिएको छ ।

मिटू अभियानलाई उचाइमा पुर्‍याएको हार्वे विन्स्टिनविरुद्धको यौन दुर्व्यवहारको आरोपले विनस्टिनलाई सन् २०१८ यता जेल पुर्‍यायो । ८० भन्दा बढी महिलाले यौन दुर्व्यवहारको आरोप लगाएपछि सुरुमै विन्स्टिनलाई 'द विनस्टिन कम्पनी' र 'एकेडेमी अफ मोसन पिक्चर आर्ट्स एन्ड साइन्स'ले निकालेको थियो ।

सन् २०१८ मै बलिउड अभिनेत्री तन्नुश्री दत्तले अभिनेता नाना पाटेकरले १० वर्षअघि गरेको यौन दुर्व्यवहारको आरोप लगाएसँगै नानाले 'हाउसफुल ४' गर्न पाएनन् । फिल्मलाई निर्देशन गर्ने भनिएका साजिद खानमाथि पनि तीन महिलाले यौन दुर्व्यवहारको आरोप लगाए । त्यसपछि फरहाद रामजीले 'हाउसफुल ४' को निर्देशकीय जिम्मेवारी पाए ।

त्यस्तै, भारतमै गायिका सोना मोहापात्रले संगीतकार अनु मलिकविरुद्ध यौन दुर्व्यवहारको आरोप लगाएपछि मलिकलाई 'इन्डियन आइडल' १०औं संस्करणबाट हटाइयो । तर, अभिनेत्री साम्राज्ञी राज्यलक्ष्मी शाहले यौन दुर्व्यवहारको आरोप लगाएका भुवन भने बोर्डको अध्यक्ष बने । यसको अर्थ हो, अब साम्राज्ञीले गर्ने फिल्महरुको निर्णय लिने क्षमतामा छन् भुवन ।

अभिनेत्री साम्राज्ञीले सामाजिक सञ्जाल इन्स्टाग्राममार्फत २०७७ को असारतिर आफूलाई भुवनले यौन दुर्व्यवहार गर्दा आफू १७ वर्षको रहेको खुलाएकी थिइन् । 'यस्तो पनि समय आयो जब मलाई दुर्व्यवहार (ह्यारेसमेन्ट) गरियो । सबैजनाको अगाडि त्यो व्यक्ति मेरो अनुहारको मजाक उडाएर हाँस्थ्यो । त्यतिबेला मात्र १७ वर्षको थिएँ म। मैले एक व्यक्तिलाई यसबारे सुनाएको पनि थिएँ। तर, उहाँले यो उद्योगमाथि तिनीहरुकै नियन्त्रण छ जोसँग शक्ति छ, उनीहरुकै गुटबन्दी छ । यदि उनीहरुले तिमीलाई मन पराएनन् भने फिल्मको अफर पाउँदैनौं भनेर बोल्न दिनुभएन,' उनले उक्त घट्ना सम्झँदै भनेकी थिइन् ।

भिडियोमा साम्राज्ञीले भुवनको नाम कतै लिएकी थिइनन् । तर, प्रतिवादमा भुवनले भने सामाजिक सञ्जाल फेसबुकमा खाना नपाएर रोइकराइ गरेको भन्दै स्टाटस नै लेखे । 'खान नपाएको भन्दै सामाजिक सञ्जालमा रोई कराई गर्ने हिरोइन अहिले कुन फिल्मको नाम बेचेर खाइरहेकी छिन् ? जुन थालमा खाने त्यही थालमा दुलो पार्ने । सामाजिक सञ्जालमा गर्ने बराबर अभिनय फिल्ममा पनि गरे हुने नि !' उनले लेखेका थिए ।

त्यसपछि साम्राज्ञीले भुवनले जापानको अवार्ड कार्यक्रममा पनि दुर्व्यवहार गरेको कुरा खुलाएकी थिइन् । 'जापानमा अवार्डमा जाँदा पनि उहाँ असहज ढंगले मेरो नजिक आउँदा मैले धकेलेको थिएँ । उहाँलाई वा अरुलाई त्यस्तो व्यवहार मन पर्छ होला तर मलाई मन पर्दैन । त्यति नजिक आउन उहाँ मेरो को हो र ?’ उनले भनेकी छन्,‘यस्तो आक्रमणले फिल्ममा आउन चाहने नयाँ केटी र उनीहरुका अभिभावकहरु हतोत्साही हुन्छन् । त्यसैले पनि म चुप बस्दिनँ । अत्ति हेप्ने काम भयो ।’ त्यसपछि साम्राज्ञीविरुद्ध केसीले काठमाडौं जिल्ला अदालतमा गालीबेइज्जतीको मुद्दा दर्ता गरे । अहिले यो मुद्दा अदालतमा विचाराधीन छ ।

यौन दुर्व्यवहारका आरोपितलाई बोर्डको अध्यक्ष बनाएसँगै महिलाहरुलाई त्रासमा बाँच्नुपर्ने स्थितिको विकास भएको भुवनका प्रतिस्पर्धी समेत रहेकी निर्देशक सम्झना उप्रेती रौनियार बताउँछिन् । 'मन्त्रालयले खोलेको निवेदनमा सुरुमा उनलाई त्यहाँ नै रोक्न सकिन्थ्यो । उनले सजिलै निवेदन भर्न पाए । अन्तर्वार्ता लिएर बोलाएको छ । देशको गरिमा बोक्ने पार्टी नेपाली कांग्रेसले त्यस्तो व्यक्तिलाई अध्यक्ष बनाउँदा पार्टीले के हैसियत राख्छ? फिल्म क्षेत्रका पुरुषहरुले एक त फिल्म क्षेत्र महिलाका लागि सुरक्षित छैन भन्ने भान गराइरहन्छ,' सम्झनाले भनिन्,'विकास बोर्डमै उनीविरुद्ध निवेदन परेका छन् । उहाँ गतिलो चरित्र भएको व्यक्तिमा गनिनु हुन्न । उहाँजस्तो व्यक्तिलाई बोर्डमा लगेर कांग्रेसले के सन्देश दिन खोजेको हो भन्न सकिन्न । भोलिदेखि चलचित्र क्षेत्रका महिलाहरूलाई त्रासमा बाँच्नुपर्ने स्थिति बनाइदियो ।'

यौन दुर्व्यवहारका अनुभवलाई समेट्दै 'भजाइना मोनोलग' निर्देशन गरेकी रंगकर्मी आकांक्षा कार्की भुवन त्यो शक्तिमा पुग्नुले यौन दुर्व्यवहारबारे बोल्ने महिलालाई हतोत्साही भएको बताइन् । 'यो गैरजिम्मेवार निर्णय भयो । तिमीहरुले जे बोले पनि बोल्दै गर, तर हामी नसुनेझैं गरिदिन्छौं, देखेको पनि नदेखेको जस्तो गरिदिन्छौं । कसैले हामीलाई जवाफदेही बनाउन सक्दैनौं भनेर एक महिलालाई दर्जा नै नदिएको, आदर नगरेको भन्ने उदाहरण मान्न सकिन्छ,'आकांक्षाले भनिन्,'त्यस्तो व्यक्ति निर्णय लिने क्षमतामा पुगेपछि पहिल्यै शक्तिमा भएको पुरुषले अर्को शक्तिमा पुग्दा अर्को कोही व्यक्तिले कसरी बोल्न सक्छ । कसैलाई गलत गरेको छ भने त्यही व्यक्तिहरूको करिअर कन्ट्रोल गर्ने डोरी त उसको हातमा पर्‍यो नि ।'

आकांक्षा थप्छिन्,'यो त ल 'खा' भनेकोजस्तो पनि भयो । तिमीहरु जति नै चिच्च्याउँदै गरे पनि हामी यसरी प्रगति गरिरहन्छौं भनेर देखाएको हो ।' फिल्म निर्देशक मनोज पण्डित भुवनलाई अध्यक्ष बनाइदिएर सरकारले यौन दुर्व्यवहारजस्तो अपराधलाई सामान्यीकरण गरिदिएको बताउँछन् । 'राजनैतिक दलहरुलाई सामाजिक कुनै पनि मुद्दासँग सरोकार छैन भन्ने यसले देखाउँछ । खालि हरेक सरकारी निकायमा आफ्ना कर्मचारी कसरी भर्ती गराउने भन्ने कुराले मात्र महत्त्व राख्छ भन्ने देखिन्छ । त्यसकै रिफ्लेक्सन हो यो,'पण्डितले भने,'दलहरुका लागि आफ्ना कार्यकर्ताको सवालमा हरेक अपराध सामान्य लाग्छ । यसले अपराधलाई सामान्यीकरण गरिदिएको छ । यति महत्त्वपूर्ण मुद्दामा दलहरू मौन बसिदिनु, महिला हिंसाका मुद्दामा उनीहरुलाई कुनै पनि चासो छैन भन्ने स्पष्ट हुन्छ ।'

दलीय आबद्धता

यतिखेर भुवन अध्यक्ष बनेसँगै दलीय आबद्धतामाथि प्रश्न उठेका छन् । पहिलो संविधानसभा चुनावपछि भुवन एमाले प्रवेश गरे । दोस्रो संविधान सभा चुनावमा एमालेले उनलाई समानुपातिक उम्मेदवार बनाउन खोज्यो तर पार्टीभित्र चर्को विरोध भएपछि पछि हट्यो । त्यसताका उनको नाम राप्रपा र उन्नत लोकतन्त्र पार्टीसँग जोडियो । तर, गत वैशाख २० मा नीर शाहको पहलमा केसी अभिनेत्री स्वेता खड्का र कलाकार संघका अध्यक्ष रवीन्द्र खड्का कांग्रेश प्रवेश गरे ।

बोर्डको अध्यक्षका लागि दलीय आबद्धता बन्द गर्न माग गर्दै समीक्षक एवं पत्रकार यज्ञशले सामाजिक सञ्जाल फेसबुकमा स्टाटस लेखेका छन् । 'हुन त कुलमान घिसिङ जस्तो आफ्नो क्षमता सिद्ध गरेका र नेपालमा असम्भवजस्तै मानिएको लोडसेडिङ हटाउने काम गरेर देखाएका मान्छेसमेत माओवादी सरकारमा नआइ फेरि विद्युत् प्राधिकरणको हाकिम हुन पाएनन्, त्यसैले यो देशमा दलीय आबद्धता र दलीय आधारमा नियुक्ति अति सामान्य कुरा हो। त्यसैले हरेक क्षेत्रमा दलीय आबद्धता र प्रतिबद्धतासहितका संघ संगठन छन्। गभर्नर आफ्नो पार्टीको नभएकाले सरकारले हटाउने र सरकार आफ्नो पार्टीको नभएकाले गभर्नरले निहुँ खोज्ने पनि देखिएकै हो,'उनले लेखेका छन्,'अझै छोटकरीमै नाम राखेर भए पनि पार्टीको जुवामा नारिनै परेको हो। यस्तोमा चलचित्र विकास बोर्डको के कुरा गर्नु ! तैपनि एमालेमा रहेका (काठमाडौंमा सांसदको टिकटसमेत दिएर पछि खोसिएका) भुवन केसीलाई चलचित्र विकास बोर्डको अध्यक्ष बनाउन पहिले कांग्रेस प्रवेश गराएर मात्रै अध्यक्ष बनाइयो। यसको अर्थ भुवन केसी कांग्रेस भएकाले अध्यक्ष भएका हुन् भन्ने लगाउन मिल्छ कि मिल्दैन ? उनको क्षमताको आधारमा हो भने वैशाखमा पार्टी प्रवेश गराउनुको कारण के? बोर्ड अध्यक्षको योग्यता यही हो ?'

थप लेखेका छन्, 'भुवन अभिनेता र निर्माताका रूपमा स्थापित व्यक्ति हुन् तर चलचित्र क्षेत्रलाई मार्ग निर्देशन गर्ने र मौलिक सिनेमा संस्कृति विकासको भिजन भएका व्यक्तिजस्तो लाग्दैन। भुवनले त्यसमा मलाई गलत सिद्ध गरून् भन्ने कामना छ। (यसमा थप- भुवनलाई अभिनेत्री साम्राज्ञी राज्यलक्ष्मीले लगाएको यौन दुर्व्यवहारको आरोपलाई सरकारले बिर्सेको कि मुद्दा नै नमानेको भन्ने प्रश्न पनि छ।)'

बोर्डका पूर्व अध्यक्ष दयाराम दाहाल भने विदेशी फिल्म रोकेर देखाउन भुवनलाई चुनौती दिन्छन् । 'उहाँले बाहिर बसेर बलिउड फिल्म रोकेर देखाउँछु भन्नुभएको थियो । अब उहाँ पदमा पुग्नुभयो त्यो काम पनि गरेर देखाउन सकेको होस् मेरो कामना छ,' दयारामले भने ।

प्रकाशित : श्रावण ११, २०७९ १४:३१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×