अटोले बढाएको समाजको गति - फिचर - कान्तिपुर समाचार

अटोले बढाएको समाजको गति 

वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केकाहरूलाई स्वदेशमा अडिने मेसो 
देशका अधिकांश जिल्लाका सदरमुकाम र गाउँसम्म गुड्ने तीनचक्कै अटोले सहर र ग्रामीण समाजको गति मात्रै बढाइदिएको छैन, स्थानीय तहमा रोजगारी पनि सिर्जना गरेको छ । जसको फाइदा वैदेशिक रोजगारीबाट फर्किएकाहरूले धेरै उठाइरहेका छन् । 
कान्तिपुर टिम

काठमाडौँ — देशैभर गुडिरहेका अटोहरू निम्न र मध्यम आय भएका आम नेपालीका निम्ति यात्राको सजिलो माध्यम मात्रै बनिरहेका छैनन्, यस्ता अटोले स्थानिय तहमा रोजगारीको अवसर पनि सिर्जना गरिरहेका छन् । यस्तो रोजगारीले वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केका सयौं नेपालीलाई स्वदेशमै पसिना बगाउने अवसर दिलाइरहेको छ । 

खोटाङको दिक्तेल रुपाकोट मझुवागढी नगरपालिका–११ खार्मीका अर्जुन गुरुङले वैदेशिक रोजगारीको क्रममा पाँच वर्ष मलेसियामा बिताए । नौ महिनाअघि उनले साढे ६ लाख रुपैयाँ किस्ता तिर्ने गरी अटो किनेपछि उनले प्रवासको कमाई सम्झिनु परेको छैन् । मलेशियामा पसिना बगाउन भन्दा आफ्नै गाउँघरमा अटो गुडाउनुको आनन्दले उनी खुसी त छन् नै, परिवारसँगै समय बिताउन पाउनुलाई उनले ठूलै उपलब्धि मानिरहेका छन् ।

पाँचदेखि सात लाख रुपैयाँ लगानीमा किन्न सकिने अटो एकाध लाख बुझाएपछि किस्ताबन्दीमै पाइन्छ । त्यसैले पनि वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केकाहरूमा यसप्रति आर्कषण देखिन्छ । मधेशका जिल्लाहरुमा भने खाडी र मलेसियाको रोजगारीबाट फर्केकाहरूको अलवा भारतको दिल्ली, मुम्बई जस्ता सहरमा एकाध वर्षको कमाइ बचाएर फर्केकाहरूले पनि अटो चलाएरै जीविकोपार्जन गरिरहेको देखिन्छ । विगत दुई दशक भारतको मुम्बईमा अर्काको अटो चलाउँदै आएका सर्लाही कविलासी नगरपालिका–२ पिपरियाका उपेन्द्र साह पाँच वर्षयता गाउँघरमै अटो गुडाइरहेका छन् । उनले गाउँघरकै मान्छे ओर्सानुको आनन्द बाँड्दै भने, ‘अटोबाट आम्दानी पनि रामै भएको छ । समाजमा आपत् विपद्का बेला सेवा दिन पाउँदा खुसी पनि मिलेको छ ।’

पहाडमा टुकटुके अटो

मधेशमा मात्र होइन सुदूरपश्चिममा पनि रोजगारीका क्रममा कैयौं वर्ष भारतमा बिताएकाहरू अहिले अटो गुडाएर गाउँघरमै रोकिएका उदाहरण भेटिन्छन् । अछामको तुर्माखाँद गाउँपालिका –३ भैरवस्थानका ३४ वर्षीया चन्द्रबहादुर बुढाले कैयौं वर्ष रोजगारीका क्रममा भारतका विभिन्न सहरमा भौँतारिए । चार वर्षअघि पहिलो पटक सदरमुकाम मंगलसेनमा अटो गुडाउँदा उनलाई धेरैले शंकाका साथ भनेका थिए, ‘यसले गरिखाला र ?’ तर सबैको शंकालाई गलत सावित गर्दै चन्द्रले हिजोआज अटोकै कमाइले ४ छोराछोरीसहितको परिवार सजिलै पालिरहेका छन् । १२ लाख ८० हजारमा २ वटा अटोमा लगानी गरेका उनी अहिले मासिक ४५ हजारसम्म कमाउँछन् । हिजोआज उनकै सिको गरेझैं गरेर अछामको मंगलसेन, साँफेबगर, जयगढ, कमलबजार, विनायकलगायतका क्षेत्रमा दर्जनौं अटो सञ्चालनमा छन् ।

कपिलवस्तुको महाराजगञ्ज नगरपालिकास्थित कुशहवा गाउँ हुँदै जाँदै टेम्पो । तस्बिर: मनोज पौडेल/कान्तिपुर

महोत्तरीको बर्दिवास–३ का रेशम आलेमगर ५ वर्षअघिसम्म वैदेशिक रोजगारीमा कुवेतमा थिए । उनी गाउँ फर्किंदा भर्खर मात्र एकाध अटो गुड्न थालेका थिए । थोरै लगानीमा विदेशकै जस्तो कमाइ गर्न सकिने भएपछि उनले कुवेत जाने योजना त्यागे । त्यसयता निरन्तर अटो गुडाइरहेका रेशम परिवारसँगै बसेर कमाइ गर्ने मेलो जुरोकोमा खुसी छन् । गाउँ–टोलका मान्छेले फोन गरेर उनलाई बोलाउँछन् । उनले सुनाए, ‘खोज्ने बित्तिकै उपलब्ध हुने सस्तो सवारी र सजिलो सवारी भनेर अहिले धेरैले अटो नै खोज्छन् ।’

पर्साको बहुदरमाई नगरपालिका–३ नगरदाहा निवासी जाकिर मियाँ ७ वर्षको वैदेशिक रोजगारीपछि दुई महिने छुट्टीमा गत वर्ष गाउँ फर्केका थिए । छुट्टी सकेर फर्किने बेला उनलाई परिवारका सदस्यले गाउँमै बसेर केही गर्न दबाब दिए । सामान्य साक्षर मियाँलाई विदेशमा गरेको सिलाइकटाइबाहेक अरु काममा अनुभव थिएन् । लेबर काम गर्ने उनको इच्छा थिएन । छिमेकी गाउँमा बस्ने उनका एक साथीले विगत एक वर्षदेखि गाउँबाट सदरमुकाम वीरगन्जसम्म अटो रिक्सा चलाउन सुरु गरेका थिए । साथीकै सल्लाह सुनेर उनले एक सातासम्म साथीकै अटो चलाउन सिके । प्रवासको कमाइले अटो किनेर चलाउन थाले । खर्च कटाएर दिनको करिब एक हजारदेखि पन्ध्र सय रुपैयाँसम्म बचत गर्ने गरेका उनले सुनाए, ‘परिवारसँगै बसेर यति कमाइ गर्नु राम्रै हो ।’

कपिलवस्तुको महाराजगञ्ज नगरपालिकास्थित शिवभारी गाउँमा टेम्पो । तस्बिर: मनोज पौडेल/कान्तिपुर

पाँच वर्ष कतार बसेर पनि सोचेजस्तो कमाइ नभएको तितो अनुभव बोकेर पूर्वी चितवनको वाघमाराका भिखुराम महतो घर फर्केका थिए । आफले बचाएको केही लाखमा थप रकम थपथाप पारेर उनले तीन वर्षअघि अटो किने । हिजोआज उनी गाउँदेखि २५ किलोमिटरपरको सदरमुकाम भरतपुरतिर बाक्लै भेटिन्छन् । यात्रु बोकेर गाउँ–सहर गरिराख्ने रोजको दैनिकीबाट उनलाई कतारको कमाइले भन्दा खुसी मिलेको छ । उनी भन्छन्, ‘कमाइको हिसाब गर्ने हो भने कतारको र यताको बराबर हो । तर आफ्नै घरमा बसेर कमाउनु राम्रो हो नि ।’

थोरै लगानीमै किन्न सकिने र थोरै मेहनत गरे पनि दैनिक एक हजारको हाराहारीमा बचत गर्न सकिने भएकाले धेरैको रोजाइमा अटो परेको देखिन्छ । धादिङको नीलकण्ठ नगरपालिका–७ पिपलछापका अंकबहादुर आले मगर साउदी अरब र कतारमा गरेर दस वर्ष गुजारे । पछिल्ला तीन वर्षयता भने उनी धादिङबेसी र आसपासका क्षेत्रमा अटो चलाएर ६ जनाको परिवार धान्दै आइरहेका छन् ।

इलामको चिया बगानमा अटो ।

अंकबहादुर बिहानै अटो लिएर घरबाट निस्कन्छन्, मध्यान्ह नहुँदै खाना खान घर फर्किन्छन् । अनि केही बेर सुस्ताएर फेरि कुदिहाल्छन् । कहिलेकाहीँ रातिको समयमा पनि कसैलाई दु:ख बिमार परेर उनी कमाइ पनि हुने सेवा पनि हुने भनेर अटो निकाल्न तयारै देखिन्छन् । दैनिक १५ सयदेखि दुई हजारसम्म कमाइ गर्ने उनी यात्रु मात्रै बोक्दैनन्, मल, कुखुराको दाना, चामललगायतका सामान बोकेर पनि घर घर पुग्छन् । उनले सुनाए, ‘स्थानीयले सुविधा पाए, मैले कमाइ । उनीहरु सेवा पाएकाले खुसी, म काम पाएकाले ।’

कतारमा ५ वर्ष बिताएर फर्केका तनहुँको व्यास नगरपालिका–१ का आइत विक भनेजस्तो कमाइ नभएको दु:ख र बिग्रिन थालेको स्वास्थ्य लिएर २०६९ मा स्वदेश फर्केका थिए । एक वर्ष घरमै बसेका उनी कमाइको खोजीमा २०७० मा चिवतन पुगे । केही वर्ष चितवनमा विद्युत्बाट चल्ने अटो रिक्सा चलाएका उनी त्यसपछि तनहुँ नै फर्के । दमौलीमा पहिलो पटक ई–रिक्सा चलाएका आइत हिजोआज दमौली अटो चालक समितिका अध्यक्ष छन् । उनले जिल्लाको दमौली, खैरेनी, भिमाद, शुक्लागण्डकी, देवघाट, आँबुखैरेनी, डुम्रे क्षेत्रमा गरी करिब एक सय अटो गुड्ने र तीमध्ये कैयौं वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केकाहरू रहेको बताए ।

नियमनको खाँचो

देशैभर अटोले स्थानीय बजारहरूलाई गतिशील बनाउन मद्दत गरे पनि अटो सञ्चालन र नियमनमा भने राज्य संयन्त्रको भूमिका प्रभावकारी देखिन्न । एकाध जिल्लामा स्थानीय तहले अटो सञ्चालनको कार्यविधि बनाएरै भाडादरदेखि रुटसमेत नियमन गरिरहे पनि यस्तो उदाहरण सबैतिर छैन । नियमनको अभावमा अटो चालकबीच अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा मात्रै हुर्किरहेको छैन, यात्रुहरू ठगीमा पर्ने र दुर्घटना हुने घटनामा पनि उत्तिकै छन् । कतिपय जिल्लामा चालक अनुमतिपत्र नभएकाहरूले नै अटो हुइँक्याउँदा यात्रुको सुरक्षा चिन्ता थपिएको छ ।

पाँचथरको फिदिममा सञ्चालनमा आएका अटो ।

प्रदेश १ को यातायात व्यवस्था तथा सञ्चार मन्त्रालयको यातायात व्यवस्था महाशाखा प्रमुख भीम गौतमका अनुसार तीनपांग्रे टेम्पो चालकले लिखित र ट्रायल पास गरेर लाइसेन्स लिने गरेको देखिए पनि तीनपांग्रे विद्युतीय सवारी साधनका चालकहरूले भने विभिन्न कारणले सवारी चालक अनुमतिपत्र नलिइरहेको बताए । गौतमले पेट्रोलबाट गुड्ने अटो र विद्युत्बाट गुड्ने अटोरिक्साका धेरैजसो चालकहरू निरक्षर र अर्ध साक्षर रहेकाले पनि उनीहरू लिखित परीक्षामा सामेल हुन अन्कनाइरहेको बताए । उनको अनुसार सिटी सफारीको व्यवस्थापन गर्न ०७६ असोज ५ मा जारी भएको प्रदेश सवारी तथा यातायात ऐनअनुसार सबै जिम्मा स्थानीय तहलाई दिने भनेर ०६९ देखि यातायात व्यवस्था कार्यालयमा दर्ता नगर्ने भनिएको थियो । उनले भने, ‘स्थानीय तहहरूले यातायातसम्बन्धी कानुन बनाइनसकेकाले समस्या झन् जटिल बन्दै गएको छ ।’

केही जिल्लामा भने अटो चालक संगठित भएका देखिन्छन् । स्थानीय प्रशासनले अटो सञ्चालनको अनुमति नदिने वा निश्चित रुट कायम गरिदिने जस्ता निर्णयविरुद्ध संगठित अटो चालकहरूले आन्दोलन नै गर्ने गरेको उदाहरण पनि छन् । स्याङ्जामा राजमार्गमा अटो गुड्न नदिने प्रशासनको निर्णयविरुद्ध अटो व्यवसायीले समिति नै गठन गरी आन्दोलन गरे । त्यसपछि भने प्रशासन पछि हट्न बाध्य भयो ।

२०७५ असोजको दोस्रो साता चितवनको भरतपुरमा अटो चालक आन्दोलित नै भए । कारण थियो, भरतपुर महानगरपालिकाले मुख्य राजमार्गमा अटो गुड्न प्रतिबन्ध लगाउने निर्णय । यसअघि पनि महानगरमा संगठित अटो चालक आन्दोलित भएर राजमार्ग नै अवरुद्ध पार्ने काम गरेका थिए । २०७५ साउनमा अटो चालकको आन्दोलनमा त प्रहरीले गोली नै चलाएको थियो । जसमा एक अटो चालक घाइतेसमेत भएका थिए । राजमार्ग क्रस गर्न दिने क्रसिङ प्वाइन्टहरूको संख्या १४ बाट बढाएर १८ पुऱ्याएपछि आन्दोलन स्थगित भएको थियो ।

देशैभर संगठित अटो चालक र प्रशासन वा ट्राफिकबीच बेला बखत विभिन्न विषयमा द्वन्द्व निम्तिएको देखिन्छ । स्पष्ट सरकारी नीतिको अभावमा अटो चालक र प्रशासनबीच द्वन्द्व देखिएको हो । मोरङमा राष्ट्रिय राजमार्ग र सहरी क्षेत्रमा ट्रफिक व्यवस्थापनका लागि घाँडो हुँदै गएपछि दर्ता रोक्ने ट्राफिक प्रहरीले विभिन्न प्रयास जारी राखेको देखिन्छ । मोरङ ट्राफिकका सई शिवकुमार शर्मा तीनपांग्रेले यात्रालाई सहज बनाए पनि यसले ट्राफिक जाम र दुर्घटना बढाएको बताउँछन् ।

स्याङ्जाका जिल्ला ट्राफिक प्रहरी प्रमुख मीनबहादुर कुँवरका अनुसार अटो सञ्चालनका लागि सम्बन्धित पालिकाबाटै अनुमति दिइएको छ । ‘पहिलोपटक पुतलीबजारले नियम बनायो । पछि अन्य पालिकाले पनि बनाउन थाले,’ उनले भने, ‘रुट परमिट पनि पालिकाबाटै दिइएको छ र भाडादर पनि तोकिएको छ ।’

नुवाकोटमा सञ्चालनमा रहेका अटो ।

स्याङ्जामा जस्तै पाँचथरका ८ स्थानीय तहमध्ये फिदिम नगरपालिकाले अटो दर्ता गरेर प्रक्रिया चलाउने नियम बनाएको छ । यहाँ दर्ता भएरै ४० अटो सञ्चालनमा छन् । त्यस्तै पाँचथरको फुङलिङ नगरपालिका अटो सञ्चालनसम्बन्धी २०७५ सालमा कार्यविधि नै बनाएको छ । कार्यविधिअनुसार अहिले बजार क्षेत्रभित्र एक सय रुपैयाँ भाडादर तोकिए पनि बाहिर भने दिने र लिनेको सहमति नै काफी हुन्छ । हिलिहाङ गाउँपालिकाले भने गाउँसभाबाट ऐन नै बनाएर अटो सञ्चालन कार्यविधि बनाउने तयारी थालेको छ ।

सदरमुकाम र फैलिदै गरेका साना बजारहरुमा कति अटो आवश्यक हुन भन्नेबारे सरकारी संयन्त्र पनि मौन देखिन्छ । त्यसले अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा त बढाएको छ नै, सवारीको भीड पनि बढाएको छ । ट्राफिक कार्यालयका प्रहरी निरीक्षक वकिलबहादुर सिंहले धनगढीको व्यस्त बजारमा चल्ने भएकाले अहिले अटोरिक्सा ट्राफिक व्यवस्थापनका लागि चुनौती भएको बताउँछन् ।

लमजुङको बेसीसहरमा सञ्चालनमा रहेका अटो ।

केही जिल्लामा भने अटोहरु दुर्घटनाका कारण पनि बनिरहेका छन् । मोरङमा मात्रै पछिल्ला दुई महिनामा २४ वटा अटो दुर्घटनामा परे । जसमा ४ सिकिस्त र ५२ जना घाइते भए । वैशाखयता तीन महिनामा मात्रै पर्सामा ८ वटा अटो दुर्घटनामा परे । जसमा एकजनाको ज्यान नै गयो ।

डेढ वर्षअघि धरान–१५ मा को १ ह ७८५९ नम्बरको सफारी चालक ४३ वर्षीय मानबहादुर लिम्बूले चलाएको सिटी सफारीले ठक्कर दिँदा पैदलयात्री ३५ वर्षीय किशोर विकको मृत्यु भयो । प्रहरी छानबिनमा चालक लिम्बूसँग सवारी चालक अनुमति पत्र नभए पनि प्रहरीले सवारी ज्यान मुद्दा दर्ता गरेर कारबाही प्रक्रिया अगाडि बढायो । उनी अहिले पुर्पक्षका लागि जेलमा छन् ।

केही जिल्लामा अटोहरूले भाडा बढी असुल्ने र नयाँ यात्रुलाई ठग्ने गरेको गुनासा पनि उत्तिकै सुनिन्छ । कतै भने संगठित अटो व्यवसायीहरूले आफैले भाडादर निर्धारण पनि गरिरहेको देखिन्छ । पाल्पाको तानसेन नगरपालिकाअन्तर्गत सञ्चालित अटोले कोकलदेवी टेम्पो यातायात प्रालि बनाएर संगठित भएका छन् । प्रालिका सचिव डिल्ली परियारका अनुसार यातायात व्यवस्था कार्यालय र तानसेन नगरपालिकामा दर्ता भएपछि प्रालिमा पनि यसको दर्ता हुन्छ । ‘हामीले भाडादर पनि निर्धारण गरेर सञ्चालन गरेका छौं,’ उनले भने, ‘कोही कसैलाई ठग्ने भन्ने होइन । ठगिनेहरू आफैं ठगिने हुन् ।’

प्रकाशित : श्रावण ९, २०७९ १७:४६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पहाडमा टुकटुके अटो

अधिकांश जिल्लाका सदरमुकाम र गाउँसम्म गुड्ने तीनचक्के अटोले सहर र ग्रामीण समाजको गति बढाउनुका साथै सिर्जना गर्‍यो स्थानीय तहमा रोजगारीका अवसर
कान्तिपुर टिम

काठमाडौँ — कुश्मा–८ का चन्द्रदत्त जैसी १८ वर्षको उमेरमा छिमेकी चन्द्रबहादुर पौडेलको पछि लागेर कामको खोजीमा भारत पसेका थिए । बटौली झरेर गोरखपुर हुँदै मुम्बई पुगेका उनको ऊर्जाशील उमेर गुवाहाटीमा बित्यो । २३ वर्षको उमेरमा घर फर्केर उनले बिहे त गरे तर परिवार पवर्तमै छाडेर उनी उतै नोकरीका लागि दौडिए । गुवाहाटीकै कमाइले घर जोडे, छोराछोरी हुर्काए । तर उनको मन गाउँमै थियो ।

२०७२ वैशाखको भूकम्पका बेला घर आएका जैसीलाई स्थानीयले भने, ‘कति भारतमा पसिना बगाउँछस् ? यहाँ सहकारी खुल्दै छ । काम दिम्ला, नजा ।’ गाउँमा चुवा कृषि सहकारी संस्था खुल्यो । त्यसले डेरी चलाउन थाल्यो । चन्द्रले काम पाए, संकलित दूध कुश्मा र पातीचौर लगेर बेच्ने । अरूका भाडाको गाडीमा दूध ओसारेर फाइदा नहुने देखेपछि उनले अटोरिक्सा किन्ने सोचे । किनकि भारतमा अटो चलाएको अनुभव उनीसँग थियो । उनले वीरगन्ज पुगेर ६ लाख ७२ हजारमा अटो खरिदे । पर्वत बजारकै यो पहिलो अटो थियो ।

तीनपांग्रे खुरुरु कुदेको देख्दा स्थानीय अचम्म मानेजसरी हेर्थे । जैसीले केही वर्ष अटोमै दूध ओसारे । सहकारीमा संकलन हुने दूधको परिमाण बढ्न थालेपछि उनको अटोको क्षमताले भ्याएन । त्यसपछि उनले सहकारीको काम छाडेर अटोमा यात्रु ओसार्न थाले । तर निजी नम्बर प्लेट भएकाले उनलाई बारम्बार ट्राफिकले रोक्थे । २०७७ मा उनले अटोलाई कालो प्लेटमा रूपान्तरण गरे । अहिले कुश्मा बजारमा मात्रै ८ अटो सञ्चालनमा छन् । सानो लगानीमा अटोले आवतजावत सजिलो बनााएका छन्, कमाइका लागि पनि परदेशकै मुख ताक्न बाध्य जैसी जस्तालाई गाउँघरमै रोजगारी पनि दिएको छ ।

बोलीचालीमा विक्रम टेम्पो भनिने डिजेलबाट कर्कश आवाज निकाल्दै कुद्ने तीनपांग्रेको विस्थापनपछि सुरु भएको अटो अर्थात् पेट्रोल र बिजुलीबाट चल्ने तीनपांग्रे देशका सबैजसो भूभागमा देखिन थालेको छ । कतै अटो, कतै टुकटक त कतै सिटी सफारी भनिने तीनपांग्रेले स्थानीय क्षेत्रमा रोजगारी त सिर्जना गरेको छ नै, सामान्य नागरिकको यात्रालाई पनि सहज बनाउँदै स्थानीय जनजीवनमा गति थपेको छ । अटोले बजार छेउछाउका कच्ची सडक भएका मधेस, पहाड र हिमालका बस्तीलाई स्थानीय बजार र सदरमुकामसँग मात्रै जोडिरहेको छैन, स्थानीयलाई आयआर्जनका बाटोहरू पहिल्याउन, कृषि उत्पादन बजारसम्म पुर्‍याउन र दुख/बिमारमा अस्पतालसम्म पुग्न पनि सघाइरहेको छ ।

नुवाकोट

भन्सार विभागका अनुसार आर्थिक वर्ष २०७८/७९ को ११ महिनामा डिजेलबाट चल्ने २ हजार ९६ र पेट्रोलबाट चल्ने २ हजार १ सय ८४ अटो भारतबाट नेपाल भित्रिएको छ । यही अवधिमा चीनबाट विद्युतीय तीनपांग्र्रे ६ हजार ७ सय ४० वटा भित्रिएको देखिन्छ । यो संख्याले नेपालमा कति ठूलो संख्यामा तीनपांग्रे सवारीको आयात कति ठूलो संख्यामा भइरहेको छ भन्ने देखाउँछ ।

यातायात व्यवस्था कार्यालयका अनुसार प्रदेश १ मा मात्रै ६८ हजार ३ सय ७८ अटो र ३६ हजार ६ सय ६७ सिटी सफारी भनिने ई–रिक्सा दर्ता भएको छ । दर्ता भएका यी साधनमध्ये आधाभन्दा धेरै मोरङ, सुनसरी र झापामा गुड्छन् । वाग्मती प्रदेशको उपत्यका बाहिरका १० मध्ये ८ वटा जिल्लामा करिब ८ हजार ५ सयवटा अटो सञ्चालनमा छन् । जसमध्ये सबैभन्दा धेरै अर्थात् ८ हजारभन्दा बढी अटोले चितवन र मकवानपुरलाई चलायमान बनाएका छन् । चितवनका अटो डिलर सञ्चालक होमनाथ पौडेलका अनुसार चितवनभर अहिले चार हजारको हाराहारीमा अटो छन्, तीमध्ये २५ सय जति त भरतपुरमै गुड्छन् । एउटा अटोले औसतमा २५ सयको कारोबार गर्दा पनि भरतपुरमा मात्रै दैनिक अटोको कारोबार ६ लाखभन्दा धेरै हुन आउँछ । यो संख्याले अटोले कति धेरैलाई गतिशील बनाइरहेको छ भन्ने मात्रै देखाउँदैन, यातायात अर्थतन्त्रमा यसको हिस्सा कत्रो छ भन्ने पनि देखाउँछ ।

मकवानपुरमा अटोको संख्या ४ हजार नाघिसक्यो । रुटको गाडी नचल्ने ठाउँमा पनि पुग्ने, यात्रु थोरै भए पनि चल्ने भएकाले अरू गाडीमा भन्दा अटोमा आकर्षण छ । मधेस प्रदेशका सबैजसो जिल्लामा यातायातको सबैभन्दा चल्तीको साधन अटो भएको छ । केही वर्षअघिसम्म वीरगन्ज, जनकपुर, सिमरा, चपुर र लहान जस्ता बजारमा मान्छेले असिनपसिन भएर तानिरहेका रिक्साहरू अहिले देख्न मुस्किलै पर्छ । थोरै लगानीमा अटो किन्न सकिने र त्यसैका भरमा सजिलै गुजारा धान्न सकिने भएकाले अटोको संख्या बढ्दै गएको हो । पर्सामा १ हजार ६ सय ई–रिक्सा र ७ सय अटोरिक्सा छन् । जनकपुरमा मात्रै १५ सयभन्दा बढी अटोरिक्सा छन् ।

सप्तरी जिल्लामा करिब ८ सय अटो र विद्युतीय रिक्सा गुड्छन् । थोरै लगानीमा चल्ने यस्ता साधनले रोजगारी त सिर्जना गराएका छन् अर्कोतर्फ गाउँ र सहरलाई जोड्ने काम पनि गरिरहेका छन् । राजमार्ग वा सहायक मार्ग भएर मात्रै गुड्ने सार्वजनिक सवारीप्रतिको निर्भरता घटाउन पनि अटोहरू सहायक भइरहेका छन् । महोत्तरीमा ६ सयभन्दा बढी अटो गुड्छन् । बर्दिबासमा मात्रै ४ सय अटो गुड्छन् । जसमध्ये ६० वटा त विद्युतीय नै छन् ।

तराईका समथर फाँटदेखि पहाडका घुमाउरो मोडसम्म कहाँ भेटिँदैनन् अटो । पूर्वी पहाडको सोलखुम्बुमा तीन वर्षअघिसम्म एकाध अटो मात्रै देखिन्थे । अहिले संख्या सय वटाको हाराहारीमा पुगिसकेको छ । सल्लेरीसम्म सडक कालोपत्र भएसँगै अटोको संख्या बढ्न थालेको हो । सदरमुकामदेखि ६० किलोमिटर दूरीको सोताङ बजारदेखि मुक्ली, बासा, नेचासल्यानमा पनि अटो चलेका छन् । सल्लेरीबाट फाप्लु विमानस्थल र अस्पताल जान अटोले खुबै सजिलो बनाइरहेको सल्लेरीका लाक्पा शेर्पाले बताए । ‘हजार/पन्ध्र सयमा अटो रिजर्भ गरेर जान सकिन्छ, गाडी रिजर्भ गर्दा कम्तीमा ८–१० हजार खर्च हुन्थ्यो,’ उनले भने ।

सहकारी वा बैंकले सजिलै कर्जा दिने भएकाले र थोरै लगानीमा पनि आत्मनिर्भर हुने भएकाले पनि अटो सबैको पहुँचमा पुगेको छ । ताप्लेजुङको फुङलिङ–८ दोखुका अरुन पालुङ्वा २२ महिना मलेसियाको रोजगारी गरेर घर फर्के । केही समय मोरङमा दाजुको घरमा बसे । पैसा जुटाएर अटो किने । केही समय मोरङमा अटो गुडाएपछि उनी फुङलिङ उक्लिए । तर जिल्लामै पहिलो अटो भएकाले उनले निकै सास्ती खेपे । अहिले उनकै कारण फुङलिङमा अटोका लागि सजिलो भएको छ ।

दिक्तेल

कोसीका पहाडी जिल्ला भोजपुरमा ५० र ओखलढुंगामा १२ वटा अटो गुड्छन् । उच्च हिमाली भेगसमेत रहेको दोलखाका माथिल्ला बस्तीमा पनि रंगबिरंगी अटोहरू गुडिरहेको देख्न सकिन्छ । कतिसम्म भने स्थानीय पर्यटक हिउँदमा ३ हजार मिटरमाथि कालिञ्चोकमा समेत अटो लिएरै पुग्छन् । शिक्षकबाट सेवानिवृत्त मैनापोखरीका टीकाप्रसाद घिमिरेले पहिलोपटक जिल्लामा अटो ल्याएका थिए । जिरी, नाम्दु क्षेत्रमा मात्रै अहिले १० भन्दा बढी अटो छन् भने जिल्लाभरमा २० वटा गुड्छन् ।

कर्णालीका जिल्लामा पनि अटोले जनजीवन चलायमान बनाएको छ । यातायात व्यवस्था कार्यालय सुर्खेतका अनुसार हुम्ला र डोल्पाबाहेक कर्णालीका सबै जिल्लामा अटो पुगेको छ । प्रदेशभर १ हजार ४ सय ५६ वटा अटो सञ्चालनमा छन् । सुर्खेतमा मात्रै ६ सय २३ वटा छन् । कर्णालीमा विद्युतीय अटो भने ४७ वटा मात्र दर्ता भएको छ । उता गण्डकी प्रदेशका ११ जिल्लामध्ये म्याग्दी, मुस्ताङ, मनाङ, गोरखा र कास्कीबाहेकका ६ जिल्लामा करिब १६ सय अटो गुड्छन् । अधिकांश पेट्रोलबाट चल्ने छन् । तनहुँमा एक सय गुड्छन् भने स्याङ्जामा २ सय ७० र बागलुङमा ४० वटा छन् ।

लमजुङमा अटोको सेवा बेंसीसहरसँगै खुदी, गाउँसहर, बिम्दाबेंसी, दिहीथोक, चिसापानीसम्म फैलिसकेको छ । अटोचालक सुन्दरमणि पौडेल मासिक ३० देखि ४० हजारसम्म कमाइ हुने बताउँछन् । भन्छन्, ‘अटो हाँक्दा परिवारमात्रै नभई जिन्दगीकै गाडी हाँकेजस्तो अनुभव भएको छ ।’

नवलपरासीको कावासोतीमा अटोहरूले रात्रिकालीन सेवा पनि दिन्छन् । चालक अर्जुन काफ्ले भन्छन्, ‘हिँडडुल गरिराख्ने सबैले कुनै न कुनै अटोचालकको नम्बर राखेकै हुन्छन् । फोन गरेर बोलाएपछि मध्यरात नै भए पनि घरघरै पुगेर सेवा दिइन्छ ।’ अटोको विस्तारले ग्रामीण उत्पादन बजारसम्म ल्याउन र बजारबाट सामानहरू ढुवानी गर्न पनि सहज बनाएको छ । सिरहाका उत्तरी गाउँहरू रेगना, आरिदमार, वरदमार, भसुवा, भमरे, नागबेली, धाब्रे, रुम्जाटार, सोलुढुंगामा रुटका चारपांग्रे गाडी गुड्दैनन् । यो रुटमा पनि अटोले स्थानीयको यातायातको साधनको काम गरेको छ । स्थानीय उत्पादन बजारसम्म लगेर बेच्ने मेलो पनि फस्टाएको छ । बरदमारका ओम थापाले भने, ‘डेढ घण्टा पैदल लहान बजार पुग्नु पर्थ्यो, टेम्पोले धेरै सजिलो बनाएको छ ।’ तीनपांग्रे गाउँमै पुगेपछि बजारबाट सरसामान ओसारपसारमा समेत सहज भएको धनगढी–गडमे कच्ची सडक खण्डका स्थानीय प्रमोद मगरले सुनाए । ‘हाम्रा कृषि उपज बजार पुर्‍याएर दुई–चार पैसा आम्दानी गर्न पाएका छौं । सबैभन्दा ठूलो यातायात सुविधा रहेछ, बिरामी पर्दासमेत उपचारका लागि समयमै अस्पताल पुर्‍याउन पाएका छौं,’ उनले भने ।

अटो महिला आत्मनिर्भरताको संवाहक पनि बनिरहेको छ । जस्तो कि, सिन्धुली सदरमुकाममा मात्रै यतिखेर २ सय ५० अटो गुड्छन् । जसमा २५ जना चालक महिला छन् । जिल्लाको अटो चालकहरूको संस्था भद्रकाली अटो यातायात प्रालिको अध्यक्ष रेखा गौतम छिन् । कमलामाई–२ भद्रकालीकी गौतम बिहानैदेखि अटोमा व्यस्त हुन्छिन् । ६ वर्ष अगाडि ५ लाख १५ हजारमा अटो किन्दा उनलाई धेरैले पैसा डुबाएको ठानेका थिए । अरूले जे कुरा काटे पनि उनले अटो किनेको ६ महिनामै बैंक ऋण चुक्ता गरेर नाफा सुरु गरिन् । सदरमुकाम सिन्धुलीमाढी वरपर कुदी हिँड्ने रेखा अब अटोको कमाइकै भरमा घडेरी किन्ने सोचमा पुगेकी छन् । आफ्नो कमाइबाट सन्तुष्ट देखिने उनले भनिन्, ‘काम सानो ठूलो हुँदैन, सोचाइ मात्र फरक हो ।’

रूपन्देहीको तिलोत्तमा–६ की स्थानीय इन्द्रकला श्रेष्ठ कोरोना महामारीअघि हाटबजारमा तरकारी पसल चलाउँथिन् । घरघरै डुलाएर तरकारी बेच्न भनेर विद्युतीय अटो किनिन् । अहिले उनी बिहान–बेलुका तरकारीको कारोबार गर्छिन्, दिउँसो यात्रुहरू ओसार्छिन् । उनी भन्छिन्, ‘रहर र बाध्यताले आँट दियो । त्यही आँटले अटो सिके । अहिले यसैले पालिरहेको छ ।’ महिला अटोचालकहरूका उपस्थिति सदरमुकाम र प्रादेशिक सहरमा मात्रै सीमित छैन । जिल्लामा फैलिँदै गरेका साना बजारहरूमा गुड्ने अटो पनि महिलाहरूले नै हाँकिरहेको देख्न सकिन्छ । बर्दियाको राजापुरमा मात्रै ५ अटोचालक महिला छन् ।

काँकडभिट्टाकी ५८ वर्षीया लीलाकुमारी अटोले जीवनको रंग बदलिएको अनुभव सुनाउँछिन् । पतिको निधनपछि उनले धेरै वर्ष एकल महिलाको संघर्षपूर्ण जीवन बिताइन् । दोस्रो बिहेपछि उनलाई अप्ठ्यारा दिनहरू सकिएझैं लागेको थियो । तर तीन वर्षपछि पति बेपत्ता भए । पहिलो पतितर्फका छोराछोरीको अपहेलना र आर्थिक संघर्षका दिनमा उनले आफ्नै कमाइको बाटो रोजिन् । एक स्थानीय सहकारीले ५० हजार ऋण पत्याएपछि उनले सरसापट गरेर १ लाख १० हजारमा सेकेन्ड ह्यान्ड सिटी रिक्सा किनिन् । कहिल्यै साइकलसम्म नचलाएकी उनले रिक्सा चलाउन सिकिन् । ‘सिटीको कमाइले नै पुरानो ऋण, सहकारीको किस्ता पनि तिर्दै छु,’ उनी भन्छिन्, ‘हातमुख जोर्न अहिले गाह्रो छैन ।’

सिरहाको लहान–१ सिंगराहीकी २७ वर्षीया सुनीता महतोको कथा पनि लीलाको जस्तै छ । २०६८ मा रौतहटको बबहरी गाउँका सन्तकुमार महतोसँग बिहे गरेकी सुनीताले धेरै वर्ष घरेलु हिंसा भोगिन् । पतिले छाडेपछि उनी दुई छोरीसहित माइतमा बस्न थालिन् । सहकारीबाट केही ऋण र जग्गा बेचेर उनले ३ लाखमा सिटी रिक्सा किनिन् । दैनिक १५ सयदेखि २ हजार कमाइले सुनीताको आत्मबल मात्रै बढाएको छैन, दुःखका दिन अब गए भन्ने खुसी पनि मिलेको छ । धरानमा अहिले एक हजारभन्दा बढी अटो छन् । ३ हजार हाराहारी अटो रहेको कैलालीमा धनगढीमा मात्रै नभएर पहाडी क्षेत्रका चुरे र मोहन्याल गाउँपालिकाबाहेक ११ वटै स्थानीय तहमा चलेका छन् । धनगढीमा सञ्चालित अटोमा चालक संख्या २० प्रतिशत महिलाको हिस्सा छ ।

कपिलवस्तु–१ सडवाका मोती यादव आनो अटोमा यात्रुमात्रै ओसार्दैनन् । उनको अटो कहिले बिरामी बोक्ने एम्बुलेन्स जस्तो हुन्छ त कहिले मालवाहक सवारी जस्तो । बिरामीदेखि स्थानीयले उत्पादन गरेको तरकारीसम्म ओसार्ने उनले आफूले रातदिन जुनसुकै समयमा पनि सेवा दिन तयारी हालतमा बस्ने गरेका सुनाए । भने, ‘सुतेको बेलामा पनि मेरो मोबाइल हातैमा हुन्छ । कसैले बोलाइहाले कुदिहाल्छु । आम्दानी पनि हुन्छ, सेवा पनि ।’ यही अटोका भरमा ६ जनाको परिवार पालिरहेका मोतीले सन्तोषजनक कमाइ हुने भएकाले आफू आरामले सुत्न सकेको सन्तुष्टि साटे ।

रोल्पा नगरपालिका–२ का कुलप्रसाद खड्काको मोबाइल दिउँसोभन्दा राति धेरै व्यस्त हुन्छ । कसैले फोन गरेर अटो बोलाइहाले उनी कुदिहाल्छन् । ९ वर्ष कुवेत बसेर फर्केपछि अटो कुदाउन थालेका उनलाई अटोकै कारण आफू घरपरिवारसँग बस्न पाएको खुसी साट्छन् । रोल्पा अस्पतालको छेवैमा घर भएका कुलका धेरैजसो यात्रु अस्पताल आउने बिरामी र डिस्चार्ज भएका बिरामी हुन्छन् । बिरामी ओसार्न कोटगाउँदेखि माडीचौरसम्म पुग्ने उनले भने, ‘एम्बुलेन्सले भन्दा बढी बिरामी मेरै अटोले बोकेको होला ।’ भन्नेबित्तिकै कुद्ने भएकाले एम्बुलेन्सभन्दा आफूलाई धेरैले खोज्ने गरेको उनले बताए । अटो कुदाएरै दैनिक ५ सयदेखि एक हजार रुपैयाँ बचत गर्ने उनले यही कमाइको भरमा २ छोरा र एक छोरीको पढाइ खर्च धान्न सकेको बताए ।

अटोले निम्न र मध्यम आय भएकालाई आउजाउ सजिलो त पारेकै छ, स्थानीय तहमा रोजगारीको अवसर पनि सिर्जना गरेको छ । यस्तो रोजगारीले परदेशबाट काम गरेर फर्केका सयौंलाई स्वदेशमै पसिना बगाउने अवसर दिलाएको छ । खोटाङको दिक्तेल रूपाकोट मझुवागढी नगरपालिका–११ खार्मीका अर्जुन गुरुङ वैदेशिक रोजगारीमा पाँच वर्ष मलेसिया बसे । घर फर्किएर साढे ६ लाख रुपैयाँ किस्ता तिर्ने गरी अटो किने । पाँचदेखि सात लाख रुपैयाँ लगानीमा किन्न सकिने अटो एकाध लाख बुझाएपछि किस्ताबन्दीमै पाइने भएकाले पनि वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केकाहरूमा यसप्रति आकर्षण देखिन्छ । मधेसका जिल्लामा भने खाडी र मलेसियाको रोजगारीबाट फर्केकाहरूको अलवा भारतको दिल्ली, मुम्बई जस्ता सहरमा एकाध वर्षको कमाइ बचाएर फर्केकाहरूले पनि अटो चलाएरै जीविकोपार्जन गरिरहेको देखिन्छ । विगत दुई दशक मुम्बईमा अर्काको अटो चलाउँदै आएका सर्लाही कविलासी–२ पिपरियाका उपेन्द्र साह घर आए । पाँच वर्षयता गाउँघरमै अटो गुडाइरहेका छन् । मधेसमा मात्र होइन सुदूरपश्चिममा पनि रोजगारीका क्रममा कैयन् वर्ष भारतमा बिताएकाहरू अहिले अटो गुडाएर गाउँघरमै रोकिएका भेटिन्छन् ।

देशैभरि अटोले स्थानीय बजारहरूलाई गतिशील बनाउन मद्दत गरे पनि नियमनमा राज्य संयन्त्रको भूमिका प्रभावकारी देखिन्न । एकाध जिल्लामा स्थानीय तहले अटो सञ्चालनको कार्यविधि बनाएरै भाडादरदेखि रुटसमेत नियमन गरिरहे पनि यस्तो उदाहरण सबैतिर छैन । नियमनको अभावमा अटोहरूबीच अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा मात्रै छैन, यात्रु ठगीमा पर्ने र दुर्घटनाका जोखिम पनि उत्तिकै छन् । प्रदेश १ को यातायात व्यवस्था तथा सञ्चार मन्त्रालयको यातायात व्यवस्था महाशाखा प्रमुख भीम गौतम सुरक्षित यात्राका लागि नियमन जरुरी भइसकेको बताउँछन् ।

प्रकाशित : श्रावण ८, २०७९ १२:००
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×