‘नबिक्ने मूर्ति किन बनाउनु ?’- फिचर - कान्तिपुर समाचार

‘नबिक्ने मूर्ति किन बनाउनु ?’

विश्वकर्मा पूजा, नवरात्रि र सरस्वती पूजामा काठमाडौंलाई माटाको मूर्ति दिएका पण्डितलाई जसरी उमेर गलाउँदै छ, उनको मूर्तिको बजार पनि त्यसरी नै साँघुरिएको छ
बल्लतल्ल अलिअलि बिक्री भए पनि बनाएको लागत उठाउन मुस्किल
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — पूजाहरूका भगवान्का मूर्ति बनाउनु, सकिएपछि लगेर खोलानालामा सेलाउनु तराईको चलन हो । माटोका मूर्ति फेरि माटोमै मिसाउन्जेल मान्छेका संस्कार–संस्कृतिको एउटा चक्रमात्रै पूरा हुँदैन, मूर्ति बनाउनेले फेरि अब कसको पूजा नजिक छ भनेर पात्रो हेर्छ । माटो र सजावटका सामान जोहो गर्छ । अनि फेरि बनाउँछ नयाँ मूर्ति । यस्ता माटोका मूर्तिहरू बनाएर नै पुरन पण्डितका पुर्खाले दैनिकी चलाए । विश्वकर्मा पूजा, दसैं, तिहार, सरस्वती पूजनाका लागि चाहिने भगवानका प्रतिरूप बनाउनु पुर्ख्यौली पेसा थियो । माटोसँग खेलेका बाबुबाजेको सीप हेर्दै हुर्केका पण्डितले पनि यही कलालाई पेसाका रूपमा नै निरन्तरता दिए । जीवनको ऊर्जाशील समय माटो कलामै खर्च गरे ।

सीपले गरेको आर्जनबाट घरखर्च टारे । छोराछोरी हुर्काए, उनीहरूलाई समेत आफ्नो कला सिकाए । काठमाडौं उपत्यकामा भगवानका मूर्ति बनाएर नै उनले २५ वर्ष बिताइसकेका उनी अब भने निराश छन् । ६५ वर्षीय पण्डितका पाखुराहरू शक्तिविहीन हुन थालेका छन् । उनी खुम्चिए जस्तै मूर्तिको बजार पनि साघुँरिदै छ । यसले गर्दा उनलाई पुस्तौंदेखिको माटोकलालाई अबका आफ्ना पुस्ताले छोड्छन् भन्ने लागेको छ । ‘अहिले पहिला जस्तो मूर्तिहरू बिक्न छोड्यो,’ उनी भन्छन्, ‘अहिले सामान र माटो ल्याउन गाह्रो छ । बल्ल तल्ल अलि–अलि बिक्री भए पनि बनाएको ज्याला र सामानको पैसा उठाउन मुस्किल छ ।’

यसबाट आउने आम्दानीबाट अहिले दैनिकी चलाउन कठिन रहेको पण्डितले सुनाए । यो वर्ष उनले एक सेट मात्र नवदुर्गाको मूर्ति बिक्री गरे । अघिल्लो वर्ष कोरोना महामारीले गर्दा एक सेट पनि बिक्री गर्न नसकेको उनको तितो अनुभव छ । त्यसभन्दा अघि प्रत्येक वर्ष उनले चार/पाँच सेट नवदुर्गाको मूर्ति मात्र बिक्री गर्थे । उनका अनुसार एक सेट नवदुर्गाको मूर्तिमा गणेश, सरस्वती, कार्तिकलगायतका भगवान्हरूको मूर्ति हुन्छन् । जसलाई उनी ४० देखि ५० हजार रुपैयाँसम्ममा बिक्री गर्छन् ।

यो वर्ष विश्वकर्मा पूजामा पनि उनले धेरै मूर्तिहरू बिक्री गर्न सकेनन् । तिहार र छठ पर्वलाई लक्षित गरेर गुसिङ्गल ललितपुरस्थित कारखानामा अहिले पण्डित र उनका छोराहरूले बनाएका मूर्तिहरू बिक्रीका लागि बजार पठाउने तयारीमा छन् । तर अहिले तयारी मूर्तिहरूले बजार नपाउने हो कि भन्ने पिरलोले उनलाई सताएको छ । सिरहा लाहान स्थायी घर भएका पण्डितका परिवारमा उनीसहित पाँच जना छोराहरू नै मूर्तिकलामा दख्खल छन् । र, पनि उनी पछिका पुस्ताले भगवानको मूर्ति बनाउनतिर नै निरन्तरता देओस् भन्ने इच्छा राख्दैनन् । उनी भन्छन्, ‘मेरो पो उमेर यसैमा गयो । केही कमाउन र जमाउन सकिएन । छोराहरूले अरू नै काम गरे केही गर्न सक्ला कि जस्तो लागेको छ । होइन भने काठमाडौंमा बस्न गाह्रो छ ।’

२०५३ सालतिर पण्डितले काठमाडौंमा ३ वटा नवदुर्गाको मूर्ति बनाएर यताको बसाइलाई स्थायी बनाए । उनले चिनेका एक जना साथीले मूर्ति बनाउन लगाएकाले उनलाई बिक्रीका लागि समस्या भएन । त्यसपछि उनले क्रमशः सातदेखि १८ वटासम्म मूर्ति बनाए । सबै बिक्री भएपछि यसैलाई पेसाका रूपमा अघि बढाउन उनले उत्साहका साथ सातदोबाटोमा कारखाना नै खोले । ‘त्यतिबेला काठमाडौंमा यस्तो मूर्ति बनाउनेहरू कोही थिएनन् । विश्वकर्मा र नवदुर्गाको पूजा गर्नेहरू पनि धेरै थिएनन् । माटो र बनाउने जमीन पाउन सजिलो थियो,’ उनले पुराना दिनको स्मरण गर्दै भने । अहिले तराईवासीको राजधानीमा बाक्लो बसोबासले गर्दा उनीहरूको सिको गर्दै विश्वकर्मा तथा नवदुर्गाको उत्सवमा पूजा गर्नेहरूसँगै मूर्ति बनाउनेहरू पनि सोही संख्यामा बढे । यसले गर्दा बजारमा मूर्ति बेच्न गाह्रो परेको उनले बताए । त्यसमाथि उपयुक्त माटो अभावको पिरलो त छँदै छ ।

पण्डितका अनुसार सुरुवातका दिनमा उनले राजधानीमा मूर्ति सुरु गर्दा माटो सजिलैसित पाइन्थ्यो । मूर्तिमा प्रयोग गरिने रंग, गरगहना, पहिरन सुपथ मूल्यमा भारतबाट ल्याइन्थो । अहिले उनलाई माटो पाउन गाह्रो छ । मूर्तिमा बनाउँदा चाहिने पराल, डोरी तथा बाँस, काठको जोहो गर्न त्यस्तै खर्चिलो छ । अहिले साँखुबाट माटो ल्याएर मूर्ति बनाइरहेका पण्डितको परिवारले कारखानाको भाडा मात्र मासिक ४० हजार बुझाउनुपर्छ ।

मूर्ति सजावटका लागि चाहिने सामान लिन भारत जानुपर्ने बाध्यता अझै कायमै छ । ‘मूर्ति बनाउने काममा मेहनत र खर्च धेरै छ । सधैं बिक्री पनि हुँदैन । यो सिजनल काम जस्तै हो । यो वर्ष नवदुर्गाको मूर्तिमा उल्टै १५ हजार घाटा लाग्यो,’ पण्डितका छोरा रामनारायणले दुःखेसो पोखे । उनका अनुसार नवदुर्गाको एक सेट मूर्ति तयार गर्न मात्र दुई जनालाई २० दिन जति समय लाग्छ । आफ्नो बाबुको शेषपछि मूर्तिकलाको काम नै छोड्ने उनले सोचेका छन् । उनका अरू चार दाजुभाइको समेत यही सोचाइरहेको उनले सुनाए । ‘छोराहरूलाई यही नै काम गर भनेर कसरी भन्नु । मचाहिँ नमरुन्जेल भगवान्को मूर्ति नै बनाउँछु । अहिले मलाई सघाउन मसँगै काम गरे पनि छोराहरूले म गएपछि यस्तो काम गर्दैनौं भनेका छन्,’ पण्डितले छोरातिर पुलुक्क हेरेर सुनाए ।

प्रकाशित : आश्विन २१, २०७८ १२:५५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चुपचाप साधना

चल्तीका अधिकांशले पेलालाई चिन्दैनन्, उनी पनि अरुबारे त्यति सरोकार राख्दैनन । कुनै शब्दले छोए त्यसमै धुन भर्छन्, गुन्गुनाउँछन् । 
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — सर्जकले शब्द, धुन हुँदै गायकीसम्म ल्याएर पूरा गरेको सांगीतिक सिर्जना कसका लागि हुन् ? ती सिर्जनालाई कसले मूल्यांकन गर्छ र तिनको स्थान कसले निर्धारण गर्न सक्छ ? चलनचल्तीकै भाषामा भन्ने हो भने उत्तर आउँला दर्शक/स्रोता र बजारको जिम्मा । तर, गायक तथा संगीतकार तिलकसिंह पेला यी सबै पक्षभन्दा अलग छन् । 

अढाई दशकदेखि संगीतमा अनवरत लागिरहेका पेला राजधानीभित्र चुपचाप साधनामा तल्लीन छन् । दर्शक/स्रोताको वाहवाही, इज्जत, सम्मान तथा बजारिया संगीत प्रतिस्पर्धाबाट उनी टाढा छन् । संगीत सिर्जनाको उनको पहिलो प्राथमिकता आफैं हो । ‘संगीत हृदयको भाषा हो,’ उनी भन्छन्, ‘मेरो सिर्जनाले मलाई छुँदैन र म आफैंलाई सन्तुष्ट दिन सक्दैन भने त्यसको महत्त्व हुन्न ।’

सिर्जनालाई संख्यात्मकभन्दा गुणात्मकतिर लैजानुपर्ने धारणा राख्ने पेला लगभग सांगीतिक जमातसँगको हेलमेल छैनन् । ‘भाइरल’, ‘ट्रेन्डिङ’ जस्ता सांगीतिक बजारदेखि उनी झनै दूर छन् । बितेका २५ वर्षमा कोको बजारमा आए, कोको गए, अहिले को कसरी छाउँदै छन् भन्नेतिर पनि उनी चासो राख्दैनन् । एकै लयमा संगीत साधनामा रहेका पेलासँग अहिले बजारमा स्थापित भनेर चिनिएकाहरू पनि सम्भवतः परिचित छैनन् । वर्षौंदेखि उनी निरन्तर रूपमा शास्त्रीय संगीत सिक्ने सिकाउनेतिर मात्र तल्लीन रहे ।

२०५३ सालमा बैतडीबाट पहिलो आधुनिक गायकका रूपमा उदाएका पेलाले पहिलो सांगीतिक कोसेलीबाट नै निकै चर्चा कमाएका थिए । २०५३ मा काठमाडौं आई रेडियो नेपालमा स्वर परीक्षण पास गरेका उनले ‘आँसु’ एल्बम ल्याए । तीनताक उनले गाएको ‘लुकाउन खोज्दा पनि’ बोलको गीत निकै चर्चित थियो । बजारमा आँसु एल्बमले व्यापकता पायो । त्यतिबेला चलेका म्युजिक कम्पनीहरूले हजारौं क्यासेट उत्पादन गरेर आर्थिक उपार्जन गरे । गीत रेकर्ड गरेर पुनः महेन्द्रनगर फर्किर्एका पेलाले आफ्नो सिर्जनाको आर्थिक लाभ लिन पाएनन् । अहिले आएर उनलाई आफ्नो सिर्जनामाथि अनधिकृत रूपमा कसैले दुरुपयोग गरेको रहेछ भन्ने महसुस भएको छ । भन्छन्, ‘मेरो गीत बजारमा जताततै आइसकेको रहेछ । मलाई थाहा नै थिएन । बजारमा ल्याउने म्युजिक कम्पनीहरूले मसँग कुनै सम्झौता गरेका थिएनन् । प्रतिलिपि अधिकार, रोयल्टी भन्ने कुरा मलाई थाहा नै थिएन । तर अहिले पनि कोही कसैसँग केही गुनासो छैन । मेरो सिर्जनाले सबैको मनमा छोयो त्यही मेरा लागि ठूलो हो ।’

जतिबेला नाम चलेका गायकगायिकाको भीडमा उनको खोजी हुन थाल्यो, त्यतिबेला नै उनी संगीत साधनातिर गुप्तबास बसे । विभिन्न सांगीतिक कार्यक्रम, पुरस्कार तथा सम्मान गर्ने माहोलतिर लागेनन् । यसरी बिस्तारै पेला र सांगीतिक बजार एकअर्कामा विपरीत ध्रुवतिर गतिशील भए । अहिले पनि त्यो क्रम यथावत् नै छ ।

‘मैले औपचारिक रूपमा संगीत ज्ञान नलिइकन गीत रेकर्ड गराएको थिएँ । सांगीतिक बजारको चहलपहल तथा गीतको चर्चापछि संगीत सिक्नुपर्छ जस्तो लागेर म बजारतिर भन्दा सिक्नतिर लागेँ,’ उनी सुनाउँछन् । सांगीतिक माहोलको सार्वजनिक गतिविधिहरूबाट किन अलग रहे त भन्ने प्रश्नमा उनी भन्छन्, ‘संगीतप्रति मेरो बेग्लै प्यास छ । अरूलाई भन्दा पनि मेरो सिर्जनाले मलाई पहिले आनन्द दिनुपर्छ । सिर्जनाले बजार खोज्नेभन्दा बजारले खोज्ने खालका सिर्जना ल्याउनु संगीतको मूल धर्म र अनुशासन हो ।’

गाउँघरमा हुने शास्त्रीय संगीतको माहोल, हार्मोनियमको धुनसँगै पेलाको संगीतप्रति लगाब बढ्यो । संगीतप्रेमी दाजु गीतकार कृष्णसिंह पेलाको संगतमा सिर्जनासमेत गर्न थालेका उनी गीत रेकर्ड गर्न काठमाडौंसम्म आइपुगेका थिए ।

२०६१ सालदेखि नै उनले ‘श्री कृष्ण गुरुकुल संगीत पाठशाला’ मार्फत शास्त्रीय संगीत ज्ञान दिँदै आएका छन् । हाल काठमाडौं सानो भर्‍याङस्थित रहेको पाठशालामा संगीतको धुनसँगै दर्जनभन्दा बढी प्रशिक्षार्थीहरूसँग उनको दिनको शुभारम्भ र अन्त्य हुन्छ । ११/१२ देखि ५०/६० वर्षसम्मका उनका संगीत विद्यार्थीहरू छन् ।

२५ वर्षको अवधिमा उनले ‘आँसु’ एल्बमलाई भाग ३ सम्म बजारमा ल्याए । ‘निर्जन किनार आँसु भाग ३’ उनको पछिल्लो गीतिसंग्रह हो । जुन संग्रहलाई उनले आँसुको पहिलो संग्रह ल्याएको २३ वर्षपछि सार्वजनिक गरे । आफैंले संगीत ज्ञान दिएका प्रशिक्षार्थीहरू बजारमा छाइसक्दा समेत ‘तिलकसिंह पेला किन गुमनाम भए’ भन्ने संगीतप्रेमी र शुभचिन्तकका लागि भए पनि गीतिसंग्रहका रूपमा आफू अगाडि आएको उनले सुनाए । उनले प्रशिक्षण दिएकाहरू शास्त्रीय संगीतमा स्थापित भएका छन् । ‘थुप्रै विद्यार्थी छन् । उनीहरूमार्फत नै म सबैतिर पुगेको छु । मलाई यसैमा गर्व लाग्छ,’ उनी भन्छन् ।

प्रकाशित : आश्विन २०, २०७८ ११:२५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×