बेलायतबाट फर्किएर ‘माली’ बनेको ठिटो- फिचर - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

बेलायतबाट फर्किएर ‘माली’ बनेको ठिटो

बुनु थारु, तस्बिर : दिपेन्द्र रोक्का

काठमाडौँ — बेलायतबाट अकाउन्टेन्सी पढेर फर्किंदा विराज खड्कामा केही नयाँ गर्छु भन्ने हुटहुटी थियो । तर, के गर्ने मेसो पाइरहेका थिएनन् । फर्किएकै वर्ष सन् २०१२ मा नयाँ व्यवसायका लागि विभिन्न क्षेत्रमा हात हाले । तर, उनलाई सन्तुष्टि मिलिरहेको थिएन । कहिले झोला ब्यान्ड प्रोजेक्ट त कहिले कर्पोरेट गिफ्टस बनाउने काम । उनकै शब्दमा ती कामले केही ‘क्लिक’ भइरहेको थिएन ।

उनी समयसमयमा आमाको काममा सघाउँथे । २० वर्षदेखि नर्सरी व्यवसायमा होमिएकी आमाको आर्थिक कारोबार देखेर विराज छक्कै परे । उनले यो व्यवसायमा कताकता दीर्घकालिन सम्भावनाको झिल्को देख्न थाले । उनले आमाकै पथ पछ्याउने निधो गरे । तर, आधुनिक सोचसहित ।

धुम्बाराहीस्थित २४ रोपनीमा रहेको विशाल प्रोडक्सन हाउसको एक कुनामा गफिँदै उनले विगतका दिन सम्झिए, ‘हामी साथीहरु काम त गर्दै थियौं तर, त्यसमा मजा आइरहेको थिएन । विभिन्न अध्ययनपश्चात यस व्यवसायमा लाग्ने सोचेँ । र, नाम दिएँ ‘आई एम द गार्डेनर ।’’

उनले अध्ययन गर्दे जाँदा नेपालमा बागबानी तथा कृषि क्षेत्र पुरानै ढर्राबाट चलिरहेको देखे । न कुनै नौलोपन, सबै उही पुरानै पारा । ‘बोटबिरुवाको प्याकेजिङमा न त कसैको ध्यान गएको थियो न, ग्राहक वर्गहरुले कस्तो सेवासुविधा पाइरहेका छन् भनेर सोच्दथे,’ महाराजगञ्जका ३३ वर्षीय विराजले भने, ‘परम्परागत शैलीमा नै नर्सरीको व्यवसाय चलिरहेको देखेँ ।’

विराजले परम्परागत शैलीबाट चलिरहेका नर्सरी व्यवसायलाई कसरी परिष्कृत रुपमा अगाडि लान सकिन्छ भनेर सोच्न थाले । देश विदेशका धेरै नर्सरी डुले । उनले सहरी क्षेत्रमा बोटबिरुवा प्रेमीहरुलाई कसरी राम्रो सेवा दिन सकिएला त भन्ने उद्धेश्यका साथ अगाडि बढ्न थाले ।



उनका अनुसार अनपढ मान्छेले मात्र यो व्यवसाय गरिरहेको हुन्छ भन्ने धेरैमा भ्रम छ । उनी त्यो भ्रम पनि चिर्न चाहन्थे । ‘ग्राहक र उत्पादनकर्ताबिच पनि राम्रो सम्बन्धको कमी देखेँ । त्यसलाई चिर्न पनि जरुरी देखेर ग्राहक सेवामा बढी जोड दिएको छु ।’

थप ४ जना साथीहरु केवल रिसाल, आदित्य श्रेष्ठ, रोशन श्रेष्ठ, ब्रिजेशकुमार उप्रेती मिलेर सुरु गरेको यो व्यवसायमा अहिले बिराज र केवल मात्र छन् । धुम्बाराही अनि महाराजगञ्जमा रहेको खड्का नर्सरीबाट बिरुवा उत्पादनको काम गरिरहेका छन् ।

‘आई एम द गार्डेनर’ रिटेल चेन हो । विराज परम्परागत तरिकाले चलिरहेका नर्सरीलाई कसरी आधुनिकरण तथा नविनतम प्रयासले ग्राहकमार्ग माझ पुग्न सकिन्छ भन्नेमा जोड दिएका छन् । ‘परिवारिक व्यवसायमात्र ठानिएको यसलाई उद्योगकै रुपमा लानुपर्छ भनेर सोचेको छु,’ उनी भन्छन्, ‘म माली हुँ भनेर चिनाउन कत्ति पनि लाज लाग्दैन बरु, गर्व लाग्छ । खासमा हामीले सबैभन्दा राम्रो काम गरिराखेका छौँ वातावरणको लागि, घर तथा स्वास्थ्यको लागि ।’

‘आइ एम द गार्डेनर’ अरु भन्दा फरक किन ?

जति पनि नर्सरी थिए, उनीहरु ‘भ्यालु चेन’को कन्सेप्टमा काम गरिरहेका थिएनन् । ‘फूल र बोटबिरुवा संसारको सबैभन्दा सुरुका सिर्जना हुन् । तर, उसको सुन्दरतालाई सही तरिकाले प्याकेजिङ नै गरिएको थिएन,’ विराज भन्छन्, ‘बोटबिरुवा भुइँमै छरिएका थिए, त्यसलाई कसरी सजाएर राख्ने मानिसहरु सित आइडिया थिएन ।’

उनका अनुसार मान्छेले बिरुवा मन पराए पनि माटोसँग खेल्न त्यति रुचाउँदैनन् । आइ एम द गार्डेनरले बिरुवा उमार्न प्रयोग गरिने कोकोपिटको सुरुवात गर्‍यो । ‘बिरुवा लान सजिलो होस् भनेर हामीले गमला कोकोपिट प्रयोग गर्‍यौं,’ विराज भन्छन्, ‘पहिला पनि यसको प्रयोग नभएको होइन । हामीले माटोकै विकल्पको रुपमा प्रयोग गर्न सुरु गर्‍यौँ । माटोभन्दा हल्का अनि फोहोर पनि नहुने । हेर्दा पनि राम्रो ।’

कोकोपिट भनेको नरिवलको जटाको धुलो हो । यो सुख्खा हुने र बोटविरुवालाई चिस्यानको काम गर्ने भएकाले माटोको विकल्पको रुपमा प्रयोग बढिरहेको छ ।

बोटबिरुवाको स्याहार कसरी गर्ने भनेर ‘प्लान्ट केयर टिप्स’ पनि ‘आइ एम द गार्डेनर’ले दिने गरेको छ । उनी प्रविधिको प्रयोगमा बढी जोड दिन्छन् । ग्राहकहरुले बोटबिरुवा सजिलै भेटाउन सकुन् भनेर स्टोरहरुको विस्तारमा पनि लागेको उनले सुनाए ।

‘आइ एम द गार्डेनर’को आउटलेटहरु उपत्यकामा महाराजगञ्ज, ठमेल, कलंकीको भाटभटेनी, लबिम मलमा छन् । विराजका अनुसार ज्ञानेश्वर र भैंसेपाटीको बिगमार्टमा पनि आउलेटहरु खुल्दैछन् । उपत्यकाबाहिर पनि विस्तार गर्ने उनको योजना छ ।

विदेशमा किरानाका सामान जस्तै सजिलै बोटबिरुवाहरु किन्न पाइन्छन् । सपिङ मल तथा ठूलठूला सुपरमार्केटहरुमा बोटबिरुवाको छुट्टै पसल नै हुन्छ । ‘किरानाका समानजस्तै सबै ठाउँमा बिरुवा ग्राहकले किन्न सकुन् भन्ने हाम्रो उद्धेश्य हो,’ विराजले भने । अनलाइन बिजनेस तथ डेलिभरी सेवा अझै गुणस्तरीय बनाएर लैजाने योजनामा पनि छन्, उनी ।



बोट बिरुवाको क्रेज बढ्दै

विराजको अनुभवमा पहिलाभन्दा अहिले मानिसहरुमा बोटबिरुवाको क्रेज बढ्न थालेको छ । अर्बन गार्डेनरहरु बढेका छन् । उनी भन्छन्, ‘घरमा बोटबिरुवा सजाएर राख्ने ट्रेन्ड बढ्दो छ । उत्पादनकर्ताको लागि खुसीको कुरा पनि हो ।’

घरभित्र सजाएर राख्न मिल्ने ‘इन्डोर प्लान्ट’हरुमा बढी आकर्षण छ । उनको नर्सरीमा भएका २५६ प्रजातिमध्ये १०० जति त इन्डोर प्लान्ट नै छन् । मोनेस्टेरा, पिस लिली, पोथोज, फिडल लिफ फिग, स्ट्रीङ अफ पर्ल्स, स्ट्रीङ अफ हर्टस्, एन्थुरीयम आदि नेपाली बजारमा सबैभन्दा मनपराइएका इन्डोर प्लान्ट्सहरु हुन् ।

विराज लकडाउनले पनि मानिसहरुलाई बोटबिरुवा प्रेमी बनाइदिएको बताउँछन् । घरमा धेरै समय खाली बस्दा मानिसहरु प्रकृतिसँग नजिकिन खोजे । खाली समयमा बोटबिरुवाको स्याहार गर्न थाले । ‘जब तपाईं आफूले नै केही हुर्काउनुहुन्छ, त्यो बढ्दै जाँदा फरक किमिमको खुसी पाउनुहुन्छ,’ उनले भने, ‘त्यो खुसीले गर्दा पनि मानिसहरुमा बोटबिरुवाप्रति क्रेज बढेको जस्तो लाग्छ ।’

कोरोना कहरले सबै क्षेत्रमा प्रभाव पर्‍यो । लकडाउनले नर्सरी व्यवसायमा पनि असर नपारेको होइन । तर, अरु क्षेत्रभन्दा यसमा ठूलो क्षति भएन । उनका अनुसार लकडाउनमा मान्छेहरु फुर्सदिला भएकाले समय बिताउन बोट बिरुवाको स्याहार राम्रो माध्यम भइदियो । मानिसहरुमा गार्डेनिङमा रुची बढ्दै गएको विराज सुनाउँछन् । कौसी खेती, घरभित्र बिरुवा राख्ने चलन, खाली जग्गामा कतै न कतै बोटबिरुवा लगाउने चलन बढिसकेको विराजको भनाइ छ ।

‘विदेशमा कसैकोमा जाँदा बिरुवा लगिदिने चलन छ । उनीहरुले न्याचुरल इकोसिस्टम बुझेका छन्,’ उनले भने, ‘नेपालमा पनि बिस्तारै बुझ्दै गएका छन् ।’ बढ्दो सहरीकरणले सहर कंक्रिटको जंगलमा बदलिइरहँदा फूल र बोटबिरुवाको महत्व अझ बढ्नुपर्ने उनको भनाइ छ । ‘सहरलाई हरियाली बनाउनु महत्वपूर्ण कुरा हो । रुख नभएपनि घरमै बोटबिरुवा राख्न सकिन्छ,’ उनले भने ।

काठमाडौंलगायतका ठूलामा बोटबिरुवाको माग अझै बढ्नेमा विश्वस्त छन् उनी । ‘सबैतिर घरैघर कतै हरियाली भएन भने त मानिसहरुले घरमा बोटबिरुवा स्वतः नै राख्न चाहन्छन्,’ उनी ढुक्कसाथ भन्छन्, ‘त्यसैले यो व्यवसायमा घाटा देख्दिन म ।’

नेपालमा नर्सरी व्यवसाय नफस्टाउनुको कारण सरकारले यो उद्योगको क्षेत्र नै नबुझेको विराज बताउँछन् । ‘बागबानीमा एकदम सम्भावना छ । नेदरल्यान्ड्स, थाइल्यान्ड, इन्डोनेसियामा यो क्षेत्र फस्टाउनुका कारण सरकारले सहयोग गरेको छ,’ उनले भने, ‘विडम्बना के छ भने यो व्यवसायलाई कृषि क्षेत्रमा राखे पनि लकडाउनमा ढुवानीको समस्या भयो ।’

धेरैजसो बोटबिरुवा स्वदेशमै उत्पादन नहुँदा मूल्य बढी छ । नेपालमा सिजनल प्लान्ट्स उत्पादन भएपनि इन्डोर प्लान्ट्स सबैजसो बाहिरबाट नै आयात गर्नुपर्ने हुन्छ । धेरैजसो बोटबिरुवाहरु भारत, थाइल्यान्ड, नेदरल्यान्ड्स, इन्डोनेसिया, भियतनामबाट आउने गरेका छन् । आयातमा पनि समस्या हुने गरेको विराजको अनुभव छ । ‘सरकारले ध्यान दिएर यसलाई उद्योगको रुपमा लिनुपर्ने हो । त्यस्तो हुन सकेन,’ उनले भने ।

सरकारले यो क्षेत्रलाई प्राथमिकता क्षेत्रमा नपारेको उनले गुनासो गरे । ‘कोकोपिट, गमला, मल लगायतका समान महंगा छन् । नेपालमै उत्पादन तथा प्रबर्द्धन गर्न सकिने भए पनि धेरै औद्योगीकरण गर्नुपर्छ भन्ने सोचका साथ आएका छैनन्,’ उनले भने ।’

उनका अनुसार नेपालमा प्रोडक्सन हाउसको एकदम कमी छ । उत्पादन गर्ने मान्छे नै छैनन् । भन्छन्, ‘जति पनि व्यवसायी छन् उनीहरुले यसमा जोड दिएका छैनन् । बाहिरबाट बिरुवा नआइदिने हो भने त व्यवसाय नै जोखिममा हुन्छ । उत्पादन यही भए सजिलो र सस्तो पनि हुन्थ्यो ।’


बागबानी क्षेत्रमा केही फरक गर्ने प्रयास

विराजको लक्ष्य भनेको ग्राहकको ढोकाढोकासम्म बोटबिरुवा लिएर पुग्नु हो । ‘आइ एम द गार्डेनर’ले एप पनि ल्याएको छ जसमा आफूलाई मनपर्ने बिरुवाको बारेमा जान्न पाइन्छ अनि अर्डर गर्न सकिन्छ ।

विराज यो व्यवसायमा लाग्न चाहनेले राम्ररी अध्ययन गरेर आउनुपर्ने सुझाउँछन् । ‘उत्पादनदेखि रेखदेख, संरक्षण, बजारीकरणसम्मको कुरा बुझेर आउँदा राम्रो,’ उनले भने, ‘हर्टिकल्चर भनेको छिट्टै कमाइने पेसा होइन । यसमा धैर्य चाहिन्छ । तर, जब यसमा प्रवेश गरिन्छ पछुताउनु पर्दैन ।’

‘आई एम द गार्डेनर’ले प्लान्ट कल्चर गरिरहेको छ । नयाँनयाँ प्रयोगमा उनी रमाएका छन् । ‘हामीले नलेज सेन्टरको विकास गर्ने सोचेका छौँ । प्राविधिक ज्ञान पनि बाँड्न चाहन्छौँ,’ उनले भने ।

कृषि पढेर आएका विद्यार्थीहरुलाई नर्सरीमा इन्टर्नको रुपमा पनि लिइरहेका छन् विराजले । उनका अनुसार यो व्यवसायलाई रिटेल चेनमा मात्र फोकस नगरी उत्पादनमा बढी जोड दिनुपर्छ । भन्छन्, ‘उत्पादन भएको खण्डमा ग्राहकलाई पनि सस्तो पर्छ । यो एउटा लक्जरीको मात्र होइन दैनिक प्रयोग हुने ग्रोसरीको थिममा आइपुग्थ्यो होला ।’

नेपालमै महँगो मानिएका बोटबिरुवा उत्पादन गर्ने अवस्था बनाउन आफूहरु लागिरहेको उनले सुनाए । ‘प्लान्ट प्रोडक्सन कल्चर डेभलप गर्न खोजिरहेका हौं,’ उनले भने, ‘कुनैदिन यस्तो होस्, नेपालले प्लान्ट एक्सपोर्ट गर्न सकोस् । जुन असम्भव भने छैन ।’


प्रकाशित : श्रावण १३, २०७८ १५:१०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

किराती भाषाको साझा लिपि ‘किरात लिपि’ कि ‘सिरिजंगा लिपि’ ?

ऐतिहासिकता, पहिचान र किराती सभ्यताको निरन्तरताको हिसाबले ‘किरात सिरिजंगा लिपि’ को प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुनेछ ।
गणेश राई

काठमाडौँ — खोटाङको जन्तेढुंगा गाउँपालिकाले स्थानीयको मागअनुसार पुमा राई भाषामा औपचारिक पठनपाठन गर्न अनुमति दिएको छ । पहिलो कक्षाको पाठ्यपुस्तक देवनागरी लिपिमा छापियो । तर शब्द लेखनमा अप्ठ्याराहरू आए र उच्चारण गर्नै समस्या आयो । शिक्षकले बुझाउन मुस्किल पर्‍यो ।

त्यसैले दोस्रो कक्षा लागू गर्न मौलिक लिपिमा पाठ्यपुस्तक निर्माण गर्न पालिकाका जनप्रतिनिधिले सुझाएका छन् । त्यसैअनुसार किरात पुमा राई तुप्खाबाङ्खाला संस्थाले किरात लिपि प्रयोग गर्ने निर्णय गरेको अध्यक्ष शंखरबहादुर राई बताउँछन् ।

किरात जातिभित्र २९ भाषा छन् । अन्य भाषाहरूमा पाठ्यपुस्तक देवनागरीमा निर्माण भएका र यस्तैखाले समस्या झेल्दैआएका छन् । यही सन्दर्भलाई लिएर पछिल्लो पटक ‘किरात लिपि’ प्रयोगमा बहस सुरु भएको छ । गत असार अन्तिम साता आयोजित कार्यशालाबाट किरातका चार संस्थाले ‘किरात सिरिजंगा लिपि’लाई साझा लिपिका रूपमा विकास गर्न जुटेका छन् । किरात याक्थुङ चुम्लुङ, किरात राई यायोक्खा, किरात याक्खा छुम्मा र सुनुवार सेवा समाजका केन्द्रीय प्रतिनिधिहरूको सामुहिक भेलाले ‘साझा लिपि’को प्रसंग उठाएका हुन् । यो प्रसंग उठेपछि सामाजिक सञ्जालदेखि व्यक्ति–व्यक्तिसम्म चर्चा, परिचर्चा भइरहेको छ । यो एउटै लिपिलाई किराती समाजमा ‘किरात लिपि’, ‘किरात सिरिजंगा लिपि’, ‘सिरिजंगा लिपि’, ‘लिम्बु लिपि’ भनेर चिन्ने गरिन्छ ।

किराती समूहका भाषामध्ये सबैभन्दा विकसित लिम्बु भाषा हो । लिम्बु भाषाका ऐतिहासिक दस्तावेजहरू सिरिजंगा लिपिमा लिपिबद्ध भएका छन् । त्रिभुवन विश्वविद्यालय केन्द्रीय पुस्तकालयदेखि बेलायतको ब्रिटिस लाइब्रेरी ‘हड्सन कलेक्सन’सम्म लिम्बु भाषा, साहित्य, संस्कृतिजन्य ऐतिहासिक सामग्रीहरू छन् । भाषा आयोगले लिम्बु भाषा प्रदेश–१ को सरकारी कामकाजको भाषा हुने भनी सिफारिसको तयारी गरेको छ ।

किराती भाषामा वर्ण व्यवस्था

किराती भाषाहरूको वर्ण पहिचानमा संलग्न भाषाशास्त्री डा. तारामणि राई कुनै पनि भाषालाई लेखन प्रणालीमा विकास गर्नुपूर्व ध्वनि वैज्ञानिक हिसाबले वर्ण पहिचान गरिने बताउँछन् । ‘२९ वटा छुट्टाछुट्टै किराती भाषाहरूमा भएका वर्ण व्यवस्थाका आधारमा सबैलाई समेट्ने हिसाबले नै साझा वर्णमालाको अवधारणा आएको हो,’ हरेक भाषाको आफ्नै वर्ण व्यवस्था हुने उल्लेख गर्दै उनले भने, ‘मैले गरेको प्रारम्भिक अध्ययनअनुसार व्यञ्जन र स्वर वर्ण गरी करिब ५३ वटा वर्णहरू हुँदा सबै किराती भाषाहरूमा लेख्न सकिने देखिन्छ ।’ यी सबै वर्णलाई लेखनमा विकास गर्न अहिले प्रचलनमा आएका लिपिले नसमेट्ने उनको ठम्याइ छ । त्यसनिम्ति भाषामा पाइने ध्वनि विशेषताका आधारमा लेखनप्राणालीको विकास गरी वैज्ञानिक र व्यवाहरिक बनाउन सकिने उनी बताउँछन् ।

भाषाशास्त्री राईका अनुसार किराती भाषाहरू देवनागरी लिपिमा लेखिएको भए पनि त्यो कामचलाउ हिसाबले केही चिन्हहरूको विकास भएका छन् । ‘किराती भाषाहरूको विशेषतालाई समेट्ने हिसाबले देवनागरी लिपि बनेको पनि होइन,’ देवनागरी लिपि भारोपेली भाषा परिवारलाई समेट्ने गरी बनेको उल्लेख गर्दै उनले भने, ‘प्राय: सबै किराती भाषामा पाइने कन्ठ्य स्पर्शी वर्ण किरात सिरिजंगा लिपिमा पाइन्छ । तर किरात सिरिजंगा लिपिमा किराती भाषामा पाइने अन्त:स्फोटक, तालव्य, घोष महाप्राणजस्ता विशेषता भएका वर्णलाई प्रतिनिधित्व गर्ने चिन्ह वा संकेतहरू छैनन्, जसका लागि चिन्ह वा उपचिन्हको थप विकास गर्नुपर्छ ।’ ऐतिहासिकता, पहिचान र किराती सभ्यताको निरन्तरताको हिसाबले ‘किरात सिरिजंगा लिपि’लाई प्रयोग उपयुक्त हुने उनको मत छ ।

भाषाविद् तथा साहित्यकार विक्रम सुब्बाका अनुसार भोटबर्मेली परिवारका किराती भाषाहरू देवनागरी वा रोमनमा लेखिएको तर त्यसले यसको ध्वनि ‘मिनिमल पेयर’ रेकर्ड गर्न नसक्ने बताए । ‘लिम्बु भाषामा सिरिजंगा लिपि विद्यमान रहेकोले यसले ती ध्वनिको प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ,’ लिम्बु, वाम्बुले, साम्पाङलगायत भाषामा यो लिपि प्रयोगमा रहेको उल्लेख गर्दै उनले भने, ‘जजसले सक्छ, उसले यो लिपि प्रयोग गर्दै जाने हो । लिपि भनेको मान्छेको सिर्जना हो । तर यसको उत्थानकर्ता सिरिजंगा थिए । हिजो सिरिजंगा लिपि थियो । आज किरात सिरिजंगा लिपि भनियो ।’ शुरुमा हिन्दी भाषालाई ‘खरीबोली’ भनिन्थ्यो भने नेपाली भाषालाई ‘खसकुरा’, ‘गोर्खा भाषा’ भनिएको सुब्बाको तर्क छ ।

अहिले ‘किरात सिरिजंगा लिपि’लाई साझा लिपिको अवधारणाको रुपमा सार्वजनिक गरेपछि युमा सामयो महासंघ अन्तर्राष्ट्रिय समितिले विज्ञप्ति जारी गर्दै ‘सिरिजंगा लिपि’ नै हुनुपर्ने भनी उल्लेख गरेको छ । ‘त्येअङ्सी सिरिजंगा दोस्रो (एडी १७०४–१७४१) ले संरक्षण र सुधार गरेका हुनाले लालसोर सेन्दाङको सूचनालाई र पुराना पुस्तकहरूको समेत स्रोत वा सन्दर्भ सामग्रीका आधारमा,’ समितिका अध्यक्ष नरेन्द्र माबाहाङ र महासचिव धनराज सामयाङ्खाम हस्ताक्षरित विज्ञप्तिमा छ, ‘सन् १९२५ मा ‘तुम याक्थुम हाङ चुम्लुङ’को पूर्ण बैठकले सर्वसम्मत सिरिजंगा लिपि नाम पुन:स्थापित गरेको हो, नाम परिवर्तन गर्नु गलत छ । सिरिजंगा लिपिलाई सम्पूर्ण हिमालयन मूलवासीले साझा लिपि स्विकार गरे यसको महत्व अझ बढ्ने कुरामा द्विविधा छैन ।’

लिपिको पृष्ठभूमि र साझा व्यवहार

लिम्बु इतिहासविज्ञ बिरही काइँलाले छैटौं शताब्दीपछि ‘लिम्बु लिपि’ विकास भएको उल्लेख गरेका छन् । प्रज्ञा प्रतिष्ठानका पूर्व उपकुलपति मदनमणि दीक्षितले किरात लिपिलाई पैशाची लिपिसित मिल्दोजुल्दो रहेको उल्लेख गरेका छन् । ‘प्राचीन कालमा ती दुवै लिपि रहेका हुनसक्छन्,’ उनले भनेका छन्, ‘लुप्त हुँदै गएको पैशाची लिपिलाई त्येअङ्सी सिरिजंगाले किरात लिपिको रूपमा सन् ९०० तिर उद्धार गरेका हुन् कि ?’

यहाँ उल्लेख ‘त्येअङ्सी सिरिजंगा’ सिरिजंगाहाङ दोस्रो हुनुपर्ने अनुसन्धाता अमर तुम्याहाङको मत छ । उनले ‘किरात लिपि र किराती भाषाहरूको लेखन सन्दर्भ’ मा लिम्बुमात्र नभई राई जातिका भाषाहरूमा समेत लिपिको प्रयोग भएको उल्लेख गरेका छन् । ‘नेपालमा पनि अनुकूल समयमा यो किरात समुदायबीचमा किरात लिपि प्रयोग गर्ने काम हुँदै आएको छ,’ उनले लेखेका छन्, ‘यसको प्रमाणको रूपमा सम्पूर्ण किरातहरूलाई समेट्दै नारद्मुनी थुलुङको सभापतित्वमा बि.सं. २०१०/११ तिर खोलिएको किरात मुन्धुम लुङ् अर्थात् किरात सांस्कृतिक परिषदको विधानमा यो लिपिको प्रयोग भएको छ ।’

किरात याक्थुङ चुम्लुङका पूर्वअध्यक्ष तथा इतिहासविद् मञ्जुल याक्थुम्बा सिरिजंगाहाङ किरात लिपिका पुन:उत्थानकर्ता भएको बताउँछन् । यो लिपिको पुन:उत्थानमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेकाले उनको नाममा लिपि जोडिनुलाई राम्रो मान्न सकिने उनी उल्लेख गर्छन् । ‘सिरिजंगाहाङले गुफामा प्राप्त गरेको लिपिलाई परिमार्जन र पुनरुत्थान गरी प्रचारप्रसार गरेकोले उनको योगदानको कदर होस् भन्ने अभिप्रायले किरात लिपिलाई किरात याक्थुङ चुम्लुङको दोस्रो महाधिवेशनले यसलाई ‘किरात सिरिजंगा लिपि’ भनी घोषणा गरेको हो । र किरात हौं भनी गर्व गर्ने लिम्बु, राई, याक्खा, सुनुवार आदि सम्पूर्ण किरातहरूको साझा लिपि हो भन्ने कुरा नभुलौं ।’

लिम्बुहरुको किरात याक्थुङ चुम्लुङका अध्यक्ष योगराज लिम्बु लिपिको प्रवर्तनकार्यमा सिरिजंगाको अतुलनीय योगदानलाई लिएर ‘किरात सिरिजंगा लिपि’ नामकरण भएको बताउँछन् । ‘२०४९ सालमा सम्पन्न चुम्लुङको दोस्रो महाधिवेशनले किरात सिरिजंगा लिपि नामकरण गरेको हो,’ अध्यक्ष लिम्बुले भने, ‘यो लिपि हाम्रो मात्रै हुन सक्दैन । यो अरुले चलायो भनेमात्रै बढी व्यापक र जीवन्त हुन्छ भन्ने त्यतिखेर आँकलन गरी निष्कर्षमा पुगेका थियौं ।’ संस्थागत धारणा कायम रहेको उनले जनाए ।

किरात राई यायोक्खाका अध्यक्ष दिवस राई किरात जातिको इतिहास, सभ्यताका आधारमा साझा लिपिको अवधारण अघि बढेको बताउँछन् । ‘इतिहास, सभ्यताका दृष्टिले किराती जातिका भाषाहरूको अभिलेखीकरणका निम्ति साझा लिपिको अवधारणा अघि बढेको हो,’ उनले भने, ‘समाजमा पहिलेदेखि नै प्रचलनमा रहेको र लिम्बु भाषामा विकसित किरात सिरिजंगा लिपि नै साझा लिपि हुनसक्ने हाम्रो ठम्याइ छ । यो लिपिको स्रष्टा, प्रवर्तक, उत्थानकर्ता जे भने पनि सिरिजंगाहाङ नै हुन् । यसमा दुईमत छैन । साझा अपनत्व ग्रहण गर्दा यसको श्रेय सिरिजंगालाई नै जान्छ ।’ साझा लिपिका निम्ति छलफल, बहस र अन्तरक्रिया निरन्तर हुने उनले बताए ।

प्रकाशित : श्रावण १३, २०७८ १४:४९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×