आँगनका भट्टीमा जो भुट्छन् भुजा- फिचर - कान्तिपुर समाचार

आँगनका भट्टीमा जो भुट्छन् भुजा

माटोको भट्टी चुलोमा बनाइने भुजाको स्वाद मेसिनले बनाउनेभन्दा फरक हुन्छ । त्यसैले परम्परागत तरिकाले बनाएको भुजा खोज्ने अझै छन् ।
सन्जु पौडेल

लुम्बिनी — उनले थाहा पाएदेखि घरमा नियम फेरिएको छैन । रूपन्देहीको सिद्धार्थनगर–१३ मालटोलका ७० वर्षीय बचन भुज सबेरै उठ्छन् । आँगनमा माटाको भट्टीचुलो छ । लिपपोत गर्छन् । त्यसलाई पूजा गर्छन् र आगो बालेर हाँडी तताउन थाल्छन् । तातिरहेको हाँडीमा कान्छी बुहारी कलवाती भुजले भुजा भुट्न थाल्छिन् ।

रुपन्देहीको सिद्धार्थनगर-१३ मालटोलकी सन्तोषी भुज परम्परागत चुल्होमा भुजा भुट्दै । तस्बिरः सन्जु/कान्तिपुर

बचन दिनभरिको काम अह्राएर बाहिर निस्कन्छन् । उनको घरेलु पेसा कलावतीले सम्हाल्छिन् । जुभ परिवारको पुर्ख्यौली पेसा हो धानको भुजा बनाउने ।

‘बाजेको पालादेखि नै यही घोन्सारी (ठाउँ) भुजा भुट्ने काम सुरु भएको हो,’ बचनले भने, ‘नातिनातिनीले यही काम गर्लान् कि नगर्लान् भन्ने थाहा छैन ।’ आफू बाँचुन्जेल भुजा भुट्ने पेसालाई चलाइरहने गरी कान्छो छोरा र बुहारीलाई जिम्मा दिएको उनले बताए । आफूले जान्दा सिद्धार्थनगरका धेरै गल्ली, बुटवलका केही ठाउँ र मर्चवारतिरका धेरै गाउँमा भुजा भुट्ने पेसा गर्नेहरू देखेको बताउने उनले अहिले आफ्नो परिवारबाहेक अन्यले यो पेसा गरेको थाहा नपाएको बताए । नेपालमा बिस्तारै यो पेसा गर्नेहरू अरू कामतिर लागेको उनको भनाइ छ ।

उनको भट्टीमा भुजासँगै चना, बदाम, मटर, मकै आदि भुटिन्छ । बिहानैदेखि ग्राहक आउँछन् । ‘कहिलेकाहीँ अगेनुदेखि उठेर एकछिन आरामले बस्न पनि भ्याइँदैन,’ कलावतीले भनिन्, ‘कहिले आगो बाल्न मात्रै पनि हुन्छ ।’ ससुरा बाजेका पालामा प्रतिकिलो एक रुपैयाँमा भुजा भुट्ने गरेकी उनी अहिले २५ रुपैयाँ लिन्छिन् । बिहे भएको ४५ वर्ष पुगिसकेको भन्दै उनले अहिले पनि मानिस पैसा धेरै भयो भनी कराउने गरेको सुनाइन् ।

श्रीमान्ले भुजा भुटेको देखेर सिकेकी कलावतीले आफ्नी बुहारीलाई समेत सोही काममा लगाएकी छन् । ‘नाम मात्र लेख्न जानेकी बुहारी बिहे गरियो,’ उनले भनिन्, ‘घरभित्र मात्रै सीमित राख्नुभन्दा व्यवसायमा सघाउने हिसाबले सिकाएकी छु ।’ कलावतीकी बुहारी सन्तोषीले पहिलेपहिले आगोको रापमा साह्रै दुःख हुने गरेको र अहिले बानी परेको बताइन् । घरका परिवारले गरिरहेको पेसा आफूले अघि बढाउनुपर्छ भन्ने लागेर भान्साको काम सकी पुर्ख्यौली व्यवसायमा दिन बिताउने गरेको उनको भनाइ छ । ‘श्रीमान् र देवरले अन्य काम थाले,’ उनले भनिन्, ‘पढाइ नभएकाले म बाहिर गई काम गर्न सक्दिनँ, त्यसैले यही काम गरेर नुनतेलको खर्च उठाइरहेकी छु ।’ मानिस आइरहने र भुजा र अन्य गेडागुडी भुटिरहने गर्दा दिन गएको पत्तै नहुने उनले बताइन् । सुरु–सुरुमा हात दुख्ने, शरीर तातो हुने, धेरैबेर बस्नै नसक्ने हुने भए पनि अहिले दैनिक ६ घण्टा आगो छेउमै काम गरिरहने उनले सुनाइन् ।

उनीहरूको घर आडैमा भुजा भुट्ने अर्को भट्टी पनि छ । त्यो भट्टी बचनका ठूला छोरा कासिम अलीले चलाएका छन् । आफूले यही पेसालाई निरन्तरता दिइरहेको उनले बताए । ‘सानैदेखि यही काम गरेको देखेर हुर्किएँ,’ उनले भने, ‘अन्त गई अरू काम सिक्नु भन्दा यही सिकियो, यही गरिँदै छ ।’ बाजेले थालेको पेसा नहराओस् भनेर नछाडेको उनको भनाइ छ । ‘छोराछोरीले पढेका छन्, अरू केही गर्लान्,’ उनले भने, ‘म र श्रीमती त बाँचुन्जेल भुजा भुटेरै बसिन्छ ।’ आफूहरूको बाल्यकाल घरदेखि टाढा गई भुस किनेर ल्याउने र भुटेको भुजा बोकी गाउँ–गाउँमा बिक्री गर्दैमा बितेको उनले बताए । अहिले मानिसले रेडिमेड वस्तुमा ध्यान दिने गर्दा ग्राहक संख्या पहिलेको तुलनामा घट्दै गइरहेको उनको भनाइ छ ।

अनाज भुट्नका लागि माटोको भट्टी चाहिन्छ । भट्टीमा ४ देखि ५ वटासम्म हाँडी अट्ने गरी प्वाल बनाइएको हुन्छ । प्वालमा राखिएका हाँडी र कोहा (भुजा भुट्ने भाँडो) मा बालुवा तताएर ग्राहकले ल्याएका अनाज राखी भुट्ने गरिन्छ । बालुवा भरेर हाँडीमा चलाउन कल्छुला (डाडु) को प्रयोग हुन्छ । यी सबै सामग्री भुज परिवारले भारतदेखि ल्याउने गरेका छन् । ‘यहाँ खरिद दर महँगो पर्छ,’ कासिमले भने, ‘अहिले उतादेखि पनि ल्याउन पाइएको छैन ।’ कहिलेकाहीँ दिनकै तीन वटासम्म हाँडी फुट्ने गरेको भन्दै उनले सामग्री खरिदमै पनि धेरै खर्च हुने बताए ।

आगो बाल्नका लागि उखु सुकाएर राखेको खोया र काठको भुस ल्याइन्छ । एक बोरा भुस २ सयदेखि माथि पर्ने र आफूहरूले २५ रुपैयाँमा भुट्ने गर्दा फाइदा केही नहुने बचनले सुनाए । ‘बाउबाजे मरेर गए तर उनीहरूले गरेको पेसा जोगाउन मात्रै अहिलेसम्म मेरो परिवारले भुजा भुटिरहेको छ,’ उनले भने, ‘आम्दानी हेर्ने हो भने मासिक बढीमा १० हजार रुपैयाँसम्म हुन्छ ।’ बाहिर देखिने गरी खपटा लगाएको घरलाई पक्की बनाएर १२ जनाको परिवार एकै छतमुनि राखिरहेको उनले बताए । धेरैजसो ग्राहक बिहानै आउँछन् भने केही साँझ । दिउँसभरि उनीहरू भुटेर राखिदिन छोडेको गेडागुडी भुट्ने गर्छन् ।

भुजा भुटेको कमाइले नुनतेलको जोहोलाई मात्र सघाएको भन्दै बचनले पुर्खाको इतिहास जोगाउने प्रयासमा आफू तल्लीन रहेको सुनाए । गाउँ–गाउँमा रोजगार बढ्नु, विदेशको कमाइ, मेसिनबाट तयारी भुजाको प्याकेटको उपलब्धता, भुजा बनाउने अत्याधुनिक मिलको स्थापनाजस्ता कारणले आफूहरूको पेसा लोप भइरहेको बचनले गुनासो गरे ।

आफूहरूले भुट्ने अनाज गृहिणीले खाजाका रूपमा प्रयोग गर्न, होटलमा, घरदेखि टाढा र विदेशमा रहेका आफन्तलाई पाहुरस्वरूप पठाउन प्रयोग गरिने उनले बताए । भुटेको अनाजको स्वाद मीठो मान्नेहरूले एकपटक सकिए पनि निरन्तर भुटाउन ल्याइरहने भुजले सुनाए ।

तराईमा भुजा, मटर, चना, बदाम आदिलाई नास्ता र पाहुनाको स्वागतका लागि प्रयोग गरिन्छ । विशेष कार्यक्रममा समेत यी अनाजको प्रयोग गर्ने गरिन्छ । भुज परिवारको घोन्सार बन्द भएमा स्वादिलो भुजा, चना खान नपाइने भन्ने विषयमा चिन्तित रहेको गुल्जास खातुनले बताइन् । मासुको परिकार होस् वा दिउँसोको खाजा, भुजा, चना, नास्ता दिन सहज हुन्छ, उनले भनिन्, दोकानमा किनेका यी अनाजको स्वाद नै मीठो लाग्दैन । आफूले भुजको घोन्सारमै नियमित अनाज भुट्ने गरेको उनले सुनाइन् ।

प्रकाशित : चैत्र ३१, २०७७ ०८:०९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दूधको गुणस्तरमा ध्यान देऊ

सम्पादकीय

दूध तथा दुग्धजन्य सामग्रीका लागि सरकारी स्वामित्वको दुग्ध विकास संस्थान (डीडीसी) लोकप्रिय छ । उत्पादनको गुणस्तरकै कारण हुनुपर्छ, डीडीसी लामो समयदेखि ठूलो ब्रान्ड नामका रूपमा स्थापित पनि छ ।

तर, यो ख्याति टिकाइराख्न तथा आफ्नो विश्वसनीयतामा कमी आउन नदिन संस्थानले जुन सावधानी अपनाइरहनुपर्थ्यो, त्यसो गरेको पाइँदैन । यसका उत्पादनहरूमा घरीघरी गुनासो आइरहन्छ । पछिल्लो समय पनि बजारमा डीडीसीको दूध गन्हाएको पाइएको छ । सामान्य मानवीय तथा प्राविधिक त्रुटिभन्दा पनि लापरबाहीका कारण यसो भएको देखिन्छ । डीडीसीको प्रसिद्धि र बजारमा पर्ने असरका कारणले मात्र होइन, उपभोक्ता हित तथा जनस्वास्थ्यका दृष्टिकोणले पनि यो गम्भीर मामिला हो । त्यसकारण, सम्बन्धित निकायले यसबारे छानबिन गरी संस्थान नेतृत्वलाई जवाफदेही बनाउनुपर्छ । यसमा दोषी पाइएकाहरूलाई आवश्यक कारबाही गरी भविष्यमा यस्तो हेलचेक्य्राइँ नहुने सुनिश्चित गर्नुपर्छ । र, भोलिका दिनमा कुनै समस्या दोहोरिन नदिन यसको सम्पूर्ण प्रणालीलाई नै अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुकूल बनाउनुपर्छ ।

शिशुदेखि वृद्धवृद्धासम्मले खाने पदार्थ बजारमा पठाउँदा गरिएको यस्तो लापरबाहीलाई त्यसै गुपचुप राख्नु हुन्न । संस्थानका अधिकारीले ‘पाउडर, बटर, पानीलगायतको गुणस्तर परीक्षण नगर्दा यस्तो भयो’ भन्नु आफ्नो कमजोरीको स्विकारोक्ति मात्र होइन, गैरजिम्मेवारीको पराकाष्ठा पनि हो । खासगरी, डीडीसीले गत मंगलबार उपत्यकामा पठाएकामध्ये स्ट्यान्डर्ड र टिक मिल्कमा बढी समस्या आएको थियो । दूध गन्हाएर खान नसक्ने अवस्थाको भएकाले उपभोक्ता, बुथमेन र बिक्रेताले गुनासो गरेका थिए । सामाजिक सञ्जालमा चर्चासँगै हेलो सरकारमा पनि उजुरी परेको थियो ।

यसको असर कतिसम्म परिसक्यो भने त्यसयता डीडीसीका उत्पादनकै बिक्री घटेको छ । बिक्री घटेपछि डीडीसीकै वितरकहरूले तत्काल गुणस्तर नसुधारे दूध नबेच्ने चेतावनी दिएका छन् । त्यसो त, उनीहरूले दूधको गुणस्तर सुधार गरी नियमित गर्न पटक–पटक मौखिक तथा लिखित रूपमा आग्रहसमेत गराइसकेका थिए । संस्थानले भने यसलाई बेवास्ता गर्दै आएको थियो । अहिले समस्या पुनः बल्झेका बेला सम्बन्धित सबैले यसलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ ।

खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागका अधिकारीसित डीडीसीले ‘बालाजु औद्योगिक क्षेत्रले आपूर्ति गरेको पानीमा क्लोरिनको मात्रा बढी भएकाले गन्ध आएको’ जानकारी दिएको छ । तर सवाल के हो भने पानी जसले उपलब्ध गराएको भए पनि त्यसको गुणस्तर हेर्ने दायित्व डीडीसीकै हो । धूलो दूधमा मिसाइएको पानीको गुणस्तरका कारण उपभोक्ताको स्वास्थ्यमा कुनै गडबडी आएमा यसप्रति डीडीसी नै जिम्मेवार हुनुपर्छ, त्यतिबेला उसले अरूमाथि दोष थोपर्न पाउँदैन । आफूमार्फत वितरण हुने वस्तुको गुणस्तरमा डीडीसी आफैं सचेत रहनुपर्छ । यसका लागि उसले आफ्ना स्रोतहरूलाई पनि जिम्मेवार बनाउनुपर्छ । र, यस्तो लापरबाहीबारे कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालय एवं डीडीसीकै बोर्डले पनि चासो राख्नुपर्छ । छानबिन नगर्ने र विकृतिलाई गुपचुप राख्ने प्रवृत्तिले संस्थाको साख र उत्पादनको गुणस्तर बढ्दैन, अझ खस्किँदै जान्छ, यो पक्षबारे सम्बन्धित सबैले विचार पुर्‍याउनुपर्छ । यस्ता विषयमा सम्बन्धित नेतृत्व संवदेनशील भएमा मात्रै कसैले पनि गल्ती दोहोर्‍याउने दुस्साहस गर्दैन ।

गुणस्तर नसुधारे दूध नबेच्ने वितरकहरूको चेतावनी किन पनि मननीय छ भने भोलि डीडीसीको बिक्री घटेमा किसानहरू पनि मर्कामा पर्नेछन् । अहिल्यै डीडीसीले चार महिनादेखि किसानलाई रकम भुक्तानी गर्न सकेको छैन, बिक्री घट्दा डीडीसीको रकम तिर्ने क्षमतामा थप असर पुग्नेछ । त्यसैले यो प्रकरणलाई त्यसै बेवास्ता नगरी संस्थान नेतृत्वले यसलाई आफ्नो प्रणाली सुधार्ने अवसरका रूपमा लिनुपर्छ । त्यसका लागि दूग्ध उत्पादन गर्ने किसानदेखि संकलन, भण्डारण र प्रशोधनलगायतका आवश्यक कार्यमा संलग्न हुने सबै श्रमिक/कर्मचारीलाई यसप्रति सेचत र जिम्मेवार तुल्याउनुपर्छ । प्रणाली पनि त्यहीबमोजिम विकास गरिनुपर्छ ।

सबै पक्षको गुण मापन गरेर मात्रै उत्पादनहरू बजारमा पठाउने थिति बसाल्नुपर्छ । संस्थानको नेतृत्वमा पनि राजनीतिक आडका भरमा खाद्य विज्ञान वा दुग्धजन्य पदार्थ तथा व्यवसायबारे विलकुल निरक्षर व्यक्तिलाई चयन नगरेर व्यवस्थापनमा दक्षता भएका सम्बन्धित क्षेत्रका विज्ञहरू नै रोज्नुपर्छ । यससम्बन्धी ज्ञान र तत्परता दुवै भएको नेतृत्वबाट मात्रै उचित प्रणाली स्थापना हुन सक्छ । अनि मात्रै, किसानदेखि उपभोक्तासम्मको हित संरक्षण हुन पुग्छ ।

प्रकाशित : चैत्र ३१, २०७७ ०८:०६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×