बज्यैको थलोमा ६ महिना- फिचर - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

बज्यैको थलोमा ६ महिना

कोरोनाकालमा विशुद्ध कृषक बनेका गायक अमृत गुरूङ भन्छन्– ‘अनुशासनमा बस्न चाहेको हो, आफ्नो भुइँ नछोडेको हो’
गोकर्ण गौतम

काठमाडौँ — बुधबार पोखराबाट काठमाडौं आयो, शुक्रबारसम्म ब्यान्डका साथीहरूसँग रिहर्सल गर्‍यो । भ्याए शुक्रबार साँझै पोखरा फर्कियो, नत्र शनिबार बिहानै ।

बज्यैका थलोमा लकडाउनका ६ महिना बिताएका नेपथ्यका चर्चित गायक अमृत गुरुङले रोपेको मकै पाकिवरी भित्र्याइसके । धान पाक्नै लागेको छ । गाउँमा बस्दा भैंसी ब्यायो, उनले बिगौती खाने मौका पाए । किसानी जिन्दगीमा रमाउँदै उनले दैनिक रियाज जारी राखे । उनी गाउँमा रहँदा कहिले लकडाउनमा दुःख पाएका मान्छेको पीडा देखेर रोए, कहिले बाँदरले मकै खाइदिँदा थकथक माने । भैंसी ब्याएर बिगौती खान पाउँदा रमाए पनि ।

देश विदेशमा कन्सर्ट हुँदाबाहेक सांगीतिक समूह नेपथ्यका ‘फ्रन्टम्यान’ अमृत गुरुङको एक दशकदेखिको नियमितता हो यो । यही उपक्रमअनुरूप गत वर्ष चैत ७ गते अमृत पोखरा पुगेका थिए तर यसपटकको बसाइ लामै भयो । कोरोना नामक बदमास भाइरसले हैकम जमाएका कारण एकै पटक गत आइतबार मात्र राजधानी आए । शुक्रबार फेरि पोखरा फर्किसके । फर्किनुअघि कान्तिपुरसँग गफिँदा अमृतमा उत्साह र निराशाको मिश्रण थियो । उत्साह यस कारण कि उनले बजैको थलोमा स्वर्णिम ६ महिना बिताउन पाए । त्यहाँको माटो र हावासँग खेल्न पाए । निराशा यस कारण कि कोरोनाबाट प्रताडित हुँदासमेत भुइँमान्छेले राज्यबाट अभिभावकत्व पाएनन्, बरु तिरस्कार, अपमान र झेल झेल्नुपर्‍यो । उनकै शब्दमा, राज्यविहीनताको अवस्था रह्यो । ‘म एउटा नागरिक हुँ, यत्रो संकट पर्दा सरकार कहाँ छ ? मलाई थाहा छैन,’ अमृतको असन्तुष्टि यत्तिमै रोकिएन, ‘मान्छेले पनि यो समयमा मानवता बिर्सिए ।’

चारैतिर बेथिति देखेर हुनुपर्छ, खेतीपातीको अनुभव सोध्दा अमृत बेसी हौसिन्थे । आँखा उज्याला हुन्थे । स्टेजको तिर्सना भुलाउन खेतबारीले भरथेक गर्‍यो । किसानीकर्ममा यति भिजेछन् कि उनीसँग बातचित गरिरहँदा लोकप्रियताको शिखर चुमेको प्रतिष्ठित गायक हो भन्ने नै बिर्सिने । विशुद्ध किसानको अन्तरवार्ता लिइरहेझैं लाग्ने । यस्तो किन भएको होला ? हाँस्दै भने, ‘म फोटो खिचाउन मात्र खेतीपाती गरेको स्वाङ पार्दिनँ । ज्यानले सकेसम्म पसिना बगाएरै खेतमा भिड्छु ।’

पोखराबाट अमृतको गाउँ कालाबाङ १४ किलोमिटरको दूरीमा छ । आजकल यो ठाउँ पोखरा महानगरपालिका–२२ मा पर्छ तर यो ठेगाना उनलाई प्रिय लाग्दैन । कसैले गाउँ सोधे पुम्दीभुम्दी गाविस–७ कालाबाङ नै भन्छन् । उनको तर्क छ, ‘महानगरपालिका भनिदिएर मात्र हुन्छ र ? गाउँ जस्ताको त्यस्तै छ ।×’

कालाबाङमा उनको होइन, बज्यैको गोठ छ, खेतबारी छ । उनी त्यसैको ख्याल गर्छन्, भ्याएसम्म, जानेसम्म । किनभने कालाबाङ पुगेपछि उनले ‘असली अमृत’ लाई पाउँछन्, बज्यैसँगको सानिध्यता आभास हुन्छ । गोठमा अमृतसहित आठ जना हुन्छन्, अरू पनि खेतमै काम गर्छन् । बस्तुभाउ स्याहार्छन्, त्यही बस्छन् । बाहिरबाट हेर्दा अमृत उनीहरूका ‘मालिक’ तर त्यहाँको बसाइ र कामगराइमा उनीहरू सरोबरी छन् । ‘उहाँहरूजस्तै म पनि खटिन्छु, चुलोमा जे पाक्छ, त्यही खान्छु । मेरो लागि मानमनितो केही गर्नुपर्दैन । त्यही भएर होला, म गोठमा बस्दा खुसी हुन्छन्,’ अमृतले भने ।

चैतमा उनी गएको बेला मकै गोड्न भ्याइनभ्याइ थियो । झरिला घोगा लाग्दै थियो । तर, बाँदरले नास पार्‍यो, धपाएर साध्यै लागेन । निन्याउरो अनुहार बनाएर भने, ‘यसपालि मकै छैन । गाईबस्तुलाई खुवाउनसमेत गाह्रै छ ।’ एक बाली बिग्रियो भनेर किसानले उम्कन पाउँदैन । अर्को थोक रोपिहाल्नुपर्छ । काँक्रा र फर्सी रोपे । त्यसपछि पालो आयो, धानको । रोपेर पनि कति गोडिसके । कति बाँकी छ । उनले भने, ‘अब धान भित्र्याउने चटारो हुन्छ ।’ २२ रोपनीमध्ये १६ रोपनीमा खेती गरिरहेको उनले बताए । गोठमा गाई, भैंसी, राँगो, बाच्छाबाच्छी छन् ।

अमृतको व्यावसायिक गायन यात्रा २९ वर्षमा दौडँदै छ । सयौं कन्सर्ट गरे, गीत रेकर्ड गरे । तर, उनको दैनिकीबाट रियाज कहिल्यै छुट्दैन, गाउँ हुँदा पनि रोजै अभ्यास गर्छन् । अब पनि रियाज आवश्यक पर्छ र ? सोध्न नपाउँदै भनिहाले, ‘म्याराथन दौड्न आत्मबल दरो हुनुपर्छ । शारीरिक र मानसिक रूपमा तन्दरुस्त हुनुपर्छ । एउटा गायकका लागि यो तबमात्र सम्भव हुन्छ, जब रियाज नियमित हुन्छ ।’ उनको बुझाइमा संगीत गणित होइन, हरेकपटक उही उत्तर आउँदैन् । त्यो बोध गर्न पनि संगीत साधना छोड्नु हुन्न । कम्तीमा उनी छोड्दैनन् ।

अमृतकै भनाइमा, आजकल उनी अल्छी भएका छन् । पहिले–पहिले बिहान साढे ५ बजे उठ्थे, अहिले आँखा खुले पनि ज्यान साढे ६ बजेसम्म ओछ्यानबाट उठ्न मान्दैन । कानहरू चराचुरुङ्गीको आवाजमा लठ्ठ भइरहेका हुन्छन् । त्यसको आनन्द शब्दमा पोख्न कठिन हुन्छ । उठेपछि मुलको पानीमा जीउ पखाल्छन् । एकछिन् योगा गर्छन् । चिया पिउँछन् । अनि रियाज सुरु हुन्छ, घटीमा दुई घण्टा, बढीमा जति पनि जान सक्छ । रियाजपछि रोटी, दही र तरकारी खान्छन् । अनि कि गाउँ डुल्न निस्कन्छन्, नत्र वन र खोलातिर लाग्छन् । खेतमा काम हुँदा त्यतै लाग्नुपरिहाल्यो । खानापछि चाहिं अक्सर बस्तुभाउको स्याहारसुसारमा लाग्छन् । मुड चले गिटार बोकेर जंगल पस्छन्, आफ्नै तालमा गाएर रमाउँछन् । ‘बेलुका खाना खान्नँ । सुत्नुअघि कोदोको रक्सी पिउँछु, हार्मोनियम बजाउँछु । अनि एक गिलास दूध पिएर घुप्लुक्क सुत्छु,’ उनले हाँस्दै भने, ‘भोक लाग्यो भने दुई मुठी भुटेको मकै टोक्छु ।’

अमृतले टेलिभिजन नहेरेको जुग भइसक्यो, रेडियो पनि सुन्दैनन्, गाउँतिर पत्रिका पुग्दैन । देशदुनियाँको खबरको स्रोत बनिदिन्छ, मोबाइल । त्यही पनि वाइफाई छैन, थ्रिजीले घरीघरी धोका दिइरहन्छ । भन्छन्, ‘राजनीतिक समाचारचाहिं ठ्याम्मै पछ्याउँदिनँ, मान्छेको जीवनसँग जोडिएको समाचारले तान्छ, सामाजिक गतिविधि पनि नियाल्छु ।’ लकडाउनको सुरुवातबाटै छाएका सरकारको बेइमानी र नागरिकको सास्तीका खबरले उनलाई औधि पिरोल्यो । संकटमा पनि विदेशमा बस्नेहरू घर आउन पाएनन् । भारतीय सीमामा कैयौं दिन नेपाली नागरिकले छट्पटीमा बिताउनुपर्‍यो । देशभित्रै भएकालेसमेत आफ्नो घर जान पाएनन् । ज्यानमा उखरमाउलो घाम, मनमा ताप र त्रास अनि रित्तो पेट हजारौं ‘अभागी’ हरूले सडकमा पाइताला खियाइरहे । ‘सरकारले न घर जान दियो, न मान्छे जहाँ छन्, त्यहाँ खाने–बस्ने व्यवस्था मिलाउन सक्यो । यो नियति भोगेका मान्छेको व्यथा पढ्दा एक्लै रोएँ,’ थोरै आक्रोशित हुँदै भने, ‘विदेशबाट आउन खोज्नेलाई रोक्न मिल्छ ? यहाँ ल्याएर व्यवस्थापन पो गर्ने हो । कस्तो क्रूर समय भोगियो !’ लकडाउनको ५२ औं दिनमा उनी आफैं कालावाङबाट एक्लै हिँडेर पोखरा पुगे, बिरामी आमालाई भेटे र हिँडेरै कालावाङ फर्किए ।

राज्यले फेरि लकडाउनको ‘धम्की’ छर्दै छ । गर्न पनि नदिने, खान पनि नदिने सरकारको यो रबैयाप्रति अमृतलाई झोंक चलेको छ । ‘सुरक्षित हुनुपर्छ नै तर अब जीवन कसैले रोक्न पाउँदैन, चलिरहनुपर्छ । टन्न सम्पत्ति हुनेलाई त फरक नपर्ला तर दिउँसो पसिना बगाएर साँझ–बिहान हात जोर्नेको हालत के हुन्छ ? सरकारलाई त उनीहरूको वास्तै छैन,’ उनले आक्रोश पोखे । अमृत तिनै सर्जक हुन्, जो देशमा द्वन्द्व चलिरहँदा पनि दूरदराज पुगेर आममान्छेसँग नाता जोडिरहे, शान्तिका लागि स्वर घन्काए, जनआन्दोलनमा सक्रिय भए, मधेस आन्दोलनताका ‘शान्तिका लागि शिक्षा’ अभियानअन्तर्गत मधेसमा सांगीतिक कार्यक्रम गरे, एकताका लागि सधैं अनुनय–विनय गरिरहे । विद्यालय र पुस्तकालय बनाउन सयौं कन्सर्ट गरे । बझाङबाहेक ७६ जिल्ला पुगिसकेका छन् । गणतान्त्रिक व्यवस्था ल्याउन उनले आफ्नो ठाउँबाट सक्दो योगदान दिए । तर, समाजप्रति यति जिम्मेवार गायकमा अहिले घोर आक्रोश छ, असन्तुष्टि छ । ‘परिवर्तनका लागि नाममा नयाँ वाद ल्यायौं तर नियति त्यही भयो । व्यक्ति बदललिए तर प्रवृत्ति पहिलेकै दोहोरियो,’ उनको आवाज चर्को हुँदै भयो, ‘२ प्रतिशत ढोंगीहरूले बाँकी ९८ प्रतिशतमाथि शासन गरिरहेका छन् ।’

संगीत भनेपछि हुरुक्कै हुने यी कला–साधकलाई राजनीतिको घिनौना खेलोफड्कोबारे बोल्न लगाएर अझ दुःखी बनाउनु न्यायसंगत लागेन । त्यसपछि कुराकानी फेरि गाउँ र संगीततिरै मोडियो । उनलाई सोधियो, कन्सर्ट कतिको ‘मिस’ गर्नुभयो ? उनका लागि यो प्रश्नले विशेष अर्थ राख्छ किनभने उनी ‘युट्युबे’ गायक होइनन्, ‘ट्र्याक’ बोकेर हिँड्ने, उस्तै परे ‘लिप्सिङ’ मात्र गर्ने गायक पनि होइनन्, लाइभ ब्यान्डमा संगीतको जादू अनुभूत गराउने गायक पो हुन् ।

यसो भन्न सकिन्छ, उनी स्टेज पफर्मकै लागि डिजाइन गरिएका हुन् । किसान अमृत, अभियन्ता अमृत र साथीभाइमाझ चिनिएको अमृतभन्दा स्टेजको अमृत बिछट्टै बेग्लै हुन्छ । अरू बेला कम बोल्ने अन्तरमुखी अमृत स्टेज उक्लेपछि गाउँदैनन् मात्र, नाच्छन् पनि । नाच्दैनन् मात्र, दर्शकलाई सँगै नचाउँछन् पनि । यही गुणले हुनुपर्छ, नेपालमा स्टेज प्रस्तुतिमा सर्वाधिक रुचाउने ब्यान्ड सम्भवतः नेपथ्य नै हो । ‘बाजाको ध्वनि दर्शकको आवाजमा मिसिन्छ, लाइट बल्छ, त्यसपछि जुन माहोल बन्छ, साँच्चै जादू पैदा हुन्छ,’ ६ महिनादेखि कन्सर्ट गर्न नपाएर तड्पिएका यी पफर्मर भन्छन्, ‘त्यसपछि त्यो ऊर्जा, त्यो उत्साह कहाँबाट आउँछ, थाहै हुन्न । सबथोक बिर्सिएर स्टेजमै बाँच्छु ।’ कन्सर्टको माहोल सम्झँदै गर्दा उनी रोमाञ्चित हुँदै जान्छन् । उनको बोली रोकिन्न, ‘स्टेज चढेपछि दर्शकसँग आत्मीय सेतु बन्छ, त्यो देखिन्न तर अनुभूत हुन्छ, त्यसले मज्जा दिन्छ । अहिले त्यही सेतु सबैभन्दा धेरै सम्झिने गर्छु ।’

सन् २००८ देखि दुई वर्षसम्म उनले कन्सर्ट गरेका थिएनन्, त्यसयताको एक दशकमा यति लामो ‘ग्याप’ अहिले भएको हो । कन्सर्टजस्तै समूहगत अभ्यास छुटेको छ । यसपालि काठमाडौंमा साथीहरू भेट्दा सबैको पीडा एउटै थियो– ‘भेट नहुँदा त मन खुब आँत्तियो ।’ भूकम्पले भत्किएको दोलखाको विद्यालय पुनर्निर्माणका लागि फागुनको आखिरमा भृकुटीमण्डपमा नेपथ्यले अन्तिम कन्सर्ट गरेको थियो । कोरोना महामारी आइलाग्दैनथ्यो त, नेपालका विभिन्न सहरसँगै अमेरिका र जापानमा यो ब्यान्डले दर्शक नचाइसकेको हुन्थ्यो । गाउँतिर भाँडा माझिरहँदा, गाईबस्तुलाई खोलेकुँडो गरिरहँदा, खनजोत गरिरहँदा कतिपय साथीभाइले उनलाई सोध्ने गर्छन्– ‘किन आफैं दुःख बेसाको, यत्रो सम्पत्ति के काम ?’ हो पनि, आफैंले आर्जेको मात्र होइन, पुर्ख्यौली सम्पत्ति पनि मनग्ये छ, सुखसयलको जीवन बिताउन सक्छन् तर बिताइरहेका छन्– भुइँमान्छेको जिन्दगी । मुस्कुराउँदै भने, ‘नसकेर/नपुगेर होइन, मात्र अनुशासनमा बस्न चाहेको हो, आफ्नो भुइँ नछोडेको हो ।’

काठमाडौंबाट पोखरा गइरहनुपर्छ, हतार छ भने मात्र फ्लाइट वा ट्याक्सी भाडा लिएर जान्छन् । नत्र कलंकी पुगेर सार्वजनिक बस चढ्छन् । मान्छेले चिनिहाल्छन्, कतिले माया गरेझैं गर्छन्, कसैले बिचरा भावमा हेर्छन् । कतिले असहज स्थिति बनाइदिन्छन् तर यी परिस्थितिलाई सहजताका साथ अँगाल्ने बानी परिसक्यो । ‘मान्छेसँग सडकमा हिँडेपछि म कहाँ छु, थाहा पाइन्छ । त्यसमै रमाउँछु,’ सादगी जीवनशैली अँगालेका यी गायकले भने । त्यसो त सुरु–सुरुमा (दुई दशकअघि) उनलाई पनि ‘म ठूलै हुँ’ भन्ने भ्रम नभएको होइन । कतै जाँदा गजक्क पर्थे, ढसक्क पर्थे, मान्छेले मलाई हेरिरहनुपर्छ भन्ने ठान्थे तर ती सबै–सबै अतीत भइसके । यस्तो सम्झँदा अहिले उनलाई आफैंसँग हाँसो उठ्छ । ‘म स्टार होइन, कलाकार हुँ । स्टार पानीको फोकाजस्तै हुन्छ, फुट्छ । तर, कलाकार सधैं बाँचिरहन्छ,’ भावुक हुँदै उनले भने, ‘म जीवनको उत्तरार्धसम्म गाउन चाहन्छु । दर्शकले मन पराइन्जेल दर्शकसँगै गाउँछु, मन पराउन छोडे भने एक्लै गाएर आत्मरञ्जना गर्छु । तर, गाउनचाहिँ गाइरहन्छु ।’ एकछिन मौनता छायो । त्यसपछि उनले जीवनको मूल दर्शन सुनाए– ‘म एक दिन मर्छु भन्ने नबिर्सिनेबित्तिकै धेरै कुरामा जीवन सजिलो हुन्छ । सरलतामै सबथोक हुन्छ ।’

प्रकाशित : आश्विन १७, २०७७ १०:३१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

डायस्पोरा संवादको साँझ

अभि सुवेदी

अप्रत्याशित संवादहरूमा बस्नुको आफ्नै उत्तेजना र चुनौती हुन्छन् । मलाई भर्खरै एउटा त्यस्तै संवादमा बस्ने संजोग मिल्यो । असोज ११, २०७७ को साँझ गैरआवासीय नेपाली संघ अथवा एनआरएनएको भाषा साहित्य विभागबाट साहित्यिक प्रवाहअन्तर्गत मसँग नेपाली डायास्पोराको साहित्यिक पक्ष विषयमा संवाद गर्ने प्रस्ताव आयो । म झस्किएँ ।

मैले भने, ‘अहिले यो विशेषज्ञताको विषय भएको छ । छलफलहरूमा यसको परिभाषादेखि लिएर बाहिर बसेर साहित्य–रचना गर्नेहरूको विषयमा छलफल भइआएका छन् ।’

डायस्पोरा लेखनका ठेलीहरू बाहिर र नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानबाट पनि प्रकाशित भइरहेका छन् । डा. गोविन्दराज भट्टराई, सोआसका प्राध्यापक डा. माइकल हट, केन्द्रीय नेपाली विभागका डा. खगेन्द्र लुइँटेल, डा. नेत्र एटमले यस विषयमा गुणस्तरीय काम गरेका छन् । यही विषयमा केही वर्षअघि मात्रै विद्यावारिधि गरेर भिन्न दृष्टिकोण लिएर आएका मेरा पूर्वविद्यार्थी डा. रामजी तिमल्सिना, गीता खत्री, खिमानन्द आचार्य, पुरन राई, टङ्क सुब्बा, रक्षा राई, मिजास तेम्बे, डेभिड गेल्नर र काठमाडौं केन्द्र भई नेपालका बाहिरी ‘बजार’ हरूमा गई बस्ने नेवारहरूलाई डायस्पोरा भनेर लेख्ने टड लुई आदिले लेखेका विश्लेषण र तिनले सम्पादन गरेका संग्रहहरू बग्रेल्ती भएको अवस्थामा म यस विषयमा काम नगरेको मानिसले बोल्ने रहर गरिनँ । तर, यसका संयोजक अमेरिकामा बस्ने गौतम दाहाल, नाइजेरियामा बस्ने हिक्मत थापा र नेपालमा संयोजन गर्ने पत्रकार भगवती बस्नेतले म नेपाली डायस्पोराको वैचारिक र भावनात्मक पक्षमा बोल्न स्वतन्त्र छु भनेपछि मैले भाग लिएँ ।

त्यो संवादमा यस संघका पूर्वअध्यक्ष जीवा लामिछानेसँग भेट भयो । मेरा फूर्वविद्यार्थी र अहिले मेरिल्यान्ड राज्य एसेम्ब्लीको डिमोत्रेटिक पार्टीका सांसद ह्यारी भण्डारीले मसँग जोडिएका संस्मरण सुनाए । तिनले भने मानवअधिकार र स्वतन्त्रता मूल मन्त्र हुन् । मजस्तो शिक्षक र साहित्यकारको कर्म भनेको शान्ति सिर्जना गर्नु हो, तिनले मलाई लिएर थपे । आफैंतिर फर्किएर अर्थ सोचें ।

मैले आफ्ना वैचारिक पूर्वाधार राख्दै भने, ‘म आप्रवासनलाई सीमापारि जाने अवस्थाका भौगोलिक अनि भावनात्मक परिस्थितिसँग जोड्न चाहन्छु । सबै बाहिर जाने ढुक्कले एक ठाउँमा घर गरेर बस्दैनन् । तिनमध्ये कति घुमिहिँड्छन् । ठाउँहरू बदलिन्छन् । आप्रवासन एउटा खोजी हो, बाहिरिनु एउटा महाभिनिष्क्रमण नै हो ।’ यो अवस्थालाई एडवार्ड सइदले ‘एक्जाइल्’ भने । अथवा बाहिर निस्किनेहरू एक ठाउँमा बसोबासो नगरेर अनेकौं सम्भावनाको खोजी गरिरहन्छन् । ती घुम्छन् । ती दुःख पनि भोग्छन् । राष्ट्रको पहिचान गुमाउँछन् वा त्यो पहिचान बोकेरै घुमिरहन्छन् । ती सीमान्त मानिस पनि हुन्छन् । एडवार्ड सइदको यस्तो मानिस, यस्तो चिन्तकलाई ‘संसारहीन संसारी, घरहीन घर भएको मानिस’ एउटा ‘दर्पणभित्र आफूलाई हेर्ने–स्पेकुलर–सीमान्त विचारक’ सम्म पनि भने छलफल गर्नेले । तर, नेपालीको आप्रवासनको प्रक्रिया देश भताभुङ्ग भएर सइदले भनेजस्तो गरी भएको होइन । धेरै नेपालीको आप्रवासनको कारण दुःखभन्दा परको सहज जीवन अनि सुन्दर सपनाको खोजी गर्ने चाहना हो । तर, भुटानी मूलका नेपालीको कथाले अलग्गै बोल्छ । हामीले भारत, बर्मा, अहिलेको पाकिस्तान लाहोर (लाहुर) गएका मानिसको इतिहास पनि हेर्नुपर्छ । समुद्रपारि नेपाली नपुगेको बेला खुला सीमा पार गरेर नेपाली यिनै भूमितिर जान्थे ।

समुद्रपारि पुगेका नेपालीहरूको आप्रवासन वा डायस्पोरा पहिले भारतमा जाने र त्यता बस्ने नेपालीहरूको आप्रवासनको दैहिक र भावनात्मक अवस्थाबाट आरम्भ भएको थियो भन्ने मेरो मान्यता मैले सुनाएँ । त्यस विषयमा प्रमुख संवाद गर्ने गौतम दाहालले कुरा उजागर गरे । गैर–आवासीय नेपाली संघको कार्य क्षेत्र फराकिलो छ । त्यहीँ थाहा पाएँ, अहिले विश्वका ८० देशमा छन् नेपाली । सायद तिनका संघहरू छन् अनि तिनमध्ये कतिले कविता वा कथा लेखेका छन्, गीत बनाएर गाएका छन् । ती रचनामा कस्ता भावना छन् अनि मूल भूमि नेपाल त्यसमा कहाँ छ भन्ने कुरा कसरी व्यक्त हुन्छ होला, कल्पनाको विषय हो । नेपालीहरू कुन कुन अवस्थामा बाहिर गए, को फर्किए, को अड्किए त्यो बृहत् खोजीको विषय हो । संघले केही खोजेको होला ।

अखण्ड भारत जाने नेपालीहरूले भारतीय संघभित्र नेपाली भाषाको पहिचान भएको राज्य सिक्किम, अनि अर्ध्दराज्य दार्जिलिङ र अरू आफ्नो भारतीय नेपाली भएको पहिचान बनाए । उनीहरूमध्ये कति त्यहाँ भएकै बेला नेपालले त्यताको भूमि जित्यो, अनि १८१६ को सुगौली सन्धिबाट ती भूमि गुमिसकेपछि भारतमै बसेर ती हाम्रा भूमि हुन् भनेर तिनले नेपाली डायस्पोराको पहिचान नेपालको स्मृति र उताको यथार्थमा बनाए । डायस्पोराको अन्तरङ्ग चेतना हो त्यो । यता नेपालीले लगभग बिर्सेका विषयलाई तिनले बोलिरहे, तर त्यसको भावनात्मकभन्दा अर्को अर्थ थिएन । तर, आप्रवासनको स्वरूप त्यही दृश्य वा अदृश्य सीमा वारपार गर्ने नेपालीको आदिम अभ्यासबाट बनिएको हो । अहिले त्यो द्वैतता, त्यो सीमाहीन सीमाको कथा झन् उजागर भएको छ कोभिड–१९ ले । राष्ट्रको परिभाषा गर्ने, ‘इम्याजिनरी होमल्याण्ड’ लेख्ने बेनडिक्ट एन्डर्सन, श्रमिक जनताको राष्ट्र हुँदैन भन्ने कार्ल मार्क्सका भनाइहरूले अहिले मलाई सबैभन्दा धेरै हल्लाइरहेको अवस्था छ । एउटा अखबारमा ‘दसैं होइन, दशा टार्न मुग्लान जानेको ताँती’ शीर्षकमा पढें ‘रोगको डरले यता आउनेभन्दा भोकको डरले उता जानेको हूल पाँच गुणा ठूलो छ र ती विश्वमै एउटा ठूलो संक्रमित भएको देशमा जाँदै छन्’ (नयाँ पत्रिका, असोज १३) । प्रवासतिर लाग्ने नेपालीको एउटा यो आदिम कथा हो, जसको नैरन्तर्य कायमै छ । देशबाहिर गएर बस्ने वा कर्म गर्ने नेपालीको इतिहास अंग्रेजको शासनमा रहेको भारत अनि सन् १९४७ मा तिनको शासनबाट मुक्त भएको भारतीय गणतन्त्रसम्म विस्तारित छ ।

डायस्पोरा भन्दाखेरि अलिक केही पहिचान बनिसकेको अवस्था बुझिने हो, वा यो शब्दले केही विशेष ‘प्रेस्टिज्’ बोकेको हो, मैले मैले छलफलमा राखें । तर, गौतम दाहालले संवादलाई अनेकौं प्रेरक विषयतिर लगे । बीपी कोइरालादेखि, मेरा हिप्पी र एक समयका राजनीतिक आलम्बनका कुरा पनि उठाए उनले । श्रोताहरूले अनेकौं कुरा उठाए । भगवती बस्नेतले मानवोत्तर विषय उठाइन् । मैले त्यो संवादमा डायस्पोरा साहित्यलाई मूल विषय बनाइनँ ।

समुद्रपारि नेपाली डायस्पोराको इतिहासबारे ग्रन्थहरू निस्केका छन् । ब्रिटेनमा नेपालीहरू गएको इतिहास खासै लामो रहेनछ । अमेरिकामा त झन् छोटो होला । पढ्न पाएको छैन । पाँच वर्षअघि ब्रिटेन–नेपाल असोसिएसन वा बीएनएको प्रवचन गर्ने निमन्त्रणामा जाँदा मैले त्यहाँका नेपालीहरू र तिनको डायस्पोरा विषयमा पहिलो जानकारी पाएको थिएँ । लेखेको छु, ‘डायस्पोरा विषयमा एउटा प्रवचन राखेका थिए लोकेन्द्र ढकाल र डा. चन्द्र लक्सम्बाको संस्थाले । डायस्पोरा त मूल थलोबाट समय र स्थानमा हामी जति टाढा हुँदै जान्छौं त्यति नै दूरत्वमा बनिने चेतना र लेखन हो । हामीले यता भोगेका र बहस भएका विषय डायस्पोरामा पनि उठ्छन् तर ती कुरामाथिका भावनात्मक, बौद्धिक र दार्शनिक चिन्ताहरूमा दूरत्वले अर्को ‘स्पेस’ मा प्रभाव पार्दै लान्छ (कान्तिपुर १४ मंसिर २०७२) ।’ अहिले पनि त्यही नै हो मेरो धारणा । डा. सूर्य सुवेदी र अरू विद्वान्हरूका लेखहरूबाट ब्रिटेनमा नेपाली डायस्पोराको विषयमा निकै थाहा पाएँ । तर, अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयका डा. कृष्ण अधिकारीले एउटा चाखलाग्दो खोज गरेर एउटा पात्र चिनाए । सन् १८५० मा बेलायतमा भ्रमण गर्न आउने पहिलो सरकार प्रमुख थिए जङ्गबहादुर राणा । तर, ती पहिलो नेपाली होइन रहेछन् । अधिकारीले भनेका छन्– मुत्ती लोल् सिंह अथवा मोतीलाल सिंह भन्ने नेपाली यतै बसेका र जङ्गबहादुर आएपछि तिनले उनलाई भेटेर टोलीमा सामेल भएर दोभासेको काम गरेका कथा रहेछन् । त्यो बेला नै मोतीलाल सिंहले लेखेको लामो लेखमा नेपाल–अंग्रेज युद्धमा कब्जा गरेका कतिपय बन्दीहरू यहाँ श्रम गर्न ल्याइएका थिए भन्ने कुरा उल्लेख भएको छ । दुई सय वर्षजतिको कथा हो । नेपालीहरू समुद्रपारि त्यो पनि बेलायतमा गएका रहेनछन् । अहिले त ब्रिटिस गोर्खादेखि लिएर अरू नेपालीका बसोबासका कुराका अध्ययन भएका छन् । नेपालबाट ब्रिटेनमा आएर बस्ने नेपालीहरूका इतिहासका कथा पढ्दै जान्छु । एउटा अनौठो ऐतिहासिकी छ नेपाली र ब्रिटिसहरूको । दुई सय वर्षको भएछ भेटघाटको इतिहास । यो बीचमा ब्रिटिस गोर्खा भर्तीका न्यारेटिभहरू जन्मे । चन्द्र लक्सम्बाले भने– यहाँ आउने नेपाली ‘इकोनोमिक माइग्रन्ट,’ शरणार्थी होइनन्, यहाँ, रेडिङ् र अरू थलोमा बस्ने अनेकौं नेपालीले नेपालबाट पैसा ल्याएर घर किनेका छन् ।

त्यो संवादको साँझ मेरानिम्ति सिर्जनात्मक थियो । मेरो भनाइ दोहोर्‍याउँछु । नेपाली डायस्पोरा आज बृहत् छ । गौरवमय संस्था छन् । सफलताका कथा छन् । तर, डायस्पोरा भन्ने आफैंमा एउटा प्रतिष्ठाको नभएर स्थितिको यथार्थ जनाउने शब्द हो । यसको ‘जेनेसिस्’ हामी घर छोडेर निस्केको साधारण यात्राबाट सुरु हुन्छ । अनि यो गतिशील यात्राहरू हुँदै स्थायी बसोबासको रूपमा परिणत हुने पहिचानको यथार्थ रहेछ ।

प्रकाशित : आश्विन १७, २०७७ १०:२५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×