कहिले कहिले रोकियो इन्द्रजात्रा ? - फिचर - कान्तिपुर समाचार

कहिले कहिले रोकियो इन्द्रजात्रा ? 

हनुमानढोका दरबारसामु यःसिं उठाएपछि इन्द्रजात्रा आरम्भ हुन्छ । इन्द्रध्वजोत्थानको यो अनुष्ठान कहिलेदेखि आरम्भ भयो, इतिहासले आजसम्म पत्ता लगाएको छैन । कोही गुणकामदेवले सुरु गरेको मान्छन् भने कोही लिच्छवि राजा मानदेवका हजुरबुबा शंकरदेवले सुरु गरेको भन्छन् ।
सुरेश किरण

काठमाडौँ — त्यसो त यतिबेला इन्द्रजात्रा मात्र होइन, उपत्यकामा मनाइने सबैजसो जात्राहरू ठप्प छन् । ठूलो विवादबीच ललितपुरमा सुरु गरिएको रातो मछिन्द्रनाथको जात्रा पनि टुंग्याउन नसकेर अहिले ‘जात्रा’ भएको छ । ‘जात्रा’ हुनबाट जोगिएको कान्तिपुरको अर्को जात्रा हो, इन्द्रजात्रा । कोरोना महामारीका कारण अरु जात्रा–पर्व रोकिएजस्तै यसपालि इन्द्रजात्रा पनि रोकियो ।

तर, इन्द्रजात्रा रोकिनु भनेको काठमाडौंका लागि एउटा जात्रा मात्रै रोकिनु होइन । जात्रा रोकिनु काठमाडौंबासीको दिनचर्याको एउटा ठूलो हिस्सासमेत रोकिनु हो ।

ललितपुरका लागि रातो मछिन्द्रनाथ वा भक्तपुरका लागि बिस्केट जात्रा जति महत्वपूर्ण छ, कान्तिपुरका लागि इन्द्रजात्रा उति नै महत्वपूर्ण छ । काठमाडौंमा इन्द्रजात्रा कहिलेदेखि आरम्भ भयो, यसको स्पष्ट इतिहास अझै भेटिएको छैन । इतिहासकार बाबुराम आचार्यले यसलाई नेपालकै सबैभन्दा प्राचीन जात्रा भनेका छन् भने यस विषयमा अध्ययन गरेका फ्रान्सेली विद्वान जेराँ तोफाँले यसलाई काठमाडौंको सबैभन्दा मुख्य जात्रा मानेका छन् ।

हरेक वर्ष भाद्रशुक्ल द्वादशीका दिन सुरु हुने यो इन्द्रजात्रा लगातार आठ दिनसम्म चल्ने गर्छ । जात्रा अवधिभरि श्री कुमारीको रथयात्रा, दीप्याखं, लाखे, पुलुकिसि, दागिं, बौमत, उपाकु परिक्रमा, महाकाली नाच, सवःभक्कु नाच, दस अवतार आदि जस्ता दर्जन जति नाच एवं सहायक जात्रा सञ्चालन हुने यो जात्राको पहिलो र सबैभन्दा महत्वपूर्ण अंग भनेको यःसिं उठाउने अर्थात् इन्द्रध्वजोत्थान हो ।

हनुमानढोका दरबारसामु यःसिं उठाएपछि इन्द्रजात्रा आरम्भ हुन्छ । इन्द्रध्वजोत्थानको यो अनुष्ठान कहिलेदेखि आरम्भ भयो, इतिहासले आजसम्म पत्ता लगाएको छैन । कोही गुणकामदेवले सुरु गरेको मान्छन् भने कोही लिच्छवि राजा मानदेवका हजुरबुबा शंकरदेवले सुरु गरेको भन्छन् । तथापि जुनबेलादेखि सुरु भएको भए पनि जब यो सुरु भयो त्यसपछि भने आजसम्म इन्द्रजात्रा पूर्ण रूपमा रोकिएको इतिहास पाइँदैन ।

वि.सं. १८२५ मा गोर्खाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौं आक्रमण गर्दा भने इन्द्रजात्रा बिथोलिएको थियो । तर, पूर्ण रूपमा रोकिएको चाहिँ थिएन । पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौं आक्रमण गर्नुभन्दा महिनौं अघिदेखि नै काठमाडौंलाई नाकाबन्दीमा पारेका थिए, जसले गर्दा काठमाडौंमा लत्ताकपडा र अन्य सामग्रीको हाहाकार मच्चिएको थियो । महँगी आकाशिएर सर्वसाधारण जनताले धान्न नसकिने अवस्था आइपुगेको थियो । यस्तै हाहाकारमै इन्द्रजात्रा पनि नजिक आइपुग्यो । यस्तोमा इन्द्रजात्रा मनाउने वा नमनाउने भन्ने विषयमा दरबारभित्र खुब छलफल चल्यो । इन्द्रजात्रा त्यतिबेला पूर्ण रुपमा राजकीय पर्व थियो । इन्द्रजात्राकै अवसर पारेर तत्कालीन राजा जयप्रकाश मल्लले श्री कुमारीको रथ जात्रा आरम्भ गरेको पनि भर्खर दस वर्ष पुग्दै थियो ।

राजा जयप्रकाश मल्लले वि.सं. १८१४ मा श्री कुमारीको स्थायी निवासका रूपमा हनुमानढोका दरबार परिसरमै कुमारी घर बनाई त्यसको एक वर्षपछि श्री कुमारीलाई पाँग्रासहितको रथमा राखी नगर परिक्रमा गराउने चलन सुरु गरेका थिए । कुमारीको उक्त रथयात्रामा राजा जयप्रकाश मल्ल आफैं पनि सहभागी हुने गर्थे । राजा आफैं कुमारी रथमा विराजमान भई यात्रा अघि बढाउने भएकोले टोल टोलमा मानिसहरू राम्रा राम्रा लुगा लगाएर श्री कुमारीलाई पूजा अर्पण गर्न आउने गर्थे ।

यसरी टोलटोलमै रथलाई रोक्दै पूजा ग्रहण गर्दै सुस्तरी अघि बढ्दा कुमारीको रथयात्रा सम्पन्न हुन करिब २२ घन्टा जति लाग्ने गर्थ्यो । साँझ आरम्भ भएको रथयात्रा आफ्नो क्षेत्र परिक्रमा गरी पुनः हनुमानढोका फर्कंदा बिहानीको झिसमिसे भइसकेको हुन्थ्यो । रातभरि लाखे, पुलुकिसि, दीप्याखं, महाकाली नाच, सवःभक्कु नाचको प्रदर्शन र त्यसमा बजाइने बाजागाजाको ध्वनीले सम्पूर्ण काठमाडौं नै उल्लासको समुद्रमा तैरिरहेको हुन्थ्यो ।

तर, वि.सं. १८२५ को इन्द्रजात्राचाहिँ उल्लासमय थिएन । नाकाबन्दीले पूरै कान्तिपुर थिलथिलो भएका कारण उक्त वर्षको इन्द्रजात्रा मनाउने वा नमनाउने भन्ने अन्यौलमा थियो । लामो छलफलपछि राजा जयप्रकाश मल्लले इन्द्रजात्रा मनाउने आदेश दिए । त्यस्तो अवस्थामा पनि इन्द्रजात्रा पर्व मनाउने उनको निर्णय दुइटा उद्देश्यमा आधारित थियो । पहिलो, शत्रुले नगर घेरे पनि आफूलाई त्यसले कुनै असर गरेको छैन भन्ने मनोवैज्ञानिक सन्देश प्रवाह गर्नु । अर्को, यदि शत्रु आइहाले पनि श्री कुमारीले रक्षा गर्ला नि भनेर विश्वास गर्नु ! तर, संकटबीच इन्द्रजात्रा मनाउने निर्णय भए पनि जनतामा उत्साह नभएका कारण नाचगान र बाजागाजा भने स्थगित गरिएको थियो । त्यसैले उक्त वर्षको इन्द्रजात्रा अत्यन्त सादा थियो । इतिहासकार आचार्यका अनुसार, जात्रा सामान्य भएकाले उक्त वर्षको जात्रामा मानिसहरू पनि खासै सहभागी भएका थिएनन् । धेरै त आ–आफ्नो घरमै सुतिरहेका थिए ।

वि.सं. १८२५ भाद्रशुक्ल चतुर्दशी आइतबार राति जात्रा चलिरहेकै बेला पृथ्वीनारायण शाहले तीन ठाउँबाट घेरी काठमाडौं आक्रमण गरे । गोर्खाली सेना नगर प्रवेश गर्दा श्री कुमारीको रथयात्रा नगरको तल्लो क्षेत्र (क्वःने लागा) को जैशीदेवल पुगिसकेको थियो । हनुमानढोका दरबारमा गोर्खाली सेना आइपुग्दा जयप्रकाश मल्लका केही सैनिकले प्रतिकार पनि गरेका थिए । तर, त्यो २/४ घडी (एक घडी बराबर २४ मिनेट) भन्दा बढी टिक्न सकेन । ‘युद्ध’का क्रममा कान्तिपुरका सैनिकले पड्काएको बारुदमा परी गोर्खाली सेनाका तुलाराम पाँडेको मृत्युसमेत भएको कुरा भाषा वंशावलीमा उल्लेख छ । लड्न नसकी भागेका सैनिकहरूले जैशी देवल पुगी राजा जयप्रकाश मल्ललाई गोर्खाली आक्रमणको जानकारी दिए ।

जयप्रकाश मल्ल श्री कुमारीको रथलाई त्यहीं छोडी केही सहयोगीहरूका साथ टेकूको बाटो हुँदै ललितपुर भागे । राजा भागेपछि जात्रा अलपत्र भयो । उता कुमारीघर छेवैको डबलीमा राखिएको सिंहासनमा गोर्खाली राजा पृथ्वीनारायण शाह बसिसकेका थिए । उनले आफ्ना भाइहरूलाई पठाई अवरुद्ध रथयात्रालाई पुनः सञ्चालन गरी हनुमानढोका दरबार परिसर भित्र्याए । त्यसपश्चात जयप्रकाश मल्लले जस्तै पृथ्वीनारायण शाहले पनि श्री कुमारीको खुट्टा ढोगी दरबार प्रवेश गरे । काठमाडौंका स्थानीयवासीको मन जित्न पनि श्री कुमारीप्रति आस्था प्रकट गर्न पृथ्वीनारायण शाह बाध्य थिए ।

यसरी देशमा शाहवंशीय राजतन्त्र सुरु भएको वर्ष इन्द्रजात्रा बिथोलिन पुगेको थियो । त्यसपछि देशबाट शाहवंशीय राजतन्त्र अन्त्य भएको वर्ष पनि इन्द्रजात्रा सामान्य बिथोलिएको थियो । २०६५ सालको भदौमा गणतान्त्रिक नेपालका प्रथम राष्ट्रपतिका रूपमा डा. रामवरण यादवले पहिलोपटक इन्द्रजात्रामा सहभागिता जनाएका थिए । उक्त वर्ष भदौ ५ गते इन्द्रजात्राको अन्तिम दिन नानीचायाःको तयारी हुँदै थियो, अचानक संस्कृति मन्त्रालयबाट एउटा पत्र आयो, जसमा लेखिएको थियो– अब उप्रान्त राज्य कोषबाट कुनै पनि धार्मिक कार्यमा बलि दिन रोकिएको छ । उक्त निर्णय अनुसार इन्द्रजात्रामा सहभागी लाखे, पुलुकिसि, सवःभक्कु आदि नाचलाई परम्परागत रूपमा प्रदान गर्दै आइरहेको बलि पनि रोकिन पुग्यो । सांस्कृतिक कार्यमा प्रदान गरिँदै आइरहेको बलि रोकिएको खबरले इन्द्रजात्राका जात्रालुलाई आक्रोशित बनाइदियो । र, क्षणभरमै जात्रा भद्रगोल हुन पुग्यो ।

रथ तान्ने कि नतान्ने भन्नेमै विवाद उत्पन्न भयो । सरकारविरुद्ध नाराबाजी सुरु भयो । के भएको हो भक्तजनहरूले जान्न सकेनन् । अन्ततः नाराबाजी, प्रहरी हस्तक्षेप र अन्यौलपूर्ण उल्लासमा श्री कुमारीको रथयात्रा अघि बढ्यो । तर, त्यो गन्तव्यसम्म भने पुग्न सकेन । बीच बाटोमै रथहरूलाई अगाडि बढ्न दिइएन । राति अबेरसम्म पनि रथ अघि बढ्न नसकेपछि जीवित देवी एवं देवताहरू श्री कुमारी, श्री गणेश र श्री भैरवलाई बीच बाटोबाटै रथबाट निकाली आ–आफ्नो निवास फर्काउनुपर्‍यो ।

जात्रा सकिएपछि राष्ट्रप्रमुखले श्री कुमारीको हातबाट टीका ग्रहण गर्ने परम्परा पनि उक्त वर्ष तोडियो । उक्त आन्दोलनको बलमा सरकारले गठन गरेको कार्यदलले जात्राका लागि खर्च व्यवस्थापन गर्न नसक्ने, गुठी संस्थान खारेज गर्नुपर्ने सुझाव सरकारलाई दिएको थियो ।

इन्द्रजात्रा बिथोलिएको त्यो दोस्रो घटना थियो । त्यसपछि इन्द्रजात्रा रोकिएको तेस्रो घटना अहिले नै हो । यसअघि यो जात्रा दुईपटकसम्म आंशिक मात्रै रोकिएको थियो भने यसपालि पूर्ण रूपले स्थगित भयो । यो केवल रथ तान्ने र नाचगान मात्रै चल्ने जात्रा होइन । इन्द्र स्वर्गका समेत देवता हुन् । त्यसैले यस वर्ष स्वर्गवास भएका आफ्ना आफन्तको नाममा बाटोभरि काँचो माटोको दियो बाल्दै उपाकु परिक्रमा गर्ने, इन्द्रकी आमाको प्रतीक स्वरुप निकालिने दागींको सँगसँगै काठमाडौंको तल्लो भेग र माथिल्लो भेग घुम्दै जाने, श्री कुमारीको रथयात्रा सँगसँगै बत्ती राख्दै जाने जस्ता आम जनसमुदाय सहभागी हुनुपर्ने सांस्कृतिक कार्यहरू गर्ने परम्परा पनि रहँदै आएको छ ।

यसपाली इन्द्रजात्रा बिथोलिएको यो घटनाले काठमाडौंवासीलाई आफ्ना दिवंगत आफन्तका लागि स्वर्गको कामना गर्न नपाउनुको दुःखले मात्र होइन, इतिहासमा इन्द्रजात्रा बिथोलिएकै दिन आफ्नो स्वर्गजस्तो राज्य गुमेको त्रासदले पनि झस्काइदिएको छ ।

प्रकाशित : भाद्र १७, २०७७ १५:३४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

न्युरोडको नबदलिएको चरित्र

नब्बे सालको भूकम्प नै एउटा त्यस्तो ठूलो संयोग थियो, जसले जुद्धशमशेरलाई न्युरोड बनाउने अवसर जुराइदियो। उनले वास्तवमा सहर बसाउन होइन, आफ्नो रौव देखाउन न्युरोड बनाएका थिए ।
सुरेश किरण

काठमाडौं महानगरपालिका र न्युरोडसमेत समेटिएको वडा नं. २२ ले न्युरोडको रूप फेर्ने योजना बाहिर ल्याएको छ । स्थानीय सरकारले बनाएको यो योजना यदि कुनै घच्चीको सिकार भएन भने अबको केही समयपछि न्युरोडले आफ्नो बाहय स्वरूपमा केही निखार ल्याउने निश्चित छ । न्युरोडबारे नयाँ योजना बन्दै गर्दा मलाई भने यसको पुरानो इतिहासतिर फर्कने इच्छा लाग्यो ।

न्युरोड मूलत: काठमाडौंका रैथाने मानन्धरहरूको ‘ओल्ड’ बस्ती हो, जसको एक सदस्य म आफै पनि थिएँ । यसको पुरानो नाम ‘पाको पुखुद्यां’ थियो । यसको नाम ‘पुखुद्यां’ किन रहन गयो त भन्दा नब्बे सालको भूकम्पअघि यहाँ ठूलो पोखरी थियो । पोखरीलाई नेपालभाषामा ‘पुखू’ भनिन्छ । त्यही पोखरीको डिलसँगै बनेको बस्ती भएकाले यसको नाम ‘पुखुद्यां’ अर्थात् पुखुलद्याङ्ग बन्न गएको हो ।

हुन त पाको पुखुद्यां टोलमा अहिले अरू नेवार जातिका पनि धेरै घर छन् । तर, भर्खरै जंको (भीमरथारोहण) सकेका मेरा काका हरिप्रसाद मानन्धर भने यो मूलत: ‘पुखुद्यांमि मानन्धर’ हरूकै रैथाने टोल भएको दाबी गर्नुहुन्छ । उहाँका अनुसार, हालको पीपलबोटबाट रणमुक्तेश्वर जाने बाटो नै यो बेलाको पुरानो बाटो हो । त्यतिबेला न्युरोड बनिसकेको थिएन । पीपलबोटबाट रणमुक्तेश्वर जाँदा बाटोको दायाँतिर पूरै लाइन पोखरीको डिल थियो । त्यहाँ कुनै घर थिएन । बायाँ लाइनमा मात्रै घर थियो । त्यो जम्मै घर मानन्धरको मात्रै थियो । अहिले पनि त्यहाँ हेर्न गयौँ भने हामी पाउँछौँ, दायाँ लाइनका घरधनीहरू विभिन्न जातिका छन् भने बायाँ लाइनका घरधनी जम्मै मानन्धर मात्रै छन् ।

नब्बे सालको भूकम्पपछि जब न्युरोड बनाउन सुरु गरियो, छेउछाउमा घर भएका र अतिक्रमणमा परेका घरधनीलाई स्थानान्तरण गरी पोखरीको डिलमै घर बनाउन दिइयो । त्यसपछि पोखरी पनि रहेन, डिल पनि रहेन । बाटोको एकातिर मानन्धरै मानन्धरको लाइन, अर्कोतिर विभिन्न ठाउँबाट स्थानान्तरण गरी ल्याइएका विभिन्न जातिको लाइन । न्युरोडको यो जातीय समीकरणमा धेरैको ध्यान नगएको पनि हुन सक्छ ।

न्युरोडको बीच भागमा अहिले पनि ठिंग उभिएको राणा प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेरको सालिक देख्न सकिन्छ । राज्यमा आफ्नो हालीमुहाली भएका बेला राणा महाराजाहरूले काठमाडौंको जति पनि चोकहरूमा आफ्ना सालिक ठडयाए, २००७ सालको प्रजातन्त्रपछि ती सबै सालिकहरू टुँडिखेलभित्र कुना काप्चामा सारिए । तर, न्युरोडको बीचमै उभिएको श्री ३ जुद्धशमशेरको सालिक भने जहाँको तहीँ रहयो, कतै सारिएन । कारण के त भन्दा अहिले काठमाडौंको मुटुमा नयाँ सडक नामको जुन केन्द्र निर्माण भएको छ, त्यसको निर्माता नै जुद्धशमशेर थिए । त्यसैले पनि होला, प्रजातन्त्रकालपछि राणा शासन हटे पनि जुद्धशमशेरको सालिक भने न्युरोडबाट हटेन ।

नब्बे सालको भूकम्पअघिको वसन्तपुर जहाँ कुमारीघरसँग अरू घरहरू पनि जोडिएरै रहेका देखिन्छन् ।

तर, न्युरोड जुद्धशमशेरले बनाएको भए पनि त्यो उनले कुनै योजनामा टेकेर बनाएको ठाउँ भने होइन । नब्बे सालको भूकम्प नै एउटा त्यस्तो ठूलो संयोग थियो, जसले जुद्धशमशेरलाई न्युरोड बनाउने अवसर जुराइदियो । उनले वास्तवमा सहर बसाउन होइन, आफ्नो रौव देखाउन न्युरोड बनाएका थिए । नब्बे साल माघ २ गते महाभूकम्प जाँदा जुद्धशमशेर पश्चिम नेपालको कञ्चनपुर वनबासाको जंगलमा सिकार खेल्दै थिए । काठमाडौंमा भूकम्प जाँदा उनी हात्तीमै सवार थिए । हल्का कम्प त्यहाँ गएको भए पनि काठमाडौंमा भएको तबाहीबारे उनी बेखबर थिए । त्यतिबेला काठमाडौंबाट कञ्चनपुरमा कुनै सूचना पुर्‍याउनुपर्‍यो भने करिब दुई घण्टा जति समय लाग्ने गर्दथ्यो । तर, भूकम्पले सूचनाका सबै साधन ध्वस्त बनाएकाले जुद्धशमशेरले त्यो सूचना थाहा पाउन चार दिन कुर्नुपर्‍यो । २ गते गएको भूकम्पको खबर उनले ५ गते मात्रै पाए । सिकार कार्यक्रमलाई बीचमै त्यागेर काठमाडौं आइपुग्दा यता जंगीलाठ पद्मशमशेरको अध्यक्षतामा ५० सदस्यीय ‘भूकम्पपीडित सेवा दल’ गठन गरी उद्धार कार्य चलिरहेको थियो । तर, त्यो देखेर जुद्धशमशेर भने खुसी भएनन् । उनलाई लाग्यो— यो सेवा दलको कामले त देशमा पद्मशमशेरको पो हाई–हाई हुने देखियो । त्यसपछि उनले पद्मशमशेरवाला सेवा दल भंग गरी आफ्ना विश्वासपात्र गुरुज्यू हेमराज पाँडेको अध्यक्षतामा ‘भूकम्प पीडितोद्धार संस्था’ नामक अर्को उद्धार संस्था गठन गरे र उद्धारको कार्य त्यसैमार्फत थाले । सरदार भीमबहादुर पाँडेले आफ्नो पुस्तक ‘त्यसबखतको नेपाल, भाग २’ मा यसको वर्णन गरेका छन् ।

उद्धार कार्य गर्दै जाँदा राणा शासकबीच कसले कति काम गरे, कति गर्न सकेनन् भन्ने विषयमा भित्रभित्रै ईख र नजानिँदो प्रतिस्पर्धासमेत सुरु हुन थालिसकेको रहेछ । यसै क्रममा भूकम्पले ढलेका घरहरू बनाउन सरकारले प्रदान गरेको निब्र्याजी सापटी आफूले तिरिदिने भनी कलकत्तामा उपचार गराइरहेका जर्नेल तेजशमशेरले प्रस्ताव पठाए । जुद्धशमशेरले यसलाई सहयोग होइन, आफूलाई दिइएको चुनौतीका रूपमा लिए । त्यसको सामना गर्दै जुद्धशमशेरले भूकम्पमा दिएको त्यो सापटी जम्मै सरकारले मिनाहा गर्ने घोषणा गरे । मिनाहा गरिएको त्यो रकम २९ लाख ८२ हजार ३१६/६२ पैसा थियो । त्यतिबेला काठमाडौंमा पाँच–छ हजार रुपैयाँमा एउटा पक्की घर आउँथ्यो । मुलुकको वार्षिक राजस्व करिब ३ करोड जति उठ्थ्यो । सरकारले मिनाहा गरेको त्यो सापटीबाट सर्वसाधारण जनतालाई भने कुनै लाभ भएन । किनभने घर बनाउन सरकारबाट सापटी लिनेहरू जम्मै राणाजीहरूका सन्तान, सैनिक अधिकृत र दरवारका पुरोहित मात्रै थिए ।

त्यसपछि जुद्धशमशेरलाई मुलुकमा अझै केही गरेर अरूलाई ‘देखाइदिने’ झोंक चल्न थाल्यो । त्यही क्रममा उनले बनाएको नयाँ खाले सडक थियो— न्युरोड । टुँडिखेलदेखि भूगोलपार्कसम्मै तानेर बनाइएको त्यो सडक बायाँतर्फ इन्द्रचोकसम्म र दायाँतर्फ पुरानो भन्सारसम्म तन्किएको छ । त्यतिबेला त्यहाँ कुनै सडक थिएन । खाली रहेको बालीमै नयाँ सडक निकालिएको थियो । जुद्धशमशेरले यो तीनदोबाटोको बीचमा आफ्नै एउटा सालिक राख्न लगाए । टुँडिखेलबाट भित्र प्रवेश गर्न टुँडिखेलनिरको चोकमा एउटा ढोका पनि बनाइदिए, जसलाई पछि ‘न्युरोड गेट’ भन्न थालियो । मध्यकालतिर काठमाडौंको सीमा तोक्न बनाइएका परम्परागत ढोकाको सूचीमा यो गेट छैन । यो राणाकालमा बनाइएको नयाँ ढोका हो । जुद्धशमशेरले आफ्नो सालिकलाई हनुमानढोका दरबारतिर नफर्काई नयाँ बनाएको न्युरोड गेटतिरै फर्काएर राखे । आफूले बनाएको नयाँ सडकप्रतिको उनको मोह यसबाट झल्किन्छ ।

जुद्धशमशेरले नयाँ बनाएको बाटोको नाम ‘जुद्ध सडक’ राखेका थिए । तर, त्यो बाटो पूरै नयाँ भएकाले मानिसले त्यसलाई स्थानीय भाषामा ‘न्हू सतक’ भन्न थाले । पछि त्यसलाई ‘नयाँ सडक’ भन्न थालियो । अहिले ‘न्युरोड’ भन्न थालिएको छ । ‘न्युरोड’ ले आज ‘जुद्ध सडक’ मात्र होइन, त्योभन्दा पनि अघिको ‘पाको पुखुलद्यांग’ नामलाई समेत लोप बनाइसकेको छ ।

केही वर्षअघिको न्युरोड

‘नयाँ सडक’ नामले मात्र नयाँ होइन । सडकै नभएको ठाउँमा बनाइएको साँच्चिकै नयाँ थियो । साथै शैलीका हिसाबले पनि त्यो नयाँ थियो । काठमाडौंमा त्यतिबेला अरूतिर पनि सडक नभएको होइन । खासगरी कुमारी जात्रा र जनबहा:द्य: (सेतो मछिन्द्रनाथ) को जात्रा चलाउन बनाइएका सडकहरू अलि फराकिला नै थिए । तर, नयाँ सडकमा पहिलोपटक फुटपाथसमेत आयो, अनि पिच पनि गरियो । फुटपाथ भएको र पिच पनि गरिएको नेपालकै पहिलो सडक न्युरोड हो ।

पहिले न्युरोडबाट सिधै इन्द्रचोक पुग्ने बाटो थिएन । त्यहाँ घर, निजी बारी र भण्डारखाल थियो । जुद्धशमशेरले आफ्नो सालिक भएको ठाउँदेखि सिधै इन्द्रचोकसम्म भण्डारखालको जग्गा काटेर नयाँ बाटो बनाए । बाटोको बीचमै एउटा परम्परागत डबली थियो । हरेक वर्ष इन्द्रजात्राका दिन उक्त डबलीमा दीप्याखं (देवीनाच) देखाउने चलन थियो । डबली नभएपछि अहिले डबली भएकै ठाउँमा डबलीको सिमाना अनुमान गरी दीप्याखं देखाउने गरिँदै आएको छ ।

इन्द्रचोकमा आकाश भैरवको मन्दिर अगाडि बाटोमै कान्तेश्वर महादेवको मूर्ति रहेको छ । जुद्धशमशेरले न्युरोडलाई कान्तेश्वरसम्मै विस्तार गरेको थियो । त्यसपछि विभिन्न कालखण्डमा त्यहाँ गरिएको पिचले सडकको उचाइ बढ्दै जान थाल्यो । सडकको उचाइ बढेपछि कान्तेश्वर महादेव धमाधम खाल्डोमा पर्दै जान थाल्यो । काठमाडौंलाई मल्लकालमा ‘कान्तिपुर’ नामबाट चिनिन्थ्यो । कान्तिपुर शब्द यही कान्तेश्वर महादेवबाट निकालिएको हो । न्युरोड बनेपछि त्यहाँ हिँड्ने मानिसको भीडभाडमा कान्तेश्वर महादेव हराउन थाल्यो ।

वसन्तपुरको कुमारीघरसँगै अहिले जुन खुला ठाउँ रहेको छ, नब्बे सालको भूकम्पअघि त्यहाँ पूरा घरैघर थियो । ती घरहरू वसन्तपुरकै सिख्वंमूबहा: अर्थात श्रीखण्डतरुमूल महाविहारको अंग थियो । त्यहाँभित्र घरहरूले घेरिएको दुइटा बहिलसमेत थिए । भूकम्पपछि ती जम्मै घरलाई अन्तै सारेर त्यो ठाउँलाई पूरै खुला गरियो ।

भूकम्पपछि जुन नयाँ घरहरू बने, ती भने काठमाडौंको मौलिक शैलीभन्दा फरक थिए । रातो झिंगटी र टायलको ठाउँमा जस्तापाताको छानो राख्न थालियो । जस्तापाता सजिलो र माथि बस्न पनि मिल्ने भएकाले मानिसहरूले त्यसैलाई रुचाए । हुन त नयाँ बन्ने घरको डिजाइन मौलिक शैलीमा हुनुपर्छ भन्ने सूचना त्यतिबेला पनि जारी गरिएको थियो । तर, त्यसलाई न दुनियाँदारले वास्ता गरे, न सरकारले अनुगमन । फलत: पुनर्निर्माणको नाउँमा काठमाडौंले क्रमश: आफ्नो मौलिकपन गुमाउँदै जान थाल्यो । अहिले हाम्रो हातमा जुन मौलिकता हराएको अस्तव्यस्त काठमाडौं छ, यो भद्रगोलका ेथालनी नयाँ सडक निर्माण सँगसँगै हुन थालेको थियो । यदि यसलाई त्यही बेला कडाइ गरिएको भए काठमाडौं आफ्नो मौलिक लिकबाट बाहिर जाँदैन थियो होला ।

सामान्यतया राणा शासकहरू क्रूर, निर्दयी र तानाशाही हुने गर्थे । जुद्धशमशेर त झन् स्त्रीलम्पट पनि थिए । बाटो हिँड्दै गर्दा झुलुक्क देखेको कुनै युवती मन पर्‍यो भने उसलाई दरबारै लिएर जाने उनको चरित्र थियो । यति हुँदाहुँदै पनि जुद्धशमशेरमा एउटा अर्को गुण पनि थियो, उनी विकासप्रेमी थिए । भूकम्पको पुनर्निर्माण पछि उनले विभिन्न उद्योगहरू पनि खोल्न सुरु गरे । तीमध्ये कतिपय उद्योगको केन्द्र न्युरोडमै रहयो । जस्तो नेपाल बैंक लिमिटेड, सरकारी पत्रिका ‘गोर्खापत्र’ को कार्यालय, जुद्ध वारुणयन्त्र (दमकल), विदेशबाट सामान आयात गरी बिक्री वितरण गरिने आदर्श भण्डार, नेपाल वस्त्रकला प्रचार संस्था आदि । यसको लागि जुद्धशमशेरले जर्नेल सिंहशमशेर, विजयशमशेर आदिजस्ता राणा विद्वान्हरूको सहयोग लिएका थिए ।

डा. साफल्य अमात्य लिखित पुस्तक ‘काठमाडौं नगरायण’ अनुसार न्युरोड नेपालकै पहिलो त्यस्तो ठाउँ हो, जुन पूरा सहरी योजनाअनुसार निर्माण भएको हो । न्युरोडमा जुद्धशमशेरले छोडेर गएको सहरी विकासको यो रफ्तार उनी मात्र होइन उनको जहानियाँ शासनै खत्तम भइसक्दा पनि थामिएन । मैले एउटा अर्को लेखमा पनि उल्लेख गरिसकेको छु, न्युरोडमा नेपालकै पहिलो बैंक (नेपाल बैंक लिमिटेड), पहिलो व्यवस्थित पार्क (भूगोलपार्क), पहिलो सिनेमाभवन (जनसेवा सिनेमा), पहिलो सपिङ मल (विशाल बजार), पहिलो फोटो पसल, पहिलो रेस्टुरेन्ट पसल आदिजस्ता उद्योगहरू खोलिएको थियो । सत्यनारायणबहादुर श्रेष्ठले २००९ सालमा सुरु गरेको नेपाल पत्रकार संघको केन्द्रीय कार्यालय पनि न्युरोडमै थियो । कुनै बेला न्युरोडको पीपलबोट देशभरिकै राजनीतिक नेता तथा पत्रकार भेटघाट हुने केन्द्र बनेको थियो । अहिले अनेक सञ्चार माध्यमहरूको विकासले पीपलबोटमा त्यो खाले भेटघाट शून्य भइसकेको छ ।

हालको न्युरोड

न्युरोडका वडा अध्यक्ष चिनीकाजी महर्जनका अनुसार, जे कुरामा पनि ‘पहिलो बन्ने’ न्युरोडको त्यो चरित्र अझै बदलिएको छैन । अहिले न्युरोड नेपालकै त्यस्तो ठूलो मोबाइल हब बनिसकेको छ, जहाँ संसारको कुनै पनि देशमा निर्माण हुने नयाँ मोडेलको मोबाइल सबैभन्दा पहिले पुग्ने गर्छ । दुनियाँमा सबैभन्दा महँगो मानिने हीराको कारोबार यही ठाउँबाट हुन्छ भने सुनको सबैभन्दा नयाँ डिजाइनको गहना यहीँ गालिन्छ । न्युरोड क्षेत्र रहेको कामपा २२ वडाको जनसंख्या करिब ९ हजार हाराहारी छ तर पसल संख्या भने त्योभन्दा बढी अर्थात् १० हजार हाराहारी छ । करिब ४० वटा त सपिङ मलै छन् । दिनमा अर्बौं रुपैयाँभन्दा बढीको कारोबार हुने यो सानो क्षेत्रमा नेपालका जम्मै ‘क’ वर्गका बैंकले कार्यालय खोलेका छन् । न्युरोडको जग्गालाई सरकारले प्रतिआना ६० लाख मूल्यांकन गरेको छ तर केही वर्षअघि एउटा घर खरिद–बिक्री हुँदा आनाको ५ करोड तिरिएको थियो तथापि अहिले त्यहाँ बेच्न वा किन्नका लागि जग्गा भने एक इन्च पनि बाँकी छैन ।

न्युरोडको निर्माण एउटा भूकम्पले नगरमा ल्याएको ठूलो परिवर्तनको जीवित नमुना हो । यसैलाई आधार मानी ‘नेपाल मण्डल’ पुस्तककी लेखिका मेरी स्लसरले नेपालमा यसअघि आएका अरू भूकम्प, आगलागी आदिजस्ता प्रकोपपछि पनि यसरी नै नगरको रूप बदल्ने गरी पुनर्निर्माण कार्य भएको हुनुपर्ने अनुमान गरेकी छन् । सयौं, हजारौं वर्षअघि भएको त्यस्तो परिवर्तनले काठमाडौंको नगर स्वरूपलाई त्यसको मौलिकताबाट अलिकति भए पनि फरक पारेको हुन सक्ने उनको अनुमान छ । यसरी न्युरोडको निर्माण सदियौं पुरानो इतिहासलाई हेर्न मिल्ने नयाँ आँखासमेत बनेको छ ।

क्षेत्रफलको हिसाबले हेर्ने हो भने काठमाडौंको वडा नं. २२ महानगरको सबैभन्दा साना वडामध्ये पर्छ । त्यसमा पनि न्युरोड यो वडाको एउटा सानो टोल मात्रै हो । तर, क्षेत्रफलमा यति मसिनो भए पनि नेपाली सहरी विकासको सम्पूर्ण इतिहासै गर्भमा बोकेका कारण न्युरोडको महत्त्व र गुरुत्व अरूका दाँजोमा अतुलनीय छ । अहिले न्युरोड सहरको त्यस्तो ज्ञानेन्द्रीय तत्त्व बनिसकेको छ, जसको अस्तित्वलाई नजरअन्दाज गरी काठमाडौंको कल्पना गर्न सकिँदैन । त्यसैले पनि होला, वडाअध्यक्ष महर्जन भन्छन्, ‘काठमाडौंको मौलिकताबाट टाढा हुन खोजेको न्युरोडलाई अलिकता भए पनि लिकमा तान्न हामी यसको रूप फेर्ने कोसिसमा छौँ ।’


प्रकाशित : असार २०, २०७७ १४:०३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×