आत्मबल दरिलो बनाउँदै ज्येष्ठ नागरिक

रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कम हुने भएकाले बूढाबूढीलाई कोभिड–१९ संक्रमणको जोखिम धेरै हुने भन्ने त्रास चौतर्फी छ । त्यसैले ज्येष्ठ नागरिक रहेका घरपरिवारले सतर्कता अपनाएका छन् ।
गणेश राई

काठमाडौँ — साँझ–बिहान एकदुई किलोमिटर हिँड्ने उनी कोभिड–१९ संक्रमणको जोखिमले घरबाट टाढा गएका छैनन् । गण्डकी प्रदेशको म्यादी नाङ्गीमा जन्मिएका ९८ वर्षीय गेरु पुन (गर्बुजा) भन्छन्, ‘घर वरिपरि हिँड्ने, टीभीमा लोकदोहोरी हेर्ने, भजनकीर्तनका किताब पढ्ने गरेरै दुई महिना बित्यो ।’ उनी अहिले ललितपुरको ढोलाहिटीमा कान्छी बुहारी र नातिनीका साथ बस्दै आएका छन् ।

पुन भारतीय सेनाबाट अवकाशप्राप्त सैनिक हुन् । आँखाको तेज, कानको सुन्ने शक्ति र आत्मबल बलियो भएको उनको कथन छ । बुढ्यौली लाग्दै गरेपछि रक्तचाप, युरिक एसिड, सुगर, नसासम्बन्धी समस्या आउनु स्वाभाविक हो । तालिकाअनुसार औषधि सेवन गर्ने गरेको उनकी बुहारी प्रतिभा पुनले सुनाइन् । ‘लकडाउन भएपछि बीचमा बुबालाई रुघाखोकी लागेको थियो तर बेसार, ज्वानो पानी एक साता पिउनु भएपछि सबै ठीकठाक छ,’ उनले भनिन् ।

गेरु पुन

काठमाडौं असनकी ९२ हीराशोभा तुलाधरको दैनिकी आफ्नै छ । उनी नेपालभाषा (नेवारी) बोल्छिन् । नेपाली बुझ्छिन् । त्यसैले एफएम, टेलिभिजनमा नेपालभाषाका कार्यक्रम र समाचार सुन्ने गर्छिन् । नेवारी फिल्महरू हेर्छिन् । ‘जि बौध्द धर्मया मैत्री भावना पाठ नं याना’ (म बौद्ध धर्म मैत्री भावना पाठ पनि गर्छु) भिडियो कलमा उनले कान्तिपुरसित भनिन् । उनी छोरा, बुहारी, नाति, नातिनीका साथमा बस्छिन् । ‘श्रवण शक्ति, स्मरण शक्ति राम्रो र पढ्दा चस्मा प्रयोग गर्नुहुन्छ,’ कान्छो छोरा दीपक तुलाधर भन्छन्, ‘लकडाउन नहुँदा पनि उमेरले गर्दा आमा बाहिर निस्किनु हुन्नथ्यो, त्यतिबेला आफन्तजनहरूसँग भेटघाट भइरहन्थ्यो अहिले फोनमा मात्र बोल्नु हुन्छ ।’

बिरसी राई

ललितपुरको इमाडोलकी ८६ वर्षीया बिरसी राईको दैनिकी लकडाउनले खासै असर गरेको छैन । पुख्र्यौली घर खोटाङ हलेसी तुवाचुङ नगरपालिका–१ झाप्पागाउँ हो । छोरी, ज्वाइँ, नाति, नातिनीका साथ बस्छिन् । वरिपरि कुटो लिएर मकै छर्ने, गोडमेल गर्नेदेखि आफ्नो लुगाफाटा आफैं धुने गर्छिन् । ‘लिबालिबा बाक्चाम्वाल पुम्ची ब्रुम्मे,’ (चुपचाप बस्दा घुँडा दुख्छ) उनले वाम्बुले राई भाषामा भनिन्, ‘कोरोना ब्लाम देम्मे, थाल्वाइ हाल्सि आहिम्सि’ (कोरोना आयो भन्छन् कहीं हिँड्न पाइएन) ।’ छोरी निर्मलाका अनुसार हरेक महिना अस्पताल पुगेर डाक्टरलाई भेट्ने र स्वास्थ्यबारे जानकारी लिने तालिका छ । ‘त्यसैले आमालाई अस्पताल जान नपाएकोले चित्त बुझेको छैन,’ उनले भनिन्, ‘श्वासप्रश्वास र अरू समस्या छन् । तर लकडाउनमा आमाको स्वास्थ्यमा गम्भीर समस्या आएको छैन ।’

निलाराज सन्जेल र मनमाया सन्जेल

उमेरले ८८ वर्ष टेकेका निलाराज सन्जेल ललितपुर चापागाउँका स्थानीय हुन् । उनी श्रीमती मनमाया सन्जेलका साथ नखिपोटमा बस्छन् । ‘बाह्र छोरा तेह्र नाति बूढाको धोक्रो काँधैमाथि भनेको त्यसै होइन,’ वयोवृद्ध सन्जेल भन्छन्, ‘तीन छोरा–बुहारी र ६ जना नातिनातिनी छन् । जेठो र बुहारीमात्रै स्वदेश अरू सबै विदेश छन् । धन्न बुढेसकालमा श्रीमतीसँगै बस्न पाएको छु ।’ उनी सुगर, प्रेसर, पिसाब, नसासम्बन्धी बिरामी छन् । लकडाउनअघि दैनिकजसो लौरोको भरमा दुई–चार किलोमिटर हिँड्ने गर्थे । अहिले टेलिभिजन हेर्ने र रेडियो सुन्नेमै दिन बितिरहेको उनको कथन छ ।

श्रीमती मनमाया उमेरले ६९ वर्षकी छन् । शारीरिक, मानसिक रूप स्वस्थ रहेका पतिको स्याहारसुसार गर्न सकेको उनको कथन छ । ‘२०२० जेठ ८ गते हामीले बिहे गरेका हौं, ५७ वर्ष भएछ,’ मनमायाले सम्झिइन्, ‘सँगै जिउने वाचा गरेजस्तै आजसम्म भगवान्को कृपाले बाँचिएको छ ।’ उनले समय कटाउन घरमा कुखुरा पालेको सुनाइन् ।

माइमती राई

इलामकी ८२ वर्षीया माइमती राई लकडाउनले गर्दा ललितपुरको नखिपोटमा छोरीको घरमै छिन् । उनी भक्तपुरको सल्लाघारीस्थित छोराको घरमा बस्छिन् । ‘अस्पताल धाउँदै गर्दा केही दिन छोरीकोमा बस्ने गरी आ’को लकडाउनले फिर्नै सकिनँ,’ उनले भनिन्, ‘हिँडडुल गर्न दिएको भए, इलामै गएर बस्नु मजा हुन्थ्यो ।’ घुँडा दुख्ने, प्रेसर जस्ता रोगको औषधि सेवन गरेको जनाइन् । त्यसैगरी दैनिकजसो छोरा–बुहारी, नाति–नातिनीसँग फोन संवाद गर्ने, युट्युब, टेलिभिजन हेरेर समय बिताउने गरेको उल्लेख गरिन् ।

खड्गबहादुर गुरुङ

संखुवासभाका ९१ वर्षीया खड्गबहादुर गुरुङ ललितपुर–१४ शिव चोकमा बस्छन् । ‘कस्तो कालले बितायो हौ यो कोरोना,’ लकडाउनअघि दैनिक दुई घण्टा हिँडडुल गर्दै आएको सुनाउँदै उनले भने, ‘घरमै खायो, बस्यो । हामी बुढापाकालाई लकडाउन त साह्रै नहुने रहेछ । हुँदै नभएपछि नख्खु खोला किनारतिर एक्लै हिँड्न थालेको छु ।’ कोरोना भाइरसबाट सुरुमा धेरै डर लागेको र अहिले आत्मबल दह्रो पारेर सतर्क रहेको उनले बताए । ‘आफ्नो त बेला जाँदैछ, छोराछोरीलाई समस्या आउला भनेर डर लाग्छ,’ उनको कथन छ ।

रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कम हुने भएकाले बूढाबूढीलाई कोभिड–१९ संक्रमणको जोखिम धेरै हुने भन्ने त्रास चौतर्फी छ । त्यसैले ज्येष्ठ नागरिक रहेका घरपरिवारले सतर्कता अपनाएका छन् । राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक महासंघले देशभरि कुनै ज्येष्ठ नागरिक कोरोना भाइरसबाट संक्रमित नरहेको जनाएको छ । ‘अहिलेसम्म देशभरि कुनै ज्येष्ठ नागरिक कोरानाबाट संक्रमित छैनन्,’ महासंघका अध्यक्ष तथा वरिष्ठ कलाकार मदनदास श्रेष्ठले भने, ‘आश्रममा बस्ने ज्येष्ठ नागरिकले केही माग गरेका छन् । संघीय, प्रदेश र स्थानीय सरकारसँग अनुरोध गरेर खाद्यान्न, सेनिटाइजर, मास्कजस्ता सामग्रीको व्यवस्था गरिदिएका छौं ।’ लकडाउनअघि नै ज्येष्ठ नागरिकलाई आवश्यक औषधि उपलब्ध गराउन सरकारको ध्यानाकर्षण गराएको उनले बताए ।

उनका अनुसार मनाङ, रोल्पा र कालीकोटबाहेक ७४ जिल्लामा महासंघको सञ्जाल रहेको छ । देशभरिमा २७ लाख ५० हजार जति ज्येष्ठ नागरिक रहेको र तीमध्ये १४ लाखले सामाजिक सुरक्षा भत्ता पाउँदै आएका छन् । उमेरले ७० वर्ष र सोभन्दा माथिकाले मात्र सामाजिक भत्ता पाउँदै आएका छन् । ‘कोरोनाबाट बच्न जारी भएको लकडाउनका बेला कम्तीमा ६० देखि ६९ वर्ष उमेरकाले पनि मासिक तीन हजार भत्ता उपलब्ध गराउनुपर्छ भनेर सरकारसँग माग गरेका छौं,’ अध्यक्ष श्रेष्ठले भने, ‘यो लकडाउनका बेला ज्येष्ठ नागरिकलाई घरपरिवारका सदस्यले हेरविचार गर्न अनुरोध छ । साठी वर्ष माथिकालाई बिर्सिने रोग लागेको हुन सक्छ । एकै ठाउँ बसेर चिन्ताग्रस्त हुन सक्छन् । कम्तीमा मन बहलाउन के के आवश्यक छ बुझ्न अनुरोध छ ।’

मध्यम वर्गभन्दा उच्च घरानाका ज्येष्ठ नागरिकलाई बढी समस्या देखिएको महासंघका अध्यक्ष श्रेष्ठले बताए । ती परिवारका छोरा, बुहारी विदेशमा रहेकाले हेरचाहको कमीले पनि समस्या आउने गरेको उनको कथन छ । महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालयका प्रवक्ता ज्ञानेन्द्र पौडेलले लकडाउनका बेला जोखिम अवस्थाका र बेसहारा ज्येष्ठ नागरिकलाई सुरक्षा व्यवस्था गरिएको बताए । ‘सरकारले सकेसम्म ज्येष्ठ नागरिकलाई आश्रय र सुरक्षाको व्यवस्था गरेको छ । यदि कोही बेसहारा अवस्थामा भए स्थानीय निकायलाई खबर गर्न अनुरोध छ,’ उनले भने । प्रकाशित : जेष्ठ ९, २०७७ १३:१०

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

उपत्यका छाडेर गाउँमै पढ्ने तयारीमा विद्यार्थी

लकडाउनपछि धेरै विद्यार्थी र अभिभावक विद्यालयको सम्पर्कमा छैनन् । कतिपय अभिभावकले त आफ्ना छोराछोरीलाई गाउँमै पढाउने निधो गरिसके ।
गणेश राई

काठमाडौँ — बौद्ध महाँकालस्थित जनकल्याण माविका विद्यार्थी रचना र अर्चना चौहानले गाउँमै पढ्ने गरी काठमाडौं छाडेका छन् । रचनाले ८ र अर्चनाले कक्षा ६ को परीक्षा दिएका थिए । कक्षा ८ को परीक्षाका नतिजा प्रकाशित भइसकेको छैन । अर्चनाले पनि प्रमाणपत्र पाइसकेकी छैनन् ।

काठमाडौं–सोलु रुटको सुमो गाडी चलाउने सिन्धुलीको कमलामाई नगरपालिका–६ का दानबहादुर चौहानले छोरीहरूको पढाइकै लागि कपनमा डेरा गरेका थिए । दानबहादुर र निर्मलालाई सन्तान पढाउन गाउँभन्दा सहरको बसाइ राम्रै पनि लागेको थियो । लकडाउनपछि भने उनीहरू आत्तिए । ‘काम गर्ने मेसो रहेन त्यसैले परिवारसहित झिटीगुन्टा बोकेर घर फर्किने निर्णय गरेँ,’ नगरपालिकाले गाडी पठाएपछि त्यसमै फर्किएका दानबहादुरले भने, ‘महिनाको ८ हजार रुपैयाँ डेरा भाडा तिर्थें । लकडाउनले मेरो कमाइसँगै छोरीहरूको पढाइ पनि बन्द भयो ।’

चौहानले अब दुवै छोरीलाई त्यहीँको पानीट्यांकी माविमा पढाउने भएका छन् । उनले फोनमा भने, ‘अब भर्ना गर्नका लागि सर्टिफिकेट लिनमात्र काठमाडौं आउनुछ ।’

लकडाउनले नयाँ शैक्षिक सत्र सुरु हुन पाएको छैन । तर, यसपटक भर्नामा इच्छुक बालबालिका र तिनका अभिभावक भेट्दै पानीट्यांकी माविका प्रधानाध्यापक टोमप्रसाद काफ्ले अचम्म मानिरहेका छन् । सहरबाट फर्केका धेरै परिवार छन् । ‘नयाँ भर्नाका लागि धेरैजना सम्पर्कमा आउनुभएको छ । भर्ना खुल्न बाँकी भएकाले नाममात्र टिपेर राखेका छौं,’ उनले भने ।

जनकल्याण माविका प्रधानाध्यापक कुमारी कमला राईले लकडाउनपछि धेरै विद्यार्थी र अभिभावक सम्पर्कमा नरहेको बताइन् । ‘रचना र अर्चनाको अभिभावकले काठमाडौं छाड्ने जानकारी गराइसक्नुभएको छ,’ उनले भनिन्, ‘लकडाउनले गर्दा धेरै जना सम्पर्कमा छैनन् ।’

ललितपुरको इमाडोलस्थित एक निजी विद्यालयमा पढ्दै गरेका रुस्ता राना र खुसी राना यो वर्षदेखि रौतहटको चन्द्रपुर नगरपालिका–१ पौराही गाउँमा पढ्ने भएका छन् । रुस्ता कक्षा ४ र खुशी कक्षा १ मा पढ्ने छन् । लकडाउनपछि गाउँ फर्किनुपर्ने बाध्यता आएको अभिभावक जयराम रानाले बताए । ‘महामारी र लकडाउनले गर्दा सहर सुरक्षित लागेन,’ उनले भने, ‘त्यसैले गाउँ फर्कियौं । अब घरै बसेर जसोतसो काम गर्ने र बच्चालाई यतैको स्कुलमा पढाउने निधो गरियो ।’

कोभिड–१९ फैलिन नदिन लकडाउन जारी भएपछि धेरै विद्यार्थीहरूले अभिभावकसहित काठमाडौं उपत्यकाबाट बाहिरिएका छन् । यसरी गएकाहरूमा आधाभन्दा कम फर्किने विद्यालय सञ्चालकहरूको अनुमान छ । ‘तर यतिखेरै अरबमा रहेका लाखौं दाजुभाइ स्वदेश फर्किंदै छन् भन्ने भएपछि धेरै विद्यार्थी गाउँमै रहने अनुमान गरेका छौं,’ राष्ट्रिय निजी तथा आवासीय विद्यालय एसोसिएसन नेपाल (एन–प्याब्सन) का अध्यक्ष ऋतुराज सापकोटा भन्छन्, ‘लकडाउन लम्बिँदै गए उपत्यकालगायत ठूला सहरहरू फर्केर आउने विद्यार्थी संख्या उल्लेख्य रूपमा कम हुन सक्छ । यसले विद्यालयहरूलाई मर्का त पर्छ तर जहाँ बसे पनि बालबालिकाले पढ्न पाउनुपर्छ ।’सहरी जीवन सहज भए पनि रोजगारी र पेसा गुमेपछि बसोबासको विकल्प गाउँ नै हुन सक्ने उनको ठम्याइ छ ।

त्यसैगरी प्याब्सनका सहअध्यक्ष डीके ढुंगाना उपत्यकाबाहिर गएर विद्यार्थीसँग सम्पर्क समन्वय जारी रहेको बताउँछन् । ‘अन्तिम परीक्षा सकिएलगत्तै लकडाउन भयो,’ ललितपुरको सानेपास्थित रेडियन्ड रिडर्स एकेडेमीका सञ्चालक ढुंगाना भन्छन्, ‘त्यसैले ठूलो संख्यामा विद्यार्थी गाउँ गएका छैनन् भन्ने लाग्छ । कम्तीमा १५ प्रतिशत गएका होलान् । समय परिस्थितिअनुसार काठमाडौं फर्किने/नफर्किने निर्भर गर्छ ।’ नयाँ सत्रका निम्ति भर्ना प्रक्रिया सुरु नभइसकेको हुनाले कति विद्यार्थी थपघट हुने भन्ने पूर्वानुमान गर्न नसकिएको उनको कथन छ ।

काठमाडौं उपत्यकामा ज्याला मजदुरी गर्नेदेखि वैदेशिक रोजगारीमा गएकाहरूले आफ्ना परिवार तथा छोराछोरीलाई राखेर पढाउँदै आएका छन् । उपत्यकाका अधिकांश सामुदायिक विद्यालयमा बाहिरी जिल्लाबाट आएका परिवारका बालबालिका पढ्छन् । त्यसैगरी मध्यम र सम्पन्न परिवारका बालबालिका निजी विद्यालय र मिसनरी स्कुलमा पढ्छन् । लकडाउनपछि सामुदायिक विद्यालयमा भने विद्यार्थी संख्यामा उल्लेख्य रूपमा कमी आउने देखिएको छ ।

शिक्षा विकास तथा समन्वय इकाई काठमाडौंका प्रमुख नन्दलाल पौडेलका अनुसार काठमाडौं जिल्लाका १ हजार ४ सय १४ विद्यालयमध्ये २ सय ७२ सामुदायिक र १ हजार १ सय ४२ संस्थागत छन् । यिनमा ५ लाख २० हजारभन्दा बढी विद्यार्थी पढ्छन् । यस्तै ललितपुरमा १ सय ८६ सामुदायिक र २ सय ७३ संस्थागत विद्यालय छन् । भक्तपुरमा १ सय ३० सामुदायिक र २ सय ७१ संस्थागत विद्यालय छन् ।

पालिका र विद्यालयको तयारी

रोजगारी र सन्तानको पढाइका लागि सहर पसेकाहरू लकडाउनसँगै पुरानो थलो फिरेपछि अब विद्यालयको शैक्षिक जनशक्ति र पूर्वाधार व्यवस्थापन चुस्त बनाउन स्थानीय तहलाई जिम्मेवारी बढेको छ । यसका लागि स्थानीय तहहरूले तयारी पनि गरिरहेका छन् । खोटाङको हलेसी तुवाचुङ नगरपालिकाले वैदेशिक रोजगारीमा गएकाहरूको लगत तयार पारेको छ । नगरका ११ वटा वडाबाट १ हजार ७ सय ३६ घरधुरीका मानिस विदेशमा छन् । नगरप्रमुख इबन राईले भने, ‘विदेशबाट फर्किएकाहरू र काठमाडौंलगायत ठूला सहरमा बस्दै आएका तिनका परिवारको व्यवस्थापनलाई मध्यनजर गरेर योजना बनाउँदै छौं ।’

नगरभित्र ८८ वटा विद्यालय छन् । जम्मा ५ सय ९० कक्षा कोठा छन् । जसमा कक्षा ९ र १० कक्षा पढाइने दुई तथा १२ कक्षासम्म पढाइने नौ वटा छन् । त्यसमा एउटामात्र प्राविधिक धार (इन्जिनियरिङ) पढाइन्छ । अरू विद्यालय प्राथमिक तथा आधारभूत तहका छन् । प्राविका २ सय १०, निमाविका ३७ र मावि तहका ३८ शिक्षक दरबन्दीमा रहेको मेयर राईले जनाएका छन् । गत सत्रमा ८ हजार २ सय ४४ विद्यार्थी पढेको रेकर्ड छ । ‘अब सहरबाट गाउँघर फर्किएका विद्यार्थी थपिएमा कसरी हुनसक्छ भन्नेबारे प्रधानाध्यापकहरूसँग छलफल थालेका छौं,’ उनले भने, ‘नगरपालिका भित्रैको मात्र हुने भएकाले समस्या नहुने ठानेका छौं ।’

त्यसैगरी ओखलढुंगाको मानेभञ्ज्याङ गाउँपालिकाले विदेशमा रहेका स्थानीयलाई अनलाइनमार्फत विवरण भर्न लगाएको छ । ‘अहिलेसम्म विदेशबाट आएको रेमिटेन्सले गाउँ धानिरहेको छ,’ गाउँपालिकाका प्रवक्ता तथा वडाध्यक्ष रामकुमार राईले भने, ‘कुन देशमा कति छन् भन्ने तथ्यांक राख्नको निम्ति अनलाइनबाट वैयक्तिक विवरण माग गरेका छौं । विवरण प्राप्त भएपछि उनीहरूको पारिवारिक बसोबास, शैक्षिक, जग्गा जमिनको स्थितिसमेत आकलन गर्ने योजना छ ।’ उक्त पालिकाको ९ वडाभित्र ४५ सामुदायिक र ५ वटा संस्थागत विद्यालय छन् । माध्यमिक तहका ८ विद्यालयमध्ये एउटामा प्राविधिक धार (कृषि) को पठनपाठन सुरु रहेको प्रवक्ता राईले जनाए ।

उदयपुरको कटारी बजारस्थित त्रिवेणी माविका प्रधानाध्यापक बालकृष्ण कार्की कोरोनाको महामारीले सहरबाट गाउँ फर्किनेको संख्या बढ्ने अनुमान गर्छन् । ‘हरेक वर्ष सहरबाट फर्किने १५–२० जना नयाँ विद्यार्थी हुन्थे,’ उनले भने, ‘यो वर्ष नयाँ विद्यार्थीको चाप बढ्ने अनुमान गरिएको छ । तर ठाउँको अभाव छ ।’ भित्री मधेसमा रहेको उक्त विद्यालयमा कक्षा १२ सम्म १ हजार ५ सय विद्यार्थी पढ्छन् ।

प्रकाशित : जेष्ठ ४, २०७७ २०:१७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×