कहिले खुल्ला दरबार हाई स्कुल ?

भूकम्पले ध्वस्त भएपछि त्यहाँ पढ्दै गरेका विद्यार्थीलाई प्रदर्शनीमार्गस्थित वाल्मीकि विद्यापीठको हातामा अस्थायी टहरामा सारेर पढाइँदै आएको छ ।
गणेश राई

काठमाडौँ — मुलुकको जेठो दरबार हाई स्कुल स्थापना भएको १ सय ६७ वर्षपछि दोस्रोपटक अत्याधुनिक भवनमा पठनपाठन हुने तयारीमा छ । २०७२ वैशाख १२ को भूकम्पले पुराना भवन ध्वस्त भएपछि चीन सरकारले नयाँ संरचना बनाइदिएको हो ।

शैक्षिक सत्र २०७७ बाट नयाँ भवनमा पठनपाठन सञ्चालन गर्ने भनिए पनि कोभिड–१९ ले गर्दा भवन हस्तान्तरण हुन सकेको छैन । हाल नयाँ भवन संरचनाभित्र कसैलाई प्रवेश दिइएको छैन ।

१९१० सालमा स्थापना भएको यो स्कुल काठमाडौं महानगरपालिका वडा नं. २७ रानीपोखरीको दक्षिणतर्फ साढे ९ रोपनी क्षेत्रफलमा छ । विद्यालयको उक्त भवनको भुइँतलामा संस्कृत मावि र माथिल्लो तलामा भानु मावि सञ्चालनमा थिए । भूकम्पले ध्वस्त भएपछि त्यहाँ पढ्दै गरेका विद्यार्थीलाई प्रदर्शनीमार्गस्थित वाल्मीकि विद्यापीठको हातामा अस्थायी टहरामा सारेर पढाइँदै आएको छ ।

विद्यालय तहमा साधारण, संस्कृत र प्राविधिक गरी तीन धारको पठनपाठन हुँदै आएको छ । दरबार हाई स्कुलको एउटै भवनमा साधारण धारतर्फ भानु मावि र संस्कृत धारतर्फ संस्कृत मावि छन् । दुवै विद्यालय अलगअलग व्यवस्थापनमा सञ्चालित छन् । यहाँ पढ्ने अधिकांश विद्यार्थी काठमाडौंबाहिरबाट आएर व्यापार, व्यवसाय, मजदुरी गर्ने अभिभावकका छोराछोरी हुन् ।

नयाँ भवन निर्माण भएसँगै दुवै विद्यालयमा नयाँ व्यवस्थापन समिति चयन भएको छ । दुवै व्यवस्थापन समितिको अध्यक्ष स्थानीय छन् भने महानगरपालिकाका जनप्रतिनिधि सदस्य रहेका छन् ।

दुवै विद्यालयको व्यवस्थापन समिति सदस्य तथा महानगरपालिका वडा नं. २७ का सदस्य परिवेशमान बज्राचार्य भन्छन्, ‘अब हामी नमुना विद्यालयका रूपमा विकास गर्ने योजनामा छौं ।’ निर्माण गरिएको कार्ययोजना लकडाउनले गर्दा कार्यान्वयनमा ल्याउन बाँकी रहेको उनले बताए । ‘हामी कक्षा ४ देखि ८ कक्षासम्म रोबोटिक शिक्षा सिकाउने योजनामा छौं,’ बज्राचार्यले भने, ‘त्यसका निम्ति रोबोटिक एसोसियसन नेपालसँग सहकार्यका निम्ति सम्झौता गरेका छौं । त्यसैगरी शिशु कक्षादेखि मन्टेसरी विधिमा व्यावहारिक शिक्षा दिने हाम्रो जोड रहन्छ ।’

भानु मावि व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष गोपाल महर्जन ऐतिहासिक विद्यालयलाई गुणस्तरीय शिक्षाको थलो बनाउने दाबी गर्छन् । 'कक्षा १२ सम्म निःशुल्क शिक्षा दिनुपर्ने भएकाले केही कठिनाइ आएको छ,' उनले भने, ‘सरकारी स्कुलप्रति स्थानीयको आकर्षण बढाउने प्रयास जारी राखेका छौं । त्यसनिम्ति स्थानीय बुद्धिजीवि, विज्ञ, अभिभावकहरूसँग सम्पर्क विस्तार गर्दै र्छौं ।’

भानु माविका निमित्त प्रधानाध्यापक अखिलेशप्रसाद आजादका अनुसार गत शैक्षिक सत्रमा १ सय ५० विद्यार्थी थिए । ‘नयाँ सत्रमा कति विद्यार्थी भर्ना हुन आउँछन् भन्ने पूर्वानुमान गर्न गाह्रो छ,’ उनले भने, ‘लकडाउनले गर्दा अधिकांश विद्यार्थी र अभिभावक गाउँतिर गएका छन् । सबैजना सम्पर्कमा छैनन् । नयाँ भवन प्रयोग गर्न पाएको भए विद्यार्थी थपिन सक्छन् भन्ने हो ।’

संस्कृत मावि व्यवस्थापन समितिकी अध्यक्ष प्रभा बज्राचार्यले लकडाउनको कारण योजना निर्माण गर्न नपाएको बताइन् । ‘संस्कृत शिक्षा शिक्षण पद्धतिलाई प्रविधिमैत्री तुल्याउने हाम्रो जोड रहेको छ,’ उनले भनिन्, ‘नयाँ संरचनामा संस्कृत शिक्षाभित्रका आयुर्वेद, योग, प्राकृतिक चिकित्सा पद्धतिलाई प्रवर्द्धन गर्नेछौं ।’

संस्कृत माविका प्रधानाध्यापक शिवराज अधिकारी नयाँ सत्रका निम्ति विद्यार्थीसँग सम्पर्क विस्तार हुन नसकेको बताए । ‘विद्यालयको नयाँ भवनमा सर्ने र त्यसैअनुसार योजना अघि बढाउने पक्षमा थियौं,’ लकडाउन घोषणासँगै झापा घर पुगेका प्रधानाध्यापक अधिकारीले भने, ‘महामारीले गर्दा नयाँ सत्रका निम्ति विद्यार्थीसँग सम्पर्क हुन सकेको छैन ।’ गत शैक्षिक सत्रमा संस्कृततर्फ कक्षा ६ देखि १० मा १ सय ५५ जना र कक्षा ११ र १२ मा १ सय १२ जना विद्यार्थी थिए । यो विद्यालय शिक्षा मन्त्रालय र संस्कृत विश्वविद्यालयको सहयोग रहेको छ ।

चीनले निरीक्षण गरेपछि हस्तान्तरण : प्राधिकरण

दरबार हाई स्कुलको नयाँ भवन संरचना ‘चिनियाँ सहयोगमा विद्यालय निर्माण आयोजना’ अन्तर्गत सांघाई कन्स्ट्रक्सनले बनाएको हो । यो चारतले भव्य भवन ५२ कोठाको रहेको छ । सम्झौताअनुसार ४ हजार २ सय स्क्वायर मिटर क्षेत्रफलमा ९० करोड १० लाख रुपैयाँ लागत स्टिमेटमा नयाँ भवन बनेको हो ।

‘लकडाउन खुलेपछि चीन सरकारले नेपाल सरकारलाई औपचारिक रूपमा हस्तान्तरण गर्छ,’ शिक्षा मन्त्रालयका सहसचिव तथा प्रवक्ता दीपक शर्मा भन्छन्, ‘त्यसपछि नयाँ भवनमा पठनपाठन सुचारु हुनेछ ।’ यो भवन गत वैशाख १२ गते हस्तान्तरण गर्ने मिति तय भएको थियो । तर कोभिड–१९ को संक्रमण फैलिएपछि रोकिएको छ ।

राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरण केन्द्रीय आयोजना कार्यान्वयन इकाइ (शिक्षा) परियोजना प्रमुख चूडामणि पौडलका अनुसार भवन हस्तान्तरणअघि चीन सरकारको प्राविधिकले अन्तिम निरीक्षण गर्नेछन् । ‘चीन सरकारले बनाइदिएको हुँदा अन्तिम निरीक्षण गर्न बाँकी छ,’ उनले भने, ‘महामारीको अवस्था साम्य भएपछि प्राविधिक टोली आएर निरीक्षण गरेपछि मात्र हस्तारण हुनेछ ।’

प्रकाशित : वैशाख ३०, २०७७ १६:१०

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बिनायो खिप्दै गायक जितेन [भिडियोसहित]

उनले गीतमा जुनजुन शब्द घुसाए, तिनै शब्दप्रेममा डुबेर कर्दले कपीकपी बिनायो बनाइरहेका छन् । सबै बिनायो मालिंगोकै हुन् ।
गणेश राई

काठमाडौँ — 'मालिंगो काटी नि लै लै बिनायो बाजा, कर्दैले कपेर ए नि हजुर, भेटघाटै हुँदा नि लै लै बोलचालै भयो, लाऊँ माया हाँसेर ए नि हजुर...' 

पूर्वेली लोकसंगीतका प्रसिद्ध गायक तथा संगीतकार जितेन राईले आफ्नै संकलन र संगीतमा गाएको गीतको अंश हो यो । उनले गीतमा जुनजुन शब्द घुसाए, तिनै शब्दप्रेममा डुबेर त्यही काम गर्दै छन्, लकडाउनका बेला ।

कर्दले कपेर बिनायो बनाइरहेका छन् । ती सबै बिनायो मालिंगो बाँसकै हुन् । बाँसका ती टुक्रा र कप्टेरा इलाम-पाँचथरको सीमा राँके र पौवाभञ्ज्याङबाट ल्याइएका हुन् ।

लकडाउनको ४३औं दिन संगीतकर्मी राईलाई भेट्न पुगियो ललितपुर महानगरपालिका–१३ कुसुन्तीस्थित निवासमा । उनी माथिल्लो पटंगिनीमा बसेर बिनायो कपिरहेका थिए । खुलेको मौसम चर्को घामले उज्यालिएको थियो । उनी अघिल्तिर एक बिटो बिनायोका साथमा व्यस्त थिए ।

'लकडाउनको केही दिन त संगीत नै बिर्सेझैं भयो, मुड चलेन,' सांस्कृतिक अभियानका अगुवा जितेन भन्छन्, 'कोरोना भाइरसको त्रासले संसारै गाँजेको बेला छ । यो बाध्यतालाई घरभित्रै रहेर सिर्जनात्मक बनाउनुपर्छ भन्ने लाग्यो । गाउने र बजाउने मात्र कति गरौं भनेर बाजाको निर्माणमा जुटेको छु ।'

जितेनले बाजा बजाउनेमात्र नभई बनाउने सीप पनि सानैमा आर्जन गरेका हुन् । गाउनु त जो छँदै छ । यतिखेर बनाइरहेको मालिगो बाँसको छिप्पेको छेस्कोलाई बाजाको रूप धारण गराइरहेका छन् । यसलाई उनी 'जितेन राईको मायाको चिनो'का रूपमा लिएका छन् । त्यसैले हरेक बिनायो र मुर्चुंगा ढुंग्रीमा कर्दको तीखो धारले कुँदेका छन् आफ्नो नाम । छोटकरीमा 'जेराई' रोमनमा लेखिएको छ । जसलाई आँखा चिम्लेर छाम्दा पनि थाहा हुन्छ ।

'

नाम कुँद्नुको कारण यो छ,' मिठो पारामा जितेनले प्रस्ट्याए, 'कसले बनाएको बिनायो भनेर खोजी भयो भने जितेनले बनाएको भन्ने थाहा पाऊन् । हामी संगीतकर्मीलाई यो नातिकाजीको हार्मोनियम भन्दाखेरी जसरी गर्वका रूपमा छोइन्छ । त्यसैगरी यो बिनायो पनि त्यस्तै होस् भनेर चिनो राखेको हुँ । यसलाई व्यावसायिकभन्दा पनि अभियानका रूपमा लिएको छु ।'

उनका अनुसार बाँसको सानो कप्टेरो त हो, तर बाजाको आकार दिन त्यत्ति सजिलो छैन । यत्ति सानो वस्तुलाई हेर्दै आकर्षक बनाउनुछ । त्यसैले बुट्टेदार कुँद्नु पर्छ । बजाउँदा मनै हर्ने आवाज दिन सक्ने हुनुपर्छ । मसिना फलामे हतियार प्रयोग गर्नुपर्छ । उनी दिनको बढीमा तीन वटासम्म बिनायो बनाउँदै छन् । यसका लागि कलात्मक बुट्टा भर्ने मेहनत र धैर्य चाहिन्छ । तिखो आँखाले मस्तिष्क तान्नैपर्छ । त्यसैले गर्दा शिल्पी जितेन उज्यालो घामसँगै पावरदार चस्मा भिरेर खटिएका छन् ।

'बुवा ब्रिटिस इन्डिया पल्टनबाट फर्किंदा हार्मोनी बाजा ल्याउनुभएको थियो,' चोरऔंलाले चस्मा मास्तिर ठेल्दै जितेनले आफ्नो सांगीतिक यात्रा सम्झिए, 'बुवाबाटै हार्मोनी बाजा बजाउन सिकेँ । आमा पनि बिनायो, मादल बजाएर गीत गाउनुहुन्थ्यो । त्यहीँबाट मलाई प्रेरणा मिलेको भन्ने ठान्छु ।' उनको पहिलो गीत २०३५ सालमा धरानमा रेडियो बीएफबीएसमा रेकर्ड गरिएको थियो । त्यो 'शिथिलताले' बोलको गीत उनकै शब्दमा रहेको थियो ।

२०१३ सालमा पाँचथरको फलैचा गंगावागाउँमा जन्मिएका जितेन लोकआधुनिक संगीत फाँटमा अंकित छन् । उनका आफ्नै स्वर, संगीत र रचना डेढ सयजति छन् । अरुका रचना र संगीतमा गाएका छन् । गीति एल्बमकै हिसाबले १४–१५ वटा रहेको उनले बताए ।

प्रकृतिबाटै संगीतको सिर्जना भएको उनको बुझाइ छ । पुर्खाहरुले आफ्नो जीवनपद्धतिलाई संगीतमय तुल्याउने क्रममा बाँस काटेर बिनायो, मुरली, बाँसुरी, यलम्बर (टुङ) बाजा, चरी बाजा बनाएको अनुमान गर्छन् । बिनायो प्रेममा डुबेका उनले 'बिनायो' नामको फिल्मसमेत लेखन र निर्माण गरेका छन् । बिनायो बाजालाई प्रचारमा ल्याउन मुन्दुम कथालाई लिएर फिल्म बनाएको उनले बताए । भन्छन्, 'किरातीहरूलाई एकताको सूत्रमा बाँध्ने संस्कृति मात्रै हो ।'

उनका अनुसार गीत भनेको भाषामा गरिएका भावनाका थुँगाहरू हुन् । गीत मान्छेले आफ्नो विचार सम्प्रेषण, अभिव्यक्ति गर्ने साधनका रूपमा प्रयोग गरिएको हो । संगीत भनेको वाद्ययन्त्रहरूको समष्टि रूप जुन प्रकृतिको सुन्दर देन हो । निरन्तर साधनामा खारिँदा जीवन्त बन्छ । 'गीतसंगीत मानिसको भावना, जीवनशैली, जिउने सन्दर्भ, सभ्यताको क्रममा निर्माण, विकसित, परिष्कृत भावनाको समष्टि रूप हो,' उनको ठम्याइ छ ।

जितेनले नेपालीमा नभई बान्तावा, चाम्लिङ, कुलुङ, थुलुङ, लोहोरुङ, लिम्बु, तामाङ, शेर्पा, मैथिली, भोजपुरी, सतार, झाँगड भाषामा समेत गीत गाएका छन् ।

-तस्बिर र भिडियो : गणेश/कान्तिपुर

प्रकाशित : वैशाख २८, २०७७ १३:०७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×