नियात्रा : जाने होइन हजुर काबुल ?- फिचर - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

नियात्रा : जाने होइन हजुर काबुल ?

मुगल सम्राट बाबरले देखेभोगेको र शासन गरेको, पाँच सय वर्षअघिको काबुल
मोहन मैनाली

काठमाडौँ — जाने होइन दाइ आलापोट ?

सर्जक मंजुलले लेखेको यो नामको यात्रा संस्मरणको किताब मैले २०४७ साल भदौमा छापेको थिएँ । आलापोट अर्का स्रष्टा आभाषको काठमाडौँ उपत्यकाको उत्तरी भेगमा पर्ने गाउँ हो ।

अहिले कोरोनाका कारण बन्दाबन्दीका बेलामा आलापोट जान उकासिनु हुँदैन । त्यसो गर्दा उक्सिनेलाई स–सानो दसा मात्र लागेको रहेछ भने उसले प्रहरीले बोकेको कटबाँसको लाठो मात्र खानुपर्ला, ठूलै दसा लागेको रहेछ भने आँखाले देख्न नसकिने, अति सानो कोरोना भाइरसको सिकार हुने जोखिम छ, जसका सामु संसार त्राहिमाम छ ।

त्यसैले म मंजुलले जस्तो ‘जाने होइन दाइ आलापोट ?’ भनेर सोध्दिनँ । सोध्छु— ‘जाने होइन हजुर काबुल ?’ अल्छे हुँदा पछि पछुताउनुपर्ला ! किनभने यो यात्रा मूलतः बाबरनामामा आधारित छ जसका लेखक हुन् आजभोलि उज्वेकस्तान तथा ताजाकिस्तान भनेर चिनिने देशका त्यतिबेलाका राजा जाहिरुद्धिन मोहम्मद बाबर (सन् १४८३–१५३०) ।

चिन्नु भएन उनलाई ? भारतमा मुगल साम्राज्य खडा गर्ने उनै बाबर । भारतको बाबरी मस्जिद उनकै नामको मस्जिद त हो नि ।

बेला बेलामा म पनि मेरा कुरा थपौँला । थालनी बाबरनामामा लेखिएको काबुलभन्दा अलि दक्षिणमा पर्ने गजनी छेऊको प्रसंगबाट गरौँ ।

‘अब–ए– स्तादा पुग्दा हामीले कति हो कति ठूलो ताल देख्यौँ । त्यसको पारिपट्टिको टापु देखिँदैनथ्यो । पानी र अकाश जोडिएजस्तो लाग्थ्यो । पानीले ढाकेको ठाउँको छेउका पहाड पृथ्वी र अकाशका बीचमा झुण्डिएजस्तो देखिन्थ्यो ।

‘अब–ए–स्तादा आइपुग्न लाग्दा हामीले अनौठो दृश्य देख्यौँ । अकाश र पानीका बीचमा सूर्योदय हुँदाको जस्तो रातो वस्तु देखिँदै र हराउँदै गर्थ्यो । त्यस्तो दृश्य आउँदै जाँदै गरिरह्यो । अलि नजिक जाँदा हामीले के थाहा पायौँ भने १० हजार मात्र होइन, २० हजार मात्र पनि होइन कति हो कति हाँस उड्दाखेरि उनीहरुका राता पखेटा कहिले देखिँदा र कहिले नदेखिँदा यसो भएको रहेछ । त्यहाँ हाँस मात्रै होइन अनेक प्रकारका चरा थिए ।’

'हंस'का लेखक सञ्जीव उप्रेतीले यतिका र यस्ता हाँस कहाँ देख्न पाए होलान र !

बाबरले देखेका यी चरा राजहाँस हुनसक्छन् अथवा खुट्टा रातो र शरीर सेतो भएका कुखुरा हुनसक्छन् भनी अनुमान गरिन्छ।

बाबर त्यहाँबाट काबुल पुगे जसका बारेमा उनले लेखेका छन्, ‘काबुल चारैतिर पहाडले घेरिएको, चतुर्भुज आकारको, पूर्वबाट पश्चिम फैलिएको सानो ठाउँ हो । यसको छेउको पहाडमा गढी बनाइएको छ । यस गढीको टुप्पोमा काबुलका शाहले महल बनाएकाले यो पहाडलाई 'शाह काबुल' भनिन्छ । काबुल मानव सभ्यताले भरिपूर्ण ठाउँले चारैतिरबाट घेरिएको छ ।वसन्त र बर्खामा उत्तरबाट चलेको हावा कहिल्यै रोकिँदैन ।

आफ्नो जन्मभूमिदेखि भारतको उत्तरप्रदेशसम्मका ठाउँ जित्दै, शासन गर्दै आउँदा बाबरलाई काबुलले जति अरु कुनै ठाउँले तानेन । त्यसैले, उनको इच्छा वमोजिम मृत्यु भएको केही वर्षपछि उनलाई भारतबाट काबुल लगिएको थियो ।

‘साँच्चै भन्ने हो भने, काबुलको जति आनन्ददायी जलवायु संसारमा अन्त कतै भेटिएको छैन । काबुलबाट एक दिनको घोडचढी हिँड्दा हिउँ कहिल्यै नपर्ने ठाउँमा पुग्न सकिन्छ, अनि दुईघण्टा हिँड्दा चाहिँ हिउँ कहिल्यै नपग्लिने ठाउँ पुगिन्छ (आक्कलझुक्कल हिउँ पग्लनु अलग कुरा हो) ।’

काबुलको ग्रेटवाल । पुरानो तस्बीरः मोहन मैनाली

ऊ त्यो डाँडाको डिलैडिल गएको पर्खाल देख्नुभयो नि त्यो ग्रेट वाल हो, चीनको होइन काबुलको । त्यो पर्खाल बनाउँदा जनतालाई क्रुर तरिकाले काम लगाएको कथा यहाँ प्रचलित छन् । सत्य हो कि होइन थाहा छैन एउटा कथाले भन्छ— जुन घरबाट जुन दिन एकजना लोग्ने मान्छे पर्खाल बनाउने काममा गएन, त्यस घरको मान्छे मारिन्थ्यो र उसका हाडखोर त्यही पर्खालमा राखिन्थ्यो। जसले हातमा लिएको ढुंगामाटो भुइँमा खसाउँथ्यो उसको ज्यान लिइन्थ्यो र उसका हाडखोरले पर्खाल बनाउन ढुंगाको काम गर्थ्यो ।
विदेशीले आक्रमण गर्न नपाउन भनेर बनाइएको यस पर्खालले आक्रमणकारीलाई छेक्न भने कहिल्यै पनि सकेन ।

पर्खालबाट तल्तिर झरौँ र काबुलका बारेमा बाबरनामामा भनेको कुरा हेरौँ ।

काबुलको बजारको एउटा भाग । पुरानो तस्बीरः मोहन मैनाली

‘अरबले अरबबाहेक सबैलाई अजाम भनेजस्तै हिन्दुस्थानीले आफूबाहेकका सबैलाई खुर्सान भन्छन् । हिन्दुस्थान र खुर्सान बीचको पैदल बाटोमा दुईवटा व्यापारिक केन्द्र छन्, काबुल र कान्दाहार । जसका पश्चिमबाट हरेक वर्ष सात, आठ, १० हजार घोडा काबुल आउँछन् । हिन्दुस्थानबाट १०, १५, २० हजार जनावरमा सामान बोकाएर ब्यापारी आउँछन् । उनीहरुले दास, कपडा, मिश्री, प्रशोधित चिनी र मसला ल्याएका हुन्छन् ।काबुल बजारमा खुर्सान, इराक, आनातोलिया (आजको टर्की) र चीनबाट ल्याइएका हिन्दुस्थानीलाई बेच्ने सामान पाइन्छन् । काबुलका धेरै बनियाँ ३०० देखि ४०० प्रतिशत नाफा खाँदा पनि सन्तुष्ट हुँदैनन् ।’

अरु त अरु हिन्दुस्थानका मानिस काबुल पुर्‍याएर पनि बेचिन्थे ?

होला त नि, काबुलमा धेरै वर्ष बसेर आफ्नो राज्य विस्तार गरेका, काबुललाई असाध्यै माया गर्ने, काबुलका बादशाह बाबरले भनेपछि । हिन्दुस्थानबाट काबुल पुर्‍याएर बेचिएका मानिस मध्यएशिया र त्यसभन्दा पनि पश्चिममा लगेर दास बनाइन्थे ।

त्यो जुगमा मानिस कोरोनाभन्दा पनि निर्दयी रहेछन् !

आजभोलि काबुलको बजारमा दास त बेचिँदैनन् तर सडक छेऊका हाटमा बाज चाहिँ बेच्न राखिँदा रहेछन् । कुनै बेला अहिलेको कञ्चनपुरको ब्रह्ममण्डी हुँदै हाम्रो कर्णालीका लेकमा समातिएका बाज काबुलको बजारसम्म पुर्‍याइन्थे भनिन्छ ।

काबुलमा पाइने फलफूलको वर्णन गर्दै बाबर भन्छन्, ‘काबुल र यस अधिनस्थ नजिकका गाउँमा गर्मी र जाडो दुवै ठाउँमा फल्ने फलफूल पाइन्छन् ।’

काबुलको सुकाइएका फलफूल बेच्ने ठाउँमा गयो भने बादशाह बाबरले भनेका सबै खालका फलफूल अहिले पनि पाइन्छन् ।

बाबरले अमिलो पैयूँ र उखु ल्याएर काबुलमा रोपेका थिए ।

फलफूलै फलफूल भएपछि माहुरी र मह पनि हुने भइहाल्यो । त्यसैले त बाबरले लेखेका छन्, ‘काबुल वरपरका पहाडमा मौरीका घार छन् । त्यहाँबाट प्रशस्त मह काबुल आउँछ । पहाडको पश्चिमी पाखोमा भने मह हुँदैन ।’

बाग ए बाबरको एक हिस्सा । पुरानो तस्बीरः विनोद भट्टराई

बादशाह बाबरले काबुलको बगैँचाबारेमा रुचिपूर्वक वर्णन गरेका छन् । ‘सन् १५०८/०९ मा मैले अदिनापुर गढीको दक्षिण भिरालोमा गढी र नदीको बीचमा बाग–ए–वफा नामको चारबाग अर्थात् चार बगैँचा बनाएको थिएँ । त्यहाँ सुन्तला, कागती र अनार फलेका थिए । पहार खानलाई हराएको र लाहोर तथा दीपालपुरमा आक्रमण गरेका वर्ष मैले त्यहाँबाट केरा ल्याएर रोपेको थिएँ । त्यो राम्रो फस्टाएको थियो ।’

‘बगैँचाको बीचको अलि अग्लो ठाउँबाट एउटा मिल चलाउन पुग्ने पानी सँधै बग्ने खोल्सी निस्केको छ । त्यहाँको चौबाटोमा एउटा पोखरी छ । दक्षिणपश्चिम खण्डमा पोखरीको वरिपरि सुन्तला र अनारका बोट छन् । पोखरीको वरपरको भुइँमा क्लोभर घाँसको कार्पेट ओछ्याइएको छ । बगैँचाको सबैभन्दा राम्रो ठाउँ यही हो । सुन्तला पँहेलपुर भएका बेला कति राम्रो देखिन्छ यो ठाउँ !’

बादशाहको कुरा मैले काट्नु त नहुने हो । तर नकाटी नहुने भयो । बादशाह, आजभोलि त्यसलाई बाग–ए–वफा भनिँदैन्, हजुरका नामबाट बाग–ए–बाबर भनिन्छ । हजुरले काबुल फत्ते गर्दा धेरै हिंसा भएको थिएन, तर पछिका आक्रमणकारीले चलाएका धेरैवटा लडाइँले काबुल र बाग–ए–वफालाई तहसनहस बनाए । पछि आगाखान डेभलपमेन्ट नेटवर्कले जीर्णोद्धार गरेपछि बल्ल यसले पुनर्जीवन पाएको छ ।

इस्लाम मान्यतामा यस्ता बगैँचाको ठूलो महत्त्व छ । पोखरी र बाटोले विभिन्न भागमा बाँडिएका यस्ता चारबागमा पानी र सुगन्धित विरुवा हुनैपर्छ । यस्ता बगैँचामा मानिसहरू आराम गर्छन् । यहाँ बसेर चिन्तन मनन गर्छन् ।

लडाइँले बिगारेको राजदरबार । अहिले यो दरबारलाई पहिलेकै अवस्थामा फर्काइएको छ तर राजतन्त्र भने गएको गएकै भयो । पुरानो तस्बीरः मोहन मैनाली

एकछिन काबुल वरपरको पहाडतिर लागौँ जहाँ ट्युलिपका धेरै प्रजाति पाइन्छन् । एक दिन बाबरलाई त्यहाँ कति प्रकारका ट्युलिप पाइन्छ भनी जान्ने चासो लागेछ । गन्दा ३२–३४ प्रकारका भेटेर उनी दंग परेछन् ।

वसन्त ऋतु हो यो । हामी पो कोरोना नफैलियोस भनेर घरबाट बाहिर निस्कँदैनौँ । चरालाई के को कोरोना ? कोरोना लाग्ने नै भए पनि उनीहरुलाई आफू बसेका ठाउँबाट बाहिर निस्कनु हुँदैन भन्ने थाहा हुँदैन । त्यसैले यति बेला हिउँद छल्न अफगानस्तानको तल्लो भेग झरेका फिरन्ते चरा लेकको आफ्नो घर फर्कने गर्छन् । तिनका बारेमा बाबरले लेखेका छन्- ती चरा फर्कने एउटै मात्र बाटो छ बरान नदीको खोँचैखोँच । अलिकति बादल लाग्दा पनि उनीहरु बाटो लाग्न सक्दैनन् । त्यसैले बरान नदी किनारमा ओर्लन्छन् । त्यति बेला मानिसले धेरै थरिका चरा मार्छन् । बकुल्लाको एउटा जातको प्वाँख झिकेर पगरीमा हालिन्छ । काबुलबाट यो इराक, खुर्सान निर्यात गरिन्छ ।

परदेशी माछा समाउने सिजन पनि यही हो ।

काबुल पश्चिममा कुर कात्री नामको पवित्र गुफा छ । बाबरले यस गुफाका बारेमा के सुनेका थिए भने योगी र हिन्दु आफ्नो कपाल र दाह्री चढाउन टाढा टाढाबाट यस गुफामा आउँछन् । एक पटक त्यसको छेऊछाउ पुगेका बेला उनले यो गुफा कहाँ छ भनी सोधे । कसैले जवाफ दिएन । त्यहाँबाट फर्केपछि उनले थाहा पाए उनी त्यस गुफाको नजिकै पुगेका रहेछन् । गुफा जाने बाटो अप्ठ्यारो भएकाले उनका सहायकले गुफाका बारेमा नबताएका रहेछन् ।

पछि बाबर गुफामा पसे । त्यहाँ जे देखे सो यसरी लेखेका छन्— ‘हामी एउटा सानो अँध्यारो ढोकाबाट भित्र पस्यौँ । त्यहाँबाट दुई तीन पाइला अघि बढेपछि उभिएर हिँड्न नसकेर सुतेर घस्रनु पर्‍यो । त्यहाँ बत्ती नबालीकन केही पनि देखिँदैनथ्यो । जताततै कपाल र दाह्रो थुप्रो थियो । यस गुफा वरपर मदर्साका जस्ता ससाना कोठा थिए ।

बाबरनामामा बाबरले राजारजौटालाई जितेको, हरुवालाई निर्दयी भएर मारेको कुरा पनि उल्लेख गरेका छन् । तिनका बारेमा अहिले कुरा नगरेकै बेस होला ।

प्रकाशित : चैत्र १५, २०७६ १६:५५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

हल्लाको महामारी

कोरोनाको महामारी फैलियो भने हामीले धेरै हल्ला सुन्नुपर्ला जस्तो लाग्छ किनभने यस्तो हल्ला फिँजाउन धेरै मानिस यस ग्रहमा स्वयंसेवीका रुपमा खटिन्छन् । त्यसैले अत्याउने, सनसनी फैलाउने सामग्री सेयर गर्नुअघि धेरैपटक सोचौं । 
मोहन मैनाली

काठमाडौँ — ‘अप्रिल फुल’ अर्थात् अरूलाई ढाँटेर आनन्द लिने कामका लागि छुट्याइएको दिन आउन अझै १० दिन बाँकी छ । त्यस दिन हामी आफूलाई कसैले ढाँट्ने पो हुन् कि भनेर सतर्क हुन्छौं । अप्रिल फुलका दिन मानिसलाई ढाँट्न नसकिएला भन्ने ठानेर ढाँटहरूले हामीलाई अरू दिन ढाँटिरहेका छन् । हल्ला र त्यसमार्फत आतंक फैलाइरहेका छन् ।

हामीले सुनेका ताजा हल्ला हुन् : ‘नर्भिक अस्पताल र शिक्षण अस्पतालमा कोरोनाले गर्दा बिरामी मरे, सेनाले आकाशबाट विषादी छर्न लागेको छ’ आदि ।

यी हल्लालाई धेरैले पत्यायौं, सेयर गर्‍यौं । आफू आतंकित भयौं र अरूलाई पनि आतंकित बनायौं । नयाँ कोरोना भाइरसको बिगबिगी बढ्नेबित्तिकै संसारभर यस विषयमा ढाँट्नेहरूको पनि बिगबिगी बढेको छ । जनवरी २० (माघ ६ गते) यता कोरोना भाइरस सम्बन्धमा फैलिएका हल्लाको अध्ययन गरेर तिनको खण्डन गर्ने काममा लागेका संसारका ३९ वटा देशका ९० जना तथ्य–जाँचकीले कोरोना भाइरस सम्बन्धमा फैलिएका केही हल्ला यस्ता भएको पाएका छन् :

सबैभन्दा पहिले यो भाइरस कहाँबाट आयो भन्ने विषयमा मानिसले नचाहिँदा हल्ला फिँजाए । त्यसपछि उनीहरूले अर्कै सन्दर्भको भिडियोलाई काटकुट पारेर कोरोनाले मानिसको ज्यान लियो भनेर प्रचार गरे । चीनले कोरोना भाइरस लागेका मानिसलाई मार्न खोजेको छ भनेर पनि हल्ला चलाए । अमेरिकामा सैनिक शासन लगाउने तयारी भएको छ भनी अर्को हल्ला फिँजियो । कोरोना लागेका अभिनेता टम ह्याक्सको नक्कली फोटो भाइरल भयो । कोरोनालाई लिएर हामीकहाँ फैलिएका हल्लाले पनि उत्तेजना र आतंक फैलाए, मानिसको मनोबल घटाए ।

ढाँट्ने चलन अहिले मात्र होइन, निकै पहिले पनि रहेछ । उहिले जंगबहादुरका पालामा बनेको मुलुकी ऐनमा भनिएको छ, ‘कोही मानिसले आगा डढ्यालाले पोलि भयो पानिमा लडि बगि भयो रुष भीर छाना झ्यालबाट षसी भयो चौपाया गैह्रले हानि मिचि भयो ढुंगा मुढो लागी भयो वा अरु कुराले बेरामि भै थलियाकालाइ फलानु ता छुट्टी भयेछ भनि कुरा गर्‍याकामा सुन्या चाहिका वुद्धिले नपुगी मनले मरेछ भंन्या ठहर्‍याइ उस्का दाज्यू भाइ गैह्रलाइ फलानु ता मर्‍यो भनि सुनायेछ र तेसै खवरमा सुन्याले जुठो समेत बार्याछन् भन्या अर्कोले भन्याको कुरो सुनी नबुझि भन्याको ठहर्न्याले मर्‍यो भन्यालाई २० रुपैया दंड गर्नु. जुठो बार्‍याको रहेनछ भन्या १० रुपैया दंड गर्नु. रुपैया नतिर्‍या अैन वमोजिम् कैद गर्नु ।’

कुनै पनि किसिमका आन्दोलन, कुनै पनि किसिमका विपद् र चुनावजस्ता अलि असामान्य अवस्था हल्लाका लागि उर्वर हुन्छन् । यस्ता अवस्थामा मानिस त्रसित, आतंकित वा आवेशमय हुन्छन् । यति बेला धेरै मानिसले विवेक गुमाउँछन् । थोरैले हल्ला गर्न सुरु गर्छन्, धेरैले त्यसलाई फिजाउँछन् । यस्ता हल्लाबारे वास्तविकता बताउने पेसामा लागेका तथ्य–जाँचकीहरू के भन्छन् भने समाजमा हल्ला चाँडै फैलन्छ, तिनका खण्डनचाहिँ फैलन अल्छी गर्छन् किनभने हल्लाका वाहक धेरै हुन्छन्, तथ्यका वाहक थोरै ।
नेपालमा कोरोनाबाहेकका विषयमा पनि हल्ला फैलाएर आतंक मच्चाइएका घटना छन् । २०७६ साउनमा शालिकराम पुडासैनीको मृत्युपछि त्यत्तिकै जिस्किएर ‘फोटोसप’ गरी एमआरआर नामक सीमित व्यक्ति भएको समूहमा राखिएको एउटा फोटो बाहिर आएपछि पुडासैनीको हत्या नै भएको हो भनी वातावरण निकै उत्तेजित भएको थियो । यो काम नियतवश गरेझैं देखिँदैन, तर पनि यसले हल्ला र उत्तेजना फैलायो । यसअघि २०५७ सालमा झूटा कुरा फैलँदा ‘ऋतिक रोशन काण्ड’ हुन पुग्यो, जसले ठूलो आतंक फैलायो र जनधनको क्षति गरायो ।

अक्टोबर १, २०१७ मा भारतको मुम्बईमा भएको भागदौडमा किचिएर मर्न लागेकी एउटी महिलालाई एक जना पुरुषले यौन दुर्व्यवहार गरेको भनी समाचार छापियो । यो समाचार रिपोर्टरले पाएको ८ सेकेन्ड लामो भिडियो क्लिपमा देखिएका कुरा र साक्षीका अन्य प्रसंगका भनाइका आधारमा तयार गरिएको थियो । हिन्दु दैनिकले यो समाचार छापेपछि भारतका धेरै सञ्चार माध्यमले छापे । त्यसपछि सनसनी फैलियो । सामाजिक सञ्जालमा भारतीय समाज यति असभ्य भएको भनी असंख्य टिप्पणी गरियो । खासमा त्यो भिडियो लामो भिडियोको एउटा अंश रहेछ । पछि, त्यो लामो भिडियो हेर्दा थाहा भयो– त्यो मानिसले महिलाको उद्धार पो गरेको रहेछ । त्यसपछि हिन्दुले रिपोर्टिङ र सम्पादनमा त्रुटि भएको भनी क्षमा माग्दै त्यो रिपोर्ट आफ्नो अनलाइनबाट हटायो ।

सामान्यतया हिन्दुजस्ता पत्रिकामा सत्यतथ्य जाँच नगरी समाचार छापिँदैन । तर २३ जना मानिस मरेको भागदौडको घटना सुन्दा र भिडियो हेर्दा रिपोर्टर र सम्पादकले आफ्नो पेसामा सधैं अपनाउने सावधानी अपनाउन सकेनन्, उनीहरूले विवेक उपयोग गर्न सकेनन् । यसले के देखाउँछ भने यस्ता घटना भएका बेलामा कठोरतापूर्वक सत्यापन गर्ने पेसामा लागेका मानिसलाई त त्यसो गर्न गाह्रो पर्छ भने त्यसो गर्नुपर्ने दायित्व सामान्यतया नभएका सर्वसाधारणलाई के पत्याउने, के नपत्याउने भन्ने कुरा ठम्याउन झन् गाह्रो हुन्छ ।
तथ्य–जाँचकीहरूको विश्वव्यापी सञ्जालका सदस्यहरूले के अनुभव गरेका छन् भने यस्तो हल्ला फैलाउनेले हल्लालाई विश्वसनीयजस्तो लाग्ने बनाउन कोसिस गरेका हुन्छन् । नर्भिक र शिक्षण अस्पतालमा कोरोना लागेका बिरामीको मृत्यु भयो भनी चलाइएको हल्लामा पनि त्यो कुरा अस्पतालका डाक्टरले भनेको भनिएको थियो ।

हल्ला फिँजाइएको विषयका जानकार भनी समाजले विश्वास गरेका मानिसले तथ्यलाई बंग्याउँदा हल्लाले
अझ बढी बल पाउँदो रहेछ । नेपालमा कोरोना भाइरसको परीक्षण थोरै भएको तथ्यलाई एक जना वरिष्ठ डाक्टरले अलिकति बंग्याएर जाँच हुँदै नभएको भनिदिँदा निकै आतंक फैलिएको थियो ।

विभिन्न कारणले अन्योल फैलिएका बेलामा पनि मानिसले थरीथरीका हल्ला चलाउने गरेका छन् । २०५८ सालमा राजा वीरेन्द्रको वंश विनाश भएपछि अनेक हल्ला चलेका थिए । एउटा हल्ला थियो : काठमाडौंको खानेपानीको ठूलो मुहान सुन्दरीजलको पोखरीमा विषादी मिसाइएको छ, त्यो पानी खानयोग्य छैन । काठमाडौंमा विषादीको त्यति ठूलो भण्डार छैन र त्यतिबेला गाडी बन्द भएकाले बाहिरबाट विषादी काठमाडौं ल्याउन सम्भव छैन भन्ने सामान्य ज्ञान प्रयोग गरेको भए पानीमा विषादी मिसाइएको कुरा हल्ला मात्र हो भन्न सकिन्थ्यो । तर दरबार हत्याकाण्डले मानिसलाई आतंकित र अन्योलग्रस्त बनाएकाले मानिसको विवेक गुम भयो, धेरैले त्यो हल्ला पत्याए र थप आतंकित भए ।

हरेकजसो आन्दोलनमा आन्दोलनलाई उत्तेजित बनाउने हिसाबले झूटा कुरा फैलाउने गरिएको छ । २०४६ सालको आन्दोलन चर्किंदै जाँदा सरकारसँग पैसा छैन भन्ने हल्ला फैलिएको थियो । त्यसपछि मानिसहरू आफूले बैंकमा राखेको पैसा निकाल्न भिडमभीड गर्न थाले । २०४६ चैत २४ गते कर्फ्यु नलागेको भए एक हप्ताजतिमा नेपालको बैंकिङ प्रणाली तहसनहस हुने थियो । हल्लाले कति ठूलो प्रभाव पार्छ भन्ने कुराको एउटा उदाहरण हो यो । त्यही आन्दोलनमा विद्यार्थी नेता लक्ष्मी कार्कीको हत्या गरिएको भनी हल्ला चलाइएको थियो । विश्वविद्यालयका नाम चलेका वरिष्ठ प्राध्यापकले समेत सार्वजनिक भेलामा सरकारले उनको हत्या गरिसकेको भनी किरिया खाँदै ठोकुवा गरेका थिए ।

२०७२ साउनदेखि २०७६ माघसम्म साउथ एसिया चेकको तथ्य–जाँच गर्ने टोलीको सम्पादक भएका नाताले मैले यस्ता धेरै हल्लाको आन्द्राभुँडी खोतलेको छु । २०७२ सालमा संविधानसभाबाट नेपालको संविधान जारी भएपछि मधेसमा आन्दोलन चल्यो । आन्दोलनकारीले टीकापुरमा प्रहरीको हत्या गरे । यस घटनाले मानिसलाई स्तब्ध बनायो । त्यसलगत्तै एउटा ब्लगमा टीकापुरमा प्रहरीलाई यसरी आगो लगाइएको थियो भन्ने आशय झल्कने गरी एउटा फोटो छापियो । चाँडै फैलिएको यस फोटोले थप आतंक मच्चायो । खासमा त्यो चार वर्ष पुरानो अमेरिकाको फोटो थियो ।

यो हल्ला सामाजिक सञ्जालमा फैलिएको थियो । त्यही सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गरेर हेरेको भए यो फोटो चार वर्ष पहिलेदेखि धेरैपटक विभिन्न वेबसाइटमा राखिएको प्रस्ट हुन्थ्यो । त्यस फोटोमा देखिएका मानिसका अनुहार हेर्दा त्यो नेपालको होइन भन्ने स्पष्ट देखिन्थ्यो तर त्यतिबेलाको वातावरण कस्तो थियो भने मानिसले त्यसरी हेर्ने कोसिस गरेनन्, जे सुने, जे देखे त्यही पत्याए । यस्ता बेलामा सामाजिक सञ्जालमा फैलिएका ढाँट कुरालाई अकाट्य सत्यका रूपमा लिइँदो रहेछ । अरू त अरू, यस घटनाका बारेमा रिपोर्ट तयार गर्दा संयुक्त राष्ट्रसंघले समेत नमरेको मान्छेलाई मरेको भन्यो ।

कोरोनाको महामारी फैलियो भने हामीले धेरै हल्ला सुन्नुपर्ला जस्तो लाग्छ किनभने यस्तो हल्ला फिँजाउनका लागि धेरै मानिस यस ग्रहमा स्वयंसेवीका रूपमा खटिन्छन् । तिनले चलाउन थालेका हल्लालाई फैलाउन अझ धेरै स्वयंसेवी खटिनेछन् । त्यति बेला हामीले यस्ता हल्लाबाट बच्नुपर्छ । तथ्य–जाँचकीहरूको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जालले केही वर्षअघि दिएको सल्लाह मान्यौं भने यस्ता हल्लाबाट बच्न सकिन्छ । उसले भनेको थियो— अरूले मूर्ख बनाउलान्, बुझेर मात्र पत्याऔं । यसका लागि हामीले कुनै कुरा देखे/सुने/पढेपछि केही काम गर्नुपर्छ । ती हुन् :

  • पत्रपत्रिका, रेडियो र टीभीले भनेको हो ? सामान्यतया आमसञ्चारका यी साधन बढी विश्वसनीय हुन्छन् । गल्ती भएको रहेछ भने उनीहरूले चाँडै सच्याउँछन् ।
  • यिनले भनेको होइन भने त्यसको स्रोत कत्तिको भरपर्दो हो ?
  • त्यो मान्छे यसो भन्नका लागि कत्तिको योग्य छ ?
  • योग्य छ भने पनि उसले सरकारसँग अथवा कसैसँग आफ्नो पुरानो रिस साध्नका लागि पो यसो भनेको हो कि ?
  • यही कुरा विश्वसनीय सञ्चार माध्यमले भनेको छ कि छैन ?
  • कसैले कुनै फोटो/भिडियो राख्यो भने त्यो फोटो/भिडियो यसअघि कसैले इन्टरनेटमा राखिसकेको छ कि ? (यो कुरा पैसा नतिरी उपयोग गर्न पाइने इन्टरनेट टुल्सका माध्यमले पत्ता लगाउन सकिन्छ ।)
  • तपाई‌ं–हामी हल्ला सजिलै पत्याउँछौं, त्यसैले मानिसहरू हल्ला गर्ने गर्छन् । हामी हल्ला फैलाउने सामग्री सोच्दै नसोची सेयर गर्छौं, त्यसैले मानिसहरू हल्ला गर्छन् । अत्याउने, सनसनी फैलाउने खालका सामग्री सामान्यतया झूटा हुन सक्छन् । त्यसैले, यस्ता सामग्री सेयर गर्नुअघि धेरैपटक सोचौं । र, ख्याल राखौं, झूटा कुरा हेर्नु/सुन्नु/पढ्नु, पत्याउनु र सेयर गर्नुभन्दा उँघेर बसेको बेस !

प्रकाशित : चैत्र १०, २०७६ ०६:४३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×