‘स्टोरी टेलर’ शङ्करलाल सर र साँढे महाराजको कथा

ध्रुव सिम्खडा

फागुन २४ गते शनिबार अपरान्ह ‘घाम–पानी, घाम–पानी स्यालको बिहे’जस्तै भइरहेको थियो । मौसम कहिले खुल्ने अनि कहिले धुम्मिने।२०४० सालमा शान्ति विद्यागृह मावि, लैनचौरबाट एसएलसी दिएका हामी ५२ भाइ बालाजु बाइसधारा पार्कमा भेला भएका थियौं— एउटा सानो वनभोज कार्यक्रमको आयोजना गरेर । त्यस दिन हामीले सर, मिसहरूलाई अभिनन्दन गर्ने कार्यक्रम राखेका थियौं ।

‘विन्डप्रुफ ज्याकेट’ लगाएर शङ्करलाल सर लौरो टेक्दै साढे २ बजेतिर पार्क प्रवेश गर्नुहुँदा केही साथीले उहाँलाई बोक्न खोजे । तर, सर मान्नु भएन । गफ गर्दै मज्जाले हिँडेर छाप्रो (सेड) भित्र छिरेर कुर्सीमा बस्न मात्र भ्याउनु भएको थियो, साथीहरुले एक स्वरमा भने– 'शङ्करलाल सर ! आज बादल लागेको छ, पानी पर्न खोज्दैछ । कथा भन्ने सर, कथा।'

सरोज जिसी र पुरूषोत्तम खकुरेलले भूतको कथा र सान्‍चा पहलमानको कथा भन्ने कि सर ? भन्नासाथ सरले भन्नुभयो, ‘आज कथाभन्दा पनि एउटा वास्तविक इतिहासको कुरा गरौं कि ? त्योभन्दा कथाजस्तै लाग्छ । तर कथा होइन, इतिहास हो है !’

हामीले एकै स्वरमा ‘हुन्छ’ भन्यौं ।

किनकि, ३६ वर्ष पहिले हामी अलि धुम्मिएको, पानी परेको, जाडो अनि गर्मीका दिन नपढ्ने कुरा गर्थ्यौं । पढाइ छल्ने हाम्रो दाउ (बहाना) हुन्थ्यो । हाम्रो त्यस्तो बहाना बुझेर शङ्करलाल सर पनि कहिले सान्चा पहलमानको कथा सुनाउनु हुन्थ्यो त कहिले गुरुमापाको । कहिले भूतको कथा त कहिले आजुजे हाको कथा । शङ्करलाल सर कथाकुथुङ्ग्री, कहानी र किम्बदन्तीहरूको त खानी नै हुनुहुन्छ । वास्तवमा, उहाँ यो सहरको एउटा नामुद ‘स्टोरी टेलर’ नै हो ।

त्यस दिन पनि हामीले घेरा हालेर कथा सुनाउन आग्रह गरेपछि उहाँले कथा भन्न थाल्नु भयो । हामीलाई ३६ वर्ष पहिलेकै कक्षाकोठामा पुगेको भान भयो ।

शङ्करलाल सर कथा भन्न लाग्नु भयो । हामी सुन्न लाग्यौं । ९३ वर्षमा पनि उहाँको उस्तै जोश । कथा भन्ने उस्तै रोमाञ्‍चक शैली र सन्दर्भ ।

त्यस दिन सरले साँढे महाराजको कथा सुनाउनु भयो । वास्तवमा, त्यो अलिखित इतिहास थियो । जुन कथा उहाँको प्रकाशोन्मुख कथासंग्रह ‘इन्द्र या यात्रा कुमारी या जात्रा’को एक अंश हो ।

*****

कलाकार चन्द्रमान मास्के सँधै ४ बजेतिर हातमा कुची र कापी बोकेर लैनचौर दूध डेरी अघिल्तिर जाने गर्थे । के गर्न गएका होलान् भनेको त, दुध डेरी अघिल्तिरको कुनामा रहेको एउटा रूखमुनि एउटा साँढे सँधै त्यही समयमा त्यहाँ आएर बस्दोरहेछ । मास्के त्यो छिर्बिरे, यामानको साँढे हेरेर त्यसको चित्र उतार्न त्यहाँ जाँदा रहेछन् ।

मास्केले धेरै दिनसम्म साँढेलाई हेरेर त्यसको उस्तै चित्र त उतारे तर, त्यो कसलाई देखाउने ? को होला काठमान्डू सहरमा पशुपन्छीबारे रूचि राख्ने भनेर बुझ्न थाले । बुझ्दै जाँदा तत्कालीन जङ्गीलाठ मोहनशमशेरले नै पशुपन्छीबारे रूचि राख्ने कुरा थाहा पाएपछि साँढेको त्यो चित्र उनले मोहन शमशेरकहाँ पठाइदिए ।

मोहनशमशेरकहाँ जब त्यो साँढेको चित्र पुग्यो उनले चित्रकार मास्केलाई उपस्थित गराउन आदेश दिए । मास्के मोहनशमशेरको दरबारमा पुगे । मोहनशमशेरले सोधे, ‘ए, यस्तो साँढे कहाँ छ, हँ ?’

मास्केले भने, ‘सरकार ! लैनचौरको पूर्वपट्टिको छेउमा रहेको एउटा रूखको फेदमा यो साँढे हरेक दिन ४ बजेतिर आएर बस्ने गर्दोरहेछ । मैले त्यहीँ गएर त्यसैलाई हेरेर यो चित्र कोरेको हुँ।’

मोहनशमशेरले भने, ‘ल, जा ।’

त्यसपछि पशुपन्छीका सौखिन मोहनशमशेरले आठपहरियाहरूलाई आदेश दिए, ‘यो साँढे कहाँ छ ? यसको हेरचाह कसले गर्दोरहेछ ? त्यो सबै पत्ता लगाएर हाजिर गराउनू ।’

मोहनशमशेर महाराजको हुकुम शिरोपर गर्दै आठपहरियाहरू कत्ति पनि बिलम्ब नगरी साँढेको खोजीमा लागे । साँढे र त्यसको हेरचाह गर्ने दुईजनालाई भेट्टाएर मोहनशमशेरको दरबारमा दाखिला गराए ।

मोहनशमशेर महाराजले तुरून्त साँढेलाई गोठमा राख्न र ती दुईजनालाई त्यसको हेरचाह गर्न आदेश दिँदै भने, ‘तिमीहरूले यो साँढेको राम्ररी हेरचाह गर्नु । यदि यसलाई तलमाथि भएको समाचार लिएर तिमीहरूले मसामु आयौ भने तिमीहरूको पनि ज्यान बाँकी रहने छैन ।’

आदेशमुताविक साँढे राख्ने गोठ तयार भयो । दुईजना स्याहार–सुसारमा खटिए । तुरून्त जागिरको पनि बन्दोबस्त भयो । तर, यदि साँढेलाई केही भइहाल्यो भने त ज्यान जोखिममा पर्ने भयो भन्ने भयले ती दुईजना सुसारे चिन्तित थिए । मनमा जतिसुकै चिन्ता भए पनि महाराजको हुकुम मान्नै पर्ने । त्यसलाई अटेरी गर्ने कसको हिम्मत ?

साँढेले तुरून्तै कर्णेलको दर्जा पायो । सोही मुताविकको खान्गी पनि तोकियो । त्यस उप्रान्त साँढे कर्णेलले सलामी पाउन थाल्यो । अनि हरेक दिन मोहनशमशेरको दरबारमा कर्णेलमुनिका सकल दर्जाले साँढेलाई सलामी दिनुपर्ने भयो ।

हरेक दिन मोहन शमशेर सुसारेहरूलाई सोध्थे, ‘साँढे महाराजलाई कस्तो छ ?’ सुसारेहरू ठीक भएको बिन्ती बिसाउँथे । एवं रितले दिनहरू बितिरहेका थिए । सबै कुरा राम्रै भइरहेको थियो । साँढे मोहनशमसेरको यति प्यारो भइसकेको थियो कि उनले फरमान जारी गरेका थिए- यदि कसैले यो साँढेसम्बन्धी कुनै नराम्रो वा अप्रिय कुरा मलाई सुनायो भने त्यसको ज्यानसम्म जान सक्नेछ ।

तर, एकदिन एक्कासि साँढे बिरामी पर्‍यो । अब यो कुरा मोहनशसशेरलाई सुनाउनु भनेको ज्यान हत्केलामा राख्नु सरह भयो । दुईजना सुसारे यो कुरा उनलाई सुनाउन तयार भएनन् ।

हरेक दिनजस्तो उनीहरुलाई महाराजको सामुन्ने उपस्थित गराइयो । तर उनीहरु केही बोल्नै सकेनन् । एकले अर्कालाई हेरेर चुपचाप बस्नेबाहेक तिनको वाक्य नै फुटेन ।

मोहन शमशेरले सोधे, ‘के साँढे महाराजलाई सञ्‍चो छैन ?’

सुसारेहरू अवाक उभिइमात्रै रहे । महाराजले फेरि सोधे, ‘किन नबोलेको ?’

महाराज, ‘के उसले दाना खाएको छैन ?’

दुवैजना सुसारेले मुन्टो हल्लाउँदै इशारा गरे, ‘हो सरकार ।’

महाराज, ‘के उसले आँखा हेरेको छैन ?’

दुवैजना सुसारेले फेरि मुन्टो हल्लाउँदै सहमति जनाए, ‘हो सरकार ।’

महाराज, ‘के उसले सास पनि फेरेको छैन ?’

दुवैजना सुसारेले मुखामुख गर्दै मुन्टोमात्र हल्लाए, ‘हो सरकार ।’

आठपहरियाहरूसहित मोहनशमशेर साँढे महाराजलाई हेर्न गए । साँढे महाराज इन्तु–न– चिन्तु थियो । आँखा बन्द थियो ।

मोहनशमशेरबाट आदेश भयो, ‘ल, यसको पशुपतिमा लगेर विधिपूर्वक सद्गद् गर्नू ।’ त्यसपछि पशुपतिमा विधिपूर्वक साँढे महाराजको सद्गद् भयो ।

सुन्नेलाई सुनको माला, भन्नेलाई फूलको माला भन्दै शङ्करलाल सरले साँढे महाराजको कथा विट मार्नु भएको थियो ।

साँढे महाराजका सुसारेहरूको ज्यान र जागीर दुवै जोगियो । किनकि, तिनीहरूले आफ्नै मुखले साँढे महाराज मरेको कुरा मोहनशमशेरलाई सुनाएका थिएनन् । खाली मोहन महाराजले सोधेको सवाल जवाफमा मुन्टो हल्लाएरमात्र साँढे महाराजको मृत्युको पुष्टि गरेका थिए । यसैले यदि यो समाचार भनेबापत ज्यान जाने हो भने मोहन शसशेरकै जानु पर्ने भयो ।

*****

ठहिटी, क्वाःबहालमा जन्मिएका शङ्करलाल मानन्धरले २००४ देखि २०४९ सालसम्म शान्ति विद्यागृह माविमा ऐच्छिक गणीत (अप्सलन म्याथ) पढाउनु भयो ।

उहाँले ४६ वर्षसम्म ‘साइन थिटा’ र ‘कस बिटा’मात्र पढाउनु भएन सान्चा पहलमान र भूतका कथा पनि सुनाउनु भयो । अहिले पनि भेट्न जाने जोकोहीलाई कथा सुनाउन उहाँ जुर्मुराइहाल्नु हुन्छ ।

शान्ति विद्यागृहमा अध्ययन गर्ने सायद कोही पनि छैन होलान् उहाँका कथा वाचनबाट मन्त्रमुग्ध नभएका ।

किन सुनाउनुहुन्छ त शङ्करलाल सर कथा ? कुराकानीको सिलसिलामा उहाँले भन्नुभयो– उहाँलाई दरबार हाइस्कुल पढ्दादेखि नै कथा भन्ने रूचि जागेको हो । त्यसबेला उहाँलाई नेपाली पढाउने बोधविक्रम अधिकारी हुनुहुन्थ्यो । उहाँ पढाउँदा कथालाई प्राथमिकतामा राख्नुहुन्थ्यो । दरबार हाइस्कुल पढ्दा उहाँ बोधविक्रम सरबाट प्रभावित त हुनुहुन्थ्यो नै । त्योभन्दा बढी अमरबाबू (भूगोल पढाउने बङ्गाली शिक्षक) को चड्कन गालामा कतिबेला बर्सने हो भन्ने भयले त्रसित पनि बन्नुहुन्थ्यो । (नेपाली साहित्यमा पहिलो एमए बोधविक्रमद्वारा लिखित ‘नेपाली दन्त्यकथा’ निकै लोकप्रिय छ । पहिलो एमए भएकै कारण उहाँलाई राजधानी छिर्नेक्रममा थानकोटदेखि नै अवीर जात्र गरेर भित्र्याइएको कुरा पनि शङ्करलाल सरले स्मरण गर्नुभयो।)

शंकरलाल सरलाई यतिका वर्षपछि भेट्दा मैले एउटै कुरा बोध गरें- कक्षाकोठामा सुगारटाइभन्दा कथा, इतिहासका अलिखित घटना, किम्बदन्ती सुनाएर विद्यार्थीलाई ज्ञान दिन सकिन्छ । राम्रा शिक्षकले विद्यार्धीलाई पाठ्यपुस्तकभन्दा धेरै कुरा सिकाउन सक्छन् । यसैले त शंकरलाल सरले सुनाएका यी कथा अझै पनि हामी विद्यार्थीका स्मृतिमा जस्ताको तस्तै छन् ।
प्रकाशित : चैत्र ८, २०७६ १३:३५

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

सेतो इन्द्रेणी

मेरी आमा ३२ वर्षको हुँदा बाबा बित्नुभयो । बाबा बितेपछि मेरी आमाको इन्द्रेणीबाट रङहरु हराउँदै गए । बाबाले आफूसँगै आमाका सबै रङ लिएर उडिदिनुभयो, कतै अन्तहीन यात्रामा । रातो रङ असाध्यै मन पराउने मेरी आमा बाँचुन्जेल सेतो रङमा बन्द हुनुभयो । उज्यालो देखिने सेतो रङ त्यसपछि सधैं अँध्यारो देखियो ।
शिक्षा रिसाल

मैले २१ वर्षपछि धेरै हिम्मत जुटाएर आमालाई सोधें, ‘तपाईंलाई बाबाको याद आउँदैन ?’आमा केही बोल्नुभएन । मतिर हेर्नुभयो अनि मुसुक्क हाँस्दै भन्नुभयो, ‘आउँछ, किन नआउनू !’



मुस्कानका साथ सुरु भएका शब्दले भुइँ टेक्न नपाउँदै आमाका आँखा भरिए । सोधें, ‘बाबाले छोडेर गएपछि आफूलाई कसरी सम्हाल्नुभयो ?’ आमा केही बोल्नुभएन । सायद ती अँध्यारा दिनहरू कोट्याइदिएँ । मैले आमा रोएको निकै कम देखेकी छु । उहाँ सित्ती रुनुहुन्न । अथवा रोएको देखाउनुहुन्न ।

अझ बुबाको सम्झनामा आमाले आँसु बगाएको हामीलाई याद छैन । हुन त रुनु मात्र कसैलाई सम्झनु होइन । दुःख सामना गर्ने सबैका आफ्नै तरिका हुन्छन् । कोही रोएर आफ्नो दुःख मेटाउँछन्, कोही मनमा गाँठो पारेर बाँचिरहन्छन् । आमा सायद ‘दोस्रो वर्ग’ मा पर्नुहुन्छ ।

आमा बरु बाबाले गर्ने उट्पट्याङ कुराहरू सम्झेर हाँस्नुहुन्छ । बुवाले जिस्क्याएका कुराहरू सम्झेर मुसुमुसु गर्नुहुन्छ ।
मेरी आमा ३२ वर्षको हुँदा बाबा ब्रेन ह्यामरेज भएर बित्नुभयो । म ९ वर्षकी थिएँ । बाबा बितेपछि मेरी आमाको इन्द्रेणीबाट रङहरू हराउँदै गए । बाबाले आफूसँगै आमाका सबै रङ लिएर उडिदिनुभयो, कतै अन्तहीन यात्रामा । रातो रङ असाध्यै मन पराउने मेरी आमा बाँचुन्जेल सेतो रङमा बन्द हुनुभयो । उज्यालो देखिने सेतो रङ त्यसपछि सधैं अँध्यारो देखियो ।

असारको त्यो रात झमझम पानी परिरह्यो । आमा रातभर निदाउन सक्नुभएन । अलिअलि आँखा लागेजस्तो हुन्थ्यो, फेरि झसंग हुनुहुन्थ्यो । बाबा रातभर घर फर्किनुभएको थिएन । मोबाइल थिएन, अफिसमा फोन गर्दा उठेन । चिन्तैचिन्ताले हामी गलिसकेका थियौं ।

भोलिपल्ट बिहान घरमा फोन आएपछि थाहा भयो— बाबालाई राति कसैले पाटन अस्पतालमा भर्ना गरिदिएको रहेछ । मलाई अझै राम्रोसँग याद छ त्यो दिन । असार १५ को दिन धुम्म परेर निरन्तर झरी परिरहेको थियो । अहिले लाग्छ— त्यो दिन उदासीमा रोइरहेको थियो ।

फोन आउनेबित्तिकै आमा र काका अस्पताल जान आत्तिनुभयो । आमालाई त्यो दिन मैले धेरै राम्री देखें । असाध्यै राम्री । हत्तपत्त ट्याक्सी नचढ्ने आमाले ट्याक्सी रोक्नुभयो । म बिहान ८ बजे नै स्कुल जान लागेकी थिएँ । आमालाई बाटोबाट ‘बाई बाई’ भनें ।

त्यो दिन मेरो स्कुलमा केही विशेष कार्यक्रम थियो । कार्यक्रम सानो होस् या ठूलो– बाबा सधैं मेरो स्कुल आउनुहुन्थ्यो । मैले गाएको गीत सुन्नुहुन्थ्यो, मेरो नाच हेर्नुहुन्थ्यो । मेरा लागि खुसी हुँदै ताली पिट्नुहुन्थ्यो । म दंग पर्थें । मेरो लागि संसारको सबैभन्दा ठूलो खुसी त्यही थियो । तर, त्यो दिन बाबा आउनुभएन । मञ्चमा म नाचिरहेकी थिएँ तर मेरा आँखा दर्शकदीर्घामा नाचिरहेका थिए ।

मैले बाबालाई देखिनँ । मलाई स्कुलका कार्यक्रमहरू कहिल्यै त्यति लामा लाग्दैनथे । कहिल्यै नसकियोस्जस्तो हुन्थ्यो । तर, त्यो दिन मलाई घर पुग्ने हुटहुटीले घेर्‍यो । कापी, कलमसँगै अनुहारमा रङ पुरस्कार लिएर म दौडिएँ । घर पुगेपछि थाहा भयो— बाबाको अझै होस आएको रहेनछ ।

हजुरआमाले भन्नुभयो, ‘बिहान दहीचिउरा खान बिर्सिस् । आज खानुपर्छ । खा ।’
‘बाबाको के खबर आयो ?’
‘बेलुकासम्म होस आउला ।’
हजुरआमाले आशा देखाउनुभयो । अब मलाई बेलुकाको पर्खाइ थियो । मैले दहीचिउरा खाएँ । पुरस्कार टेबलमा राखें र ऐना हेर्दै रमाएँ । मैले सोचेकी थिएँ— बेलुका बाबाआमा आउनुहुन्छ अनि म दिनभरिको कहानी सुनाउँछु । पुरस्कार देखाउँछु । बाबाले फेरि लामो आलाप लिएर नारायणगोपालको गीत गाउनुहुनेछ अनि आमा ‘ह्या कस्ता–कस्ता गीत सुनाउने हो बच्चाहरूलाई’ भन्दै चिढिनुहुनेछ ।

बेलाबेला फोनको घण्टी बज्थ्यो, झसंग हुन्थें । हरेक पटकका घण्टीले हाम्रो मुटुको गति बढाउँथे । राति ८ बजे बल्ल फोन आयो । बाबाले संसार छोड्नुभएछ । म र दिदी आत्तिएर रुन थाल्यौं । त्यो खबर सुन्नेबित्तिकै हजुरआमा बेहोसजस्तै हुनुभयो । हजुरआमाले न हामीलाई सम्हाल्न सक्नुभयो न आफूलाई । हजुरबा अल्जाइमर्स पीडित भएकाले एकोहोरो हुनुहुन्थ्यो । दुई वर्षको भाइ मस्त निदाइरहेको थियो ।

त्यो रात आएको फोनले हाम्रो जिन्दगीबाट मुटु चुँडेर लग्यो । मृत्युसँग त्यति नजिकबाट साक्षात्कार भएको त्यो पहिलो दिन थियो । जिउँदाका जन्ती र मर्दाका मलामी– छिमेकी सायद त्यसैले चाहिन्छन् । एकै छिनमा गाउँभरिका मानिस भेला भए । हजुरआमालाई सम्झाउन थाले । दिदी र म एक–अर्कालाई अँगालो हालेर रोइरह्यौं । त्यो रात न आकाशबाट झरी बर्सिन रोकियो न हाम्रा आँखाबाट आँसु । आकाश र हामी सँगसँगै रोइरह्यौं । न आकाश झरेर सकियो न हामी रोएर सुस्तायौं ।
जो आउँथे भन्थे, ‘यिनीहरू बिचरा टुहुरा भए !’
‘टुहुरा’ शब्दले शरीरका हरेक अंग निचोरिए । आँसुले मेरो अनुहारको रङ बगायो । इन्द्रेणीजस्तो मेरो अनुहार छिनमै जमेको तलाउजस्तो भयो । बारीमा मकैका पात बजिरहेका थिए । आज पनि जब पानी पर्छ र मकैका पात बज्छन्, मलाई त्यही दिनको झरीले भिजाउँछ ।

त्यसपछि घरका सामान सार्न थालियो । किरिया बस्ने ठाउँ बनाइयो । भाइ सानै भएकाले र हजुरबुबा धेरै वृद्ध भएकाले पशुपतिबाट एक जना बाजेलाई किरियापुत्री ल्याइएको थियो । कुर्ने मान्छेका लागि ओछ्याउन दरी र टाट चाहिन्छ भनेर त्यही कोठाबाट लगेछन्, जहाँ बाबाको हार्मोनियम थियो, जहाँ एकै छिन अघि म कल्पनाको संसारमा डुलिरहेकी थिएँ ।

बाबाको हार्मोनियम नजिक गएँ र थिचें । एउटा धुन बज्यो । त्यो धुन मुट छेडेर आँखाबाट निस्कियो । ‘ए, को हो त्यो, मान्छे मर्‍या घरमा बाजा बजाउने ?’ तलबाट चर्को आवाज आयो । म तर्सिएँ । तर्सिंदा हातबाट खसेका रंगीन पेन्सिल टिपेर फुस्रो ढोकाको कुनामा लुकें । जोडसँग मुख बन्द गरें । मुख मात्रै बन्द भयो, आँखा भएनन् । बगिरहे ।
तल केही मान्छे कराएको आवाज आयो । आमा आउनुभयो होला ! हतारहतार गएर हेरें । बिहान रातो साडीमा घर छोडेकी आमा सेतो धोती र परालको चप्पलमा आउनुभयो । उहाँको स्वरूप देखेर मेरो मुटु त्यही परालजस्तै त्यान्द्रै त्यान्द्रामा चुँडियो ।

अघि हार्मोनियमको आवाजमा कराउने व्यक्ति फेरि सुरबिनाको हार्मोनियमझैं फत्फताए, ‘कति रोइरहेका ? मर्ने मरेर गइसके ।’ मैले पहिलोपटक ढुंगाको मुटु बोकेर हिँड्ने मान्छे देखें । मलाई टुहुरो हुनुको पहिलो बोध थियो त्यो ।
म आमालाई अँगाल्न चाहन्थें । आमालाई बोलाउन चाहन्थें । आफू रुन र उहाँलाई रुवाउन चाहन्थें । तर, १३ दिनसम्म आमालाई ‘छुनु हुँदैन’ भनेर मलाई आमाबाट अछूत बनाइदिए । अहिले आएर लाग्छ— हाम्रा संस्कारहरू कति निर्दयी छन् !

मैले २१ वर्षपछि कुरा खोतलें । आमाले त्यस दिनका कुरा बताउन थाल्नुभयो, ‘म अस्पताल पुग्दा आईसीयूमा राखिएको थियो । मैले हेर्न सकिनँ । त्यतिबेला मन कति आत्तिएको थियो । तर पनि केही हुँदैन, होस आएपछि ठीक हुन्छजस्तो लागेको थियो । सास फेरेजस्तो लाग्थ्यो । बोल्न खोज्नुभएको जस्तो लाग्थ्यो ।’ एक छिनपछि डाक्टर आएर आमालाई भनेछन्, ‘उहाँको होस आयो भने पनि पूरै जिन्दगी बोल्न सक्नुहुन्न । हिँडडुल पनि गर्न सक्नुहुन्न । होस आएन भने बचाउन सकिँदैन ।’

यो बताइरहँदा आमाका आँखाबाट बरर आँसु बगे । म महसुस मात्र गर्न सक्छु— त्यतिबेला अस्पतालमा आमाको मन कति चिसिएको होला ! ‘अरूलाई लाग्थ्यो होला– जिउँदो लास हुनुभन्दा मरेकै बेस् । तर, मलाई जसरी भए पनि गुमाउनु थिएन । मृत्यु त कसले चाहन्छ र !’ आमा रोकिँदै–रोकिँदै एक्कासि भक्कानिनुभयो ।

आमाले चाहेजस्तो भएन । ढुंगाजस्तो भए पनि श्रीमान् बाँचे हुन्थ्यो भन्ने कामना गरेकी आमाको पुकार ‘भगवान’ ले सुनेनन् । मान्छेले आफ्नो इच्छाअनुसार अमूक ‘भगवान्’ त बनायो तर आँखामा पट्टी र कानमा कपास कोचिदियो ।
आमाले अस्पतालको स्मृति सुनाइरहँदा मेरा आँखा भिजिसकेका थिए ।

‘मैले कसैलाई सम्झिइनँ । मेरो दिमाग खालीजस्तै भयो । त्यसपछि के–के भयो । अरूले जे–जे भने, मैले खुरुखुरु गरें । एउटा मूर्तिजस्तो भएर बसिरहें । चुरा फुटाइदिए । सिन्दूर पुछिदिए । यो लुगा फेर भने, फेरें । मलाई संसारमा केही नै छैनजस्तो भयो । सबै बिरानो लाग्यो । एकदम रित्तो ।’

आमासँग मेरो धेरै कुरामा झगडा पर्छ । उहाँलाई धेरै कुरा सरल लाग्छ । केही कुरालाई गम्भीरताका साथ लिनुहुन्न । सबै कुरा सजिलै अपनाउन सक्नुहुन्छ । तर, उहाँको यो लडाइँ सजिलो थिएन । बुवा गएपछि आमाका संघर्षका दिन बल्ल सुरु भएका थिए ।

‘अब यिनीहरू टुहुरा भए’ भन्ने वाक्य त्यसपछिका दिनमा मैले हरेक क्षण भोग्न थालें । आमा डिप्रेसनमा धकेलिनुभयो । एक्लै रुने, एक्लै बस्ने, एक्लै बोल्ने गर्न थाल्नुभयो । सबैले भन्थे, ‘अब आमा पनि यस्तै भए छोराछोरीको के हालत होला ?’

हामी आमाको मनबाट दुःख हटाउन जे गर्न पनि तयार थियौं । तर, हामी सबै बालखै थियौं । त्यतिबेला डिप्रेसनलाई कसैले बुझेका थिएनन् । त्यो केवल एउटा पागलपन थियो, अरूका लागि । बिस्तारै बुबाको स्मृति धमलिँदै गयो अरूको मनबाट । तर, हाम्रो परिवार ‘मुभ अन’ हुनै सकेन । एक्लोपन, वियोग र जिम्मेवारीको बोझले आमालाई निल्नसम्म निल्यो । मनभरि रुन पनि पाउनुभएन ।

फेरि हाम्रो संस्कृति र संस्कारले त्यो पीडालाई कम हुन दिएन । हाम्रा कतिपय संस्कारहरू निर्मम छन् । बाबा बित्दा आमालाई माइतीको एकदम जरुरत थियो । एउटा महिलाले आफ्नो सर्वस्व गुमाउँदा उसलाई आफ्नो मान्छेको काँध चाहिन्छ । बाबा बित्दा दाजुभाइ, भदा, माइती आदि हेर्नु हुँदैन, जानु हुँदैन भनेर रोक लगाइयो । न माइतीबाट कोही भेट्न आए न आमा जान पाउनुभयो ।

आफ्नो माया गर्ने दाइले ‘नानी हामी छौं तिम्रो साथमा’ भनेर अँगालिदिएको भए आमालाई कति ढाडस मिल्थ्यो होला ! तर, छुने त परैको कुरा– आमालाई दाइभाइ, भदा कसैको अनुहार र बोली सुन्न हुन्न भन्ने कुरीतिले बाँधियो ।
माइत मात्र गएर बस्न पाएको भए आमा मानसिक रूपमा बलियी हुनुहुन्थ्यो होला ! आफन्तको काँधले आमाको लत्रिएको संसार कति बलियो गरी उभिन्थ्यो होला ! तर, त्यसो भएन । आमा एक्लै हुनुभयो । एक्लै पछारिनुभयो । एक्लै बजारिनुभयो । एक्लै दर्फरिनुभयो ।

तर, फेरि आफैं उठ्नुभयो पनि । आफूलाई बिस्तारै समय दिनुभयो । बालबच्चाका लागि बाँच्नुपर्छ भन्ने बोध भयो । दिनहरू बिते । दुईपटक मृत्युलाई जितेर अहिले बाँच्न सक्नुभयो । हामीलाई बुबाआमा दुवैको माया दिनुभयो । दुई दशक लामो लडाइँ एक्लै लड्नुभयो । र, जित्नुभयो । केही महिनाअघि मात्र मेरो नाता पर्ने ठूलीआमा बित्नुभयो । पेट दुखेर अस्पताल पुगेकी ठूलीआमा उतैबाट अन्तहीन यात्रामा निस्किनुभयो । ठूलोबुबा र भाइ एक्ला भए ।

ठूलोबुवा ५७ वर्षको हुनुहुन्छ । अस्ति भर्खर उहाँ घरमा आउँदा मैले गहिरोसँग नियालेकी थिएँ । उदास र टोलाएका आँखा । फुंग रङ उडेको कान्तिविहीन अनुहार । उहाँलाई देख्दा लाग्थ्यो– गहिरो शोकमा हुनुहुन्छ ।

तर, ठूलीआमा बितेको दुई महिना पनि पूरा नहुँदै उहाँ विवाह गर्न केटी खोज्दै हुनुहुन्छ भन्ने खबर सुनेर म एक छिन शून्य भएँ । यो खबरले मेरो शरीरमा भयंकर ठूलो करेन्ट हान्यो । नातेदार, आफन्ती र इष्टमित्र सबै उहाँका लागि वधू खोज्दै हिँडेको सुनेपछि मैले आमाको अनुहार हेरें । उहाँले चुपचाप मलाई हेर्नुभयो ।

हुन त सबैलाई आफ्नो जिन्दगी बाँच्ने पूरा अधिकार छ । कोही न कोही सहारा चाहिन्छ पनि । तर, ठूलीआमाको सट्टा ठूलोबुवा बितेका भए ? कसैले ‘ऊ अब एक्लै भई’ भन्दै विवाहको चाँजोपाँजो मिलाउँथ्यो होला ? उनलाई सेतो धोती र परालको चप्पल थमाउँथ्यो ।

उनको सप्तरंगी जीवनबाट हरेक रङ खोसेर कतै गाडिदिन्थ्यो होला । मेरी एक जना माइजू धेरै राम्री हुनुहुन्छ । बैंसमा उहाँको निकै चर्चा चल्ने गर्थ्यो रे ! तर, विवाहको केही वर्षपछि मामा बित्नुभयो । उहाँहरूकी एउटा छोरी छन् । अहिले १५ वर्षकी भइन् । मामा स्वर्गबास हुँदा माइजू २८ वर्षकी मात्र हुनुहुन्थ्यो । अहिलेकी मजत्रै ।

परिवारमा कसैले भनेछन्, ‘उसले बिहे गर्छु भनी भने बिहे गरिदिन्छौं ।’ तर, माइजू केही बोल्नुभएनछ । पछि पनि कहिल्यै विवाहबारे केही भन्नुभएनछ । परिवारले त्यति भन्नु पनि ठूलो कुरा हो । तर, ‘गर्ने भए गर’ भन्नु र ‘गर्न मन भए हामी खोजिदिन्छौं, गरिदिन्छौं’ भन्नु र नभन्नुमा केही त फरक होला ।

माइजूले अर्को बिहे गर्न इच्छा देखाउनुभएन । वा भन्न सक्नुभएन । कसैले यस्तो पनि भनेछन्, ‘कहाँ बिहे गर्नु अब ? छोरीको मुख हेरेर बस्नुपर्छ । नत्र छोरीको के हुन्छ ?’ सोच्छु— माइजूको ठाउँमा मामा भएका भए ?
परिवार, आफन्तहरू ‘जीवन बर्बाद हुन्छ’ भन्दै केटी खोज्न लाग्थे । बुढेसकालमा दुःख पाउँछ भन्दै इष्टमित्र छटपटिन्थे । विवाहको तयारी हुन्थ्यो । दुई महिना या दुई वर्ष मात्रको कुरा हो । गहिरो प्रेम थियो भने पाँचै वर्ष । तर, पुरुषहरू यत्तिकै एक्लो बसेको प्रायः देख्दिनँ । नेपालमा त्यस्ता कैयौं उदाहरण छन् । चलेका सेलिब्रिटी, लेखकको जीवन सबैलाई थाहै छ । जति प्रेम होस्, श्रीमतीका बारेमा किताबै किन नलेखियोस्— पुरुषले एक दिन अवश्य दोस्रो बिहे गर्छ । यसमा केही गलत देख्नु हुँदैन । कसैको साथ खोज्नुमा केही अपराध छैन ।

तर, यही सुविधा महिलालाई किन छैन ? किन उसको पति मर्दा ऊ जहाँ पनि रुँदै हिँडोस् भनेर आस गरिन्छ ? अभिनेत्री श्वेता खड्का शोकमा रुँदै हिँड्दा सारा देश उनीप्रति करुणादायी देखियो । तर, केही समयपछि बितेका अर्का सेलिब्रिटीकी श्रीमती हाँस्दै हिँड्दा आलोचना खेप्नुपर्‍यो ।

पति मरेको केही दिन या महिनामै हाँसेको या रमाएको देखियो भने मान्छेहरू भन्छन्–
कस्ती आइमाई रहिछ, एक थोपो आँसु छैन !
– लोग्ने मरेको वर्ष दिन भएको छैन, यस्तो छ ताल !
– पक्कै अरूसँग सल्केको हुनुपर्छ !
तर, पुरुष रमाउँदा वा हाँस्दा तिनै मान्छे भन्छन्–
– केटा मान्छे भएर पनि रुँदै हिँडोस् त बिचरा !
– अझै यत्रो जीवन बाँकी छ, किन दुःखी हुनु नि !
– केटा भन्या केटै हो नि । केटालाई जे गरे पनि सुहाउँछ !

ती मामालाई पक्कै परिवारले दोस्रो विवाहका लागि दबाब दिन्थे होलान् तर माइजूलाई दिएनन् । ‘सहारा चाहिन्छ’ भन्दै ५७ वर्षका बूढालाई बिहे गराउन तम्सिने समाज २८ वर्षे माइजूका पक्षमा किन केही बोल्दैन ? मेरै नाता पर्ने एक जना भाउजूले गत वर्ष आत्महत्या गर्नुभयो । कारण कसैलाई थाहा छैन । मानिसहरू भन्छन्— उहाँ डिप्रेस्ड हुनुहुन्थ्यो । ‘औषधि खान्थी’ भन्दै कुरा काट्ने पनि भेटिए ।

‘दुई वर्षको छोरा छोडेर मर्न सक्ने कस्तो अपराधी ?’ धेरैले यसै भने । त्यो घटनाको दुई महिना नबित्दै दाइको विवाह गरिदिन सबै नातेदार लागिपरे । यो लेखिरहँदा वधू फेला परिसकेकी छैनन् । प्रयास अझै जारी छ । मेरी आमा र मेरो सोचाइ, बुझाइ, भोगाइमा ठूलो अन्तर छ । पुस्तान्तरले हो या फरक व्यक्तित्वका कारण । आमाले जे भोग्नुभयो, जे देख्नुभयो र जे बाँच्नुभयो— सोच त्यसरी नै विकास भएको छ । उहाँ भगवान्लाई पूजा गरेर आनन्द महसुस गर्नुहुन्छ । म उहाँका लागि फूल र धूप ल्याइदिएर आनन्द महसुस गर्छु ।

आमा कहिलेकाहीँ भगवान्सँग एक्लै बोलिरहँदा केही प्रश्न गर्दिनँ, बरु जिस्क्याउँछु । आमा कृष्ण र रामको पूजा गर्नुहुन्छ तर मलाई राम र कृष्णहरूसँग समस्या छन् । यो कुरामा पनि हाम्रो धेरै बहस हुन्छ । कृष्ण कमजोर प्रेमी थिए । प्रेमको अलाप गर्दै सारा जगत्लाई आफ्नो भक्त बनाउने उनी राधाका अपराधी हुन् । उनी ‘दिलफेक आशिक’ थिए । जहाँ जो भेट्टियो, उसैसँग सल्किने । हाम्रो समाज पनि कस्तो ! सोह्र हजार आठ श्रीमती ल्याउनेको पूजा गर्छ तर सच्चा प्रेमी राधाको कतै केही आदर गर्दैन । पूजा राधाको हुनुपर्थ्यो । तर, भगवान् बनाउनेहरू पनि पितृसत्ताको चरम भोगी छन् । त्यसैले राधालाई सधैं कृष्णको छेउमा उभ्याइन्छ ।

राम कृष्णभन्दा अलि राम्रा हुन् तर सीतामाथि उनले पनि अन्याय गरे । अग्निपरीक्षा र अयोध्या फर्केपछि उनलाई त्याग गर्न पितृसत्ताले दिएका दबाबका विरुद्ध उनी लडेनन् । द्रौपदी, कुन्तीहरूका कथा सबैलाई थाहै छ ।

मैले आमालाई धेरैपटक सोधेकी छु, ‘तपाईंले किन फेरि बिहे गर्नुभएन ?’ ‘के–के बोल्छे, चुप लाग्’ भन्दै उहाँ रिसाउनुहुन्थ्यो । तर, अहिले हाँस्दै भन्नुहुन्छ, ‘मैले बिहे गरेको भए तिमीहरूको हालत कस्तो हुन्थ्यो ? अहिलेसम्म
बाँच्थिस् तँ ?’
‘हाम्रो किन सोच्ने त ? आफ्नो सोच्नुपर्थ्यो नि, यति स्मार्ट मान्छे !’
‘भोलिपर्सि छोराछोरी पाएपछि थाहा पाउलिस्– कति सजिलो, कति गाह्रो हुन्छ,’ आमा तर्किनुहुन्छ ।
‘बाबा रहेर तपाईं नभएको भए ?’ म प्रतिप्रश्न गर्छु ।
आमा लामो सुस्केरा हाल्दै भन्नुहुन्छ, ‘तेरो बाउले त बिहे गरिहाल्थे होला अर्को । तिमीहरूको झन्
बिजोग हुन्थ्यो ।’
आमाहरू धरती हुन् । पिताहरू आकाश हुन् । आकाश बदलिरहन्छ । कहिले दिन, कहिले रात । कहिले उज्यालो, कहिले अँध्यारो । कहिले धुम्म । कहिले खुला ।
आकाश असीम छ । जीवनका लागि चाहिने ऊर्जा दिन्छ । तर, सिञ्चित गर्ने त धरती हुन् । आकाश जति परिवर्तनशील भए पनि एकनास रहने धरती हुन् । हुर्काउने, बढाउने र फैलाउने । त्यही धरती टेकेर सपनाको संसारमा हामफाल्छौं हामी ।
र, समय आइसक्यो हामीले पनि धरतीबारे सोच्ने । सेतो धरतीबारे सोच्ने !

प्रकाशित : चैत्र ८, २०७६ १३:३२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×