‘कसको तागत अब प्रजातन्त्र खोस्ने ?’

ध्रुव सिम्खडा

काठमाडौँ — २०४६ चैत ३ गते । हावाहुरीको समय । मुलुकमा पञ्‍चायती व्यवस्थाविरोधी आन्दोलनको राप र ताप दुवै बढेको समय । कांग्रेस र कम्युनिष्ट दुवैथरी मिलेर निर्दलीय पञ्‍चायती व्यवस्था फ्याँकेर बहुदल स्थापनाको जनआन्दोलनमा होमिएको समय । 

त्यसबेला दलका धेरै नेता/कार्यकर्तारू जेलमा थुनिएका थिए। जनआन्दोलनका कमान्डर गणेशमान सिंहलगायत केही नेता घरमै नजरबन्दमा थिए। सिंहले ‘आन्दोलन दबाउन हामीलाई सत्ताले पक्रिहाल्छ। अब साहित्यकार, कलाकारलगायत विभिन्न पेशाकर्मी सडकमा आउनुपर्छ,’ भन्नुभएको लेखक तथा नाटककार अशेष मल्लले ३० वर्षपछि स्मरण गरे।


प्रजातन्त्रमा विश्वास राख्ने कवि, लेखक, कलाकारलगायत विभिन्न पेशा र कर्ममा आबद्धहरू कसरी आन्दोलनबाट विमुख हुन सक्‍ने कुरै थिएन। त्यसैले आन्दोलनमा ऐक्यबद्धता जनाउन के गर्ने भन्नेबारे खगेन्द्र सङ्ग्रौला, हरि अधिकारी, आनन्ददेव भट्टलगायत कलाकार, लेखकहरू चावहिलस्थित एक चियापसलमा भेटघाट गरेर चैत ३ गते विरोधमा उत्रने योजना तयार पारेको लेखक तथा नाटककार मल्लले स्मरण गरे।


उनी भन्छन्, ‘त्यसदिन हामीले प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा गएर पञ्‍चायती व्यवस्थाको विरोध गर्ने र आन्दोलनको समर्थन गर्ने योजना बनाएका थियौं। योजनाअनुसार प्रज्ञा प्रतिष्ठान पुग्दा त्यहाँ प्रहरीले विरोध गर्न नदिएपछि सोझै त्रिचन्द्र कलेजको प्राङ्गणतिर अघि बढ्यौं। र, मुखमा कालोपट्टि बाँधेर विरोधमा उत्रियौं।’


फागुन ७ गतेदेखि गणेशमान सिंहको आव्हानमा शुरू भएको आन्दोलन तीव्र हुँदै थियो। आन्दोलनले देशका कुना–काप्चा जताततै नागरिकहरूलाई आन्दोलित बनाइसकेको थियो। पञ्‍चायती व्यवस्थाका समर्थकहरू आन्दोलन दबाउन र आन्दोलनकारीहरूलाई धम्काउन, तर्साउन र थुन्‍न लागिपरेका थिए।


चैत ३ गते जुन दिन साहित्यकारहरूले विरोध कार्यक्रम तय गरेका थिए त्यसैदिन राजा वीरेन्द्रको सन्देश आउने हल्ला चलेको थियो। धेरैले राजाले अब पक्कै पनि आन्दोलनकारीहरूसँग सम्झौता गर्नेछन् र आन्दोलन टुंगिनेछ भन्ने सोचेका थिए। तर, राजाले उल्टै आन्दोलनकारीहरूलाई दबाउने खालको सन्देश दिएको स्मरण गर्दै नाटककार मल्ल भन्छन्, ‘राजा दबाएर अगाडि बढ्न चाहन्थे। हामीलाई प्रज्ञा भवनमा गएर विरोध गर्न नदिनुको पछाडि राजाको उक्त सन्देशले नै काम गर्‍यो।’


नेता/कार्यकर्ताहरू थुनिएका बेला कवि, लेखक, कलाकार, प्राध्यापक, वकिल, चिकित्सक सबैले आन्दोलनमा उत्रिनु पर्छ भन्दै घरघर गएर सबैलाई प्रज्ञा भवन जान भनिएको मल्लले उल्लेख गरे। मल्ल भन्छन्, ‘त्यसबेला हामीलाई प्रज्ञा भवनको प्रांगणमा विरोध गर्नसमेत नदिने र प्रहरी लगाउने पञ्‍चायती समर्थक साहित्यकार, लेखकहरू बहुदल आएपछि हामीभन्दा ठूला कांग्रेस बने।’

त्यसदिन त्रिचन्द्र कलेजको विरोधमा पारिजात, कमलमणि दीक्षित, वाशु शशी, आनन्ददेव भट्ट, हरिगोविन्द लुइटेल, खगेन्द्र संग्रौला, हरि अधिकारी, विमल निभा, रामेश, मञ्जुल, शार्दुल भट्टराई, निनु चापागाइँ, हरिवंश आचार्य, मदनकृष्ण श्रेष्ठ, सुनील पोखरेललगायत धेरैको उपस्थिति थियो।


मल्लका अनुसार त्यसदिन छरिएको पर्चाको पछिसम्म पनि धेरैले चर्चा गर्थे। मुखमा कालोपट्टि बाँधेर चित्रन्द्रको प्रा‌ंगणमा बसेको केहीबेरमै प्रहरीले पक्रेर बग्गीखाना पुर्‍याएको थियो– कवि, लेखक र कलाकारहरूलाई।


यसरी कलाकार, साहित्यकार तथा विभिन्न पेशाकर्मीहरू पञ्‍चायती व्यवस्थाविरूद्ध आन्दोलनमा उत्रेपछि त्यसले राष्ट्रियमात्र होइन अन्तर्राष्ट्रिय ‘कभरेज’ पाएको थियो। बीबीसी र सीएनएनले प्राथमिकतासाथ आन्दोलनको समर्थनमा कवि, साहित्यकार र कलाकारहरूको सहभागिताको समाचार दिए। त्यसले व्यवस्थाका पृष्ठपोषकहरूलाई ठूलो दबाब पर्‍यो। आन्दोलनकारीहरूको तर्फबाट सडक शून्य भएका बेला लेखक, साहित्यकारहरूको यो हिम्मतिलो समर्थनले दरबारलाई चुनौती थपेको उल्लेख गर्छन् मल्ल। भन्छन्, ‘त्यसपछिचाहिँ आममानिसले पनि साँच्चै आन्दोलन सफल हुन्छ भन्ने सोचे र आन्दोलनको पक्षमा आफूलाई समाहित गरे।’


३० वर्षे पञ्‍चायतको त्यो कालो दिन र त्यसयताका बहुदल र गणतन्त्रको ३० वर्षको यो क्षणलाई कसरी हेर्छन् त अशेष मल्ल? उज्ज्वल छ कि निराशाजनक छ प्रजातन्त्रको भविष्य?


सानातिना कमीकमजोरी भए पनि उनी प्रजातन्त्रको भविष्य उज्यालो देख्छन्। ३० वर्षअघिजस्तो बोल्नै नपाउने, लेख्‍नै नपाउने, आफ्‍ना कुरा लिएर देश डुल्नै नपाउने अवस्था अहिले छैन भन्दै उनी भन्छन्, ‘त्यसबेला जस्तो एउटै परिवारको हुकुमभित्र मुलुक कैद छैन अहिले। अहिले वातावरण खुल्ला छ। विरोध गर्न कसैले रोक्‍न सक्दैन। पत्रपत्रिका, सामाजिक सञ्जाललगायत सञ्‍चारका साधनले प्रजातन्त्रलाई मजबुत पारेको छ।’ त्यसैले अब प्रजातन्त्र नखोसिने कुरामा ढुक्क छन् उनी। प्रजातन्त्रको भविष्यमाथि सोधिएको प्रश्नमा उल्टै प्रतिप्रश्न गर्दै मल्ल भन्छन्, ‘कसको तागत अब प्रजातन्त्र खोस्ने?’


प्रजातन्त्र पुनःप्राप्ति हुँदा राजनीतिक नेतृत्वमा चेतना भए पनि आमजनतामा कम थियो। तर, अहिले नेताभन्दा जनता बढी चेतनशील भइसकेका छन्। जनता चेतनशील भएको मुलुकमा प्रजातन्त्र खोस‍्‍न मुस्किल हुने नाटककार मल्लको बुझाइ छ। अहिले ‘देशै खत्तम भयो’ भन्नेहरूसित असहमति जनाउँदै मल्ल भन्छन्, ‘त्यसबेलाको जस्तो मूर्दाशान्ति अहिले छैन। प्रजातन्त्रमा विरोध हुन्छ, गल्ती गर्नेहरू ढिलोचाँडो बाहिरिन्छन्। ३० वर्षमा जनचेताको स्तर यतिधेरै बढेको छ कि त्यसलाई अब कसैले पनि दबाउन सक्दैन। प्रजातन्त्रका असली पहरेदार र प्रयोगकर्ता भनेकै तिनै चेतनशील नागरिक हुन्।’


हामीलाई प्रजातन्त्रले शक्तिशाली बनाएको उल्लेख गर्दै नाटककार मल्ल भन्छन्, ‘त्यसबेला नमिता–सुनीता हत्याकण्ड भयो। कसैले बोल्न सक्दैनथ्यो। भ्रष्टाचारका कत्राकत्रा काण्ड भए, सबै गुपचुप। मन्दिर, मूर्ति, वन केही बचेनन् तर पनि बोल्यो कि ज्यानै जोखिममा पर्ने भयले कोही बोल्न सक्दैनथे। अहिले केही होस् त कसैले लुकाउन सक्दैन। जनसमक्ष आइहाल्छ। किनकि, प्रजातन्त्रको तागत भनेकै पारदर्शिता हो।’ उनी थप्छन्, ‘हामीले प्रजातन्त्र पाइसकेका छौं। अबको पुस्ताले यसको उपयोग गर्छ।’


२०४६ सालमा बहुदलीय प्रजातन्त्र आएपछि एकचोटी आफूलाई तत्कालीन अन्तरिम सरकारका प्रधानमन्त्री कृष्णप्रसाद भट्टराईले बोलाएर उहाँलाई भेट्‍न गएको स्मरण गर्दै मल्लले भने, ‘ठूलो संघर्षले प्रजातन्त्र प्राप्त भएको छ। तर यसलाई चाहिने जनचेतनाको कमि छ। त्यसकारण तिमीले गाउँगाउँ पुगेर जनतालाई जगाउने र जागृत गराउने नाटकहरू देखाऊ।’


भट्टराईको त्यही वचनलाई शीरोधार्य गरेर आज पनि आफू प्रजातन्त्रलाई मजबुत तुल्याउने अभियानमा खटिरहेको र गाउँगाउँ पुगेर नाटक देखाउने, कविता वाचन गर्ने गरिरहेको बताउँछन् उनी। प्रकाशित : चैत्र ३, २०७६ १२:०२

ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

विमल निभाको चैत ३ सम्झना : कालोपट्टीदेखि कालोपट्टीसम्म 

विमल निभा

काठमाडौँ — पञ्चायत कालो व्यवस्था थियो । २०४६ चैत्र ३ गते कालो समयलाई प्रतिविम्बित गर्न कालोपट्टी मुखमा बाँधेर लेखक, सहित्यकार र कलाकार त्रिचन्द्र क्याम्पस परिसरममा विरोध जनाएका थिए । यो विरोध धर्नालाई इतिहासमा कालोपट्टी पर्वको रुपमा चिनिन्छ । 

२०४६ सालको जनआन्दोलन जारी थियो। समाज जुर्मुराइरहेको थियो। त्यस आन्दोलनमा लेखक, कवि तथा कलाकारले आफ्नो पनि भागिदारी देखाएका थिए। पञ्चायत व्यवस्थाले अभिव्यक्तिका सबै माध्यम लगभग बन्द गरेको थियो। साहित्यिक पत्रिका टाक्कटुक्क निस्कन्थे। त्यो पनि छाप्नुअघि अञ्चलाधीश कार्यालयलाई काचो कपी देखाउनुपर्थ्यो। खरदार र मुखियाले ‘बढ्ता लेखेको छ’ भनेर कवितामा कालो पोतिदिन्थे। कविताको शब्दलाई कालो रंगले ढाक्थ्यो।

म त्यसबेला काठमाडौंमा कविता लेख्दै डुलिहिँड्थें। मेरो रचनामा पनि कालो रंग लाग्थ्यो।

चैत्र ३ गतेको दिन म पनि लेखक, साहित्यकार र कलाकारको संयुक्त विरोध प्रदर्शनमा सरिक भएँ। विरोध राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानको प्राङ्गणमा गरिने पूर्व निधारित कार्यक्रम थियो। विरोधको स्वरुप सांकेतिक होस् भनेर कालोपट्टी मुखमा बाँधियो। यसले खराब व्यवस्थाले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता हनन गर्‍यो भन्ने संकेत गर्थ्यो। अनि प्रतिष्ठान लेखकहरुको प्रतिनिधि संस्था थियो। त्यसैले विरोध प्रर्दशनको लागि यो ठाउँ रोजियो।

प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा विरोध हुँदैछ भन्ने खबर लेखक पुग्नु अगाडि पुगिसकेको रहेछ। कवि माधवप्रसाद घिमिरे कुलपति र नाटककार विजय मल्ल सदस्यसचिव थिए। पुलिसको घेराबन्दीबीच घिमिरे भयानक रिसमा राँकिएर बसेको मैले पहिलोचोटी त्यहीं देखें। उनी प्रज्ञामा विरोध गर्न लागेकोमा क्रुद्ध थिए। कोमल कविको त्यस्तो रौद्ररुपको कल्पना पनि गरेको थिइनँ। त्यसबेला सबभन्दा खतरनाक कोही व्यक्ति थिए भने माधव घिमिरे थिए। उनका कृतिमा कलात्मक राजतन्त्रवादी चेत झल्कन्थ्यो। सुन्दर पद्य भएर के गर्ने विचारमा राजामात्रै भएपछि।

पुलिसको घेराबन्दी र घिमिरेको रौद्ररुपको सामु धर्ना दिन सम्भव भएन। लेखकको समूह अगाडि बढ्यो र त्रि–चन्द्र क्याम्पस परिसरमा पुगेर विरोध जनायो। विरोधको अग्रपंक्तिमा थिए आनन्ददेव भट्ट, युद्धप्रसाद मिश्र, पारिजात, कमलमणि दीक्षित, भुवनलाल प्रधान, कृष्णचन्द्रसिंह प्रधान, अरुणा उप्रेती, शारदा शर्मा, रामेश, रायन, महेश मास्के, निनु चापागाइँ, अन्जु दीक्षित, बेन्जु शर्मा, खगेन्द्र संग्रौला, कृष्णसेन इच्छुकलगायत नाम चलेका लेखकहरु थिए। चलचित्रकर्मी र कलाकारको पनि उपस्थिति थियो।
जनआन्दोलनमा त्यसबेला प्रतिबन्धित कांग्रेस, कम्युनिस्ट र अन्य राजनीतिक पार्टीहरु लागेका थिए। विभिन्न पेशाकर्मीका संगठन पनि व्यवस्थाको विरोधमा थिए। तर, आन्दोलन कतै पुगिरहेको थिएन।

मोटामोटी रुपमा लेखक सोच्ने र विचार गर्ने प्राणी हो नि ! अनि लेखकको विरोध सचेत नागरिकको अभिव्यक्ति हो। यो मानेमा लेखकको विरोधको अर्थ छ। चैत ३ गतेको विरोध धर्नाले समाजका अन्य अंगले मात्र होइन मस्तिष्कले पनि विरोध गर्‍यो भन्ने सन्देश गयो। र, समाजको हरेक अंग व्यवस्थाविरुद्ध गयो भन्ने संकेत तत्कालीन समयमा दियो।

त्रिचन्द्रलाई पनि केहीछिनमै पुलिसले घेरिहाले। प्रज्ञाप्रतिष्ठानको भन्दा धेरै पुलिस आइपुगे। तर, हामी कोही पनि टसमस भएनौं। पुलिसले लछारपछार नै गर्‍यो। ट्रकमा लेखक र कलाकारलाई कोच्न थालियो। पारिजातलाई भने त्यसै छोडियो। उनी साँझसम्म एक्लै त्रिचन्द्र क्याम्पसमा पञ्चायतविरुद्ध उभिइरहिन्। ट्रकले नपुगेर भ्यान पनि ल्याइयो। कोचिनेमा हरिवंश आचार्य र मदनकृष्ण श्रेष्ठ पनि थिए। आचार्यले आफ्नो आत्माकथा ‘चिना हराएको मानिस’को प्रथम संस्करणमा पारिजातलाई पनि ट्रकमा लगियो भनेका छन्। त्यस्तै वातावरण शान्तिपूर्ण थियो भन्ने कुरा लेख्या छन्। यो गलत हो।

लेखकलाई बग्गीखाना लगियो, हरिवंश र मदनकृष्णलाई पुलिस क्लब। बग्गीखानामा लेखक र कलाकारलाई क्रुर व्यवहार गरियो। त आतंककारी हो, अराष्ट्रिय तत्व हो भनेर फोटो खिचियो। तेरो बाउको नाम के? तिमीहरु सरकारी भवन जलाउन आएका हौं? भन्ने प्रश्नको सम्झना मलाई अझै छ। प्रशासन, पुलिस र राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानका लेखक सबै राजाप्रति वफादार थिए। कवि माधव घिमिरे टाइपको व्यक्तिले त त्यसो गरे भने प्रशासनले त स्वभाविक रुपमा गर्ने नै भयो। लगभग ३ घण्टापछि फोटो खिचेर धम्की दिँदै छाडियो।

रामेश र शार्दुल भट्टराईलाई भने छोडिएन। यी दुईलाई राजतन्त्रको विरोधमा पर्चा छरेको आरोप लगाइयो।

जुन आशा र सुन्दर भविष्यको कल्पनालाई लिएर लेखकहरुले विरोध गरेका थिए परिवर्तनपछि त्यो आशाअनुरुप काम हुन सकेन। त्यस्तो हुन नसकेकाले लेखकहरुको असन्तुष्टि निरन्तर छ। निरन्तर भएपछि फेरि कालोपट्टी बाँध्ने स्थिति आउन सक्छ। आउन सक्छ के, आयोजस्तो लाग्छ मलाई।

‘तस्कर ट्रकको रजत जयन्ती’
कवि विमल निभा

त्यसबेला सामूहिक संगालो पत्रिका निस्कन्थ्यो। पत्रिकामा राजाको विरोधमा एक शब्द पनि लेख्न पाइँदैन थियो। त्यस्ता केही शब्द भेटे भने पूरै पत्रिकामा कालो दल्दिन्थे। त्यही कालो दलेको पत्रिका हामी पढ्थ्यौं। अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामा पूर्ण बन्देज थियो।

मैले ‘तस्कर ट्रकको रजत जयन्ती’ पञ्चायतको रजत जयन्तीको छेको पारेर लेखेको थिए। तस्करले ट्रकमा राखेर सामान ओसारपसार गर्छन्। मैले संकेतिक रुपमा पञ्चायतलाई तस्कर भन्न खोजेको थिएँ त्यस व्यङ्यमा। आखिर पञ्चायत पनि त कालो धन ओसारप्रसार गर्ने न हो। यो रचना छापिएको पत्रिका नै पछि जफत गरियो।

विद्रोहले बाटो खोज्छ
पञ्चायती समाज गुम्सिएको समाज थियो। भित्र विरोधको स्वर थियो। क्रोधको राँको थियो तर अभिव्यक्त गर्ने माध्यम थिएन। भुसभुसे खरानीजस्तै भित्रभित्र त्यसले आगो ग्रहण गरिरहेको थियो, सतहमा नदेखिने गरी। यही विस्फोट भएको हो– २०४६ सालमा। तर, त्यो विस्फोटले समाजको परिवर्तनप्रतिको चाहनालाई पूर्ती गर्न सकेन। भुस भित्रभित्रै सल्किरह्यो। यही सल्केको भूस माओवादी जनयुद्ध र २०६२ सालको जनआन्दोलनको स्वरुपमा विस्फोट भयो।

तैपनि, त्यो भुसको आगो अझै निभेजस्तो लाग्दैन। भुस भित्रभित्रै सल्कँदै गएपछि राँको बल्छ। यो कुनै पार्टी वा दलले गराएको विस्फोट थिएन। शोषित जनताभित्र परिवर्तनप्रतिको दमित इच्छा थियो। विद्रोहले त आफ्नो बाटो खोज्छ। सोझो बाटो पाएन भने बाङ्गोटिङ्गो बाटो पनि खोज्छ। २०४६ सालको जनआन्दोलनले त्यही खोजेको थियो। हामी यही बाटोमा हिडेका थियौं।

आगो फेरि बल्छ
जुन नायकत्वलाई लिएर आजभन्दा तीस वर्षअघि एकखालको विचार र विचार ओढेका व्यक्तिलाई हामीले नायक मानेका थियौं ती त्यो नायकत्व अहिले खलनायकमा रुपान्तरण भइसकेको छ। नायक विचार र व्यक्ति क्रान्तिले जन्मायो तर कर्म खलनायकको गरे। जनतामा समर्पित व्यवस्थाका लागि ३० वर्षअघि लड्यौं। ३० वर्षअघि सकरात्मक कल्पनासहित लेखकहरुले विरोध गरेका थिए। त्यो कल्पना विस्तारै–विस्तारै क्षीण हुँदै गएर अहिले मृत्यु प्राप्तिको दिशामा गएको छ। यस्तै स्थिति रहिरहेको खण्डमा दोस्रो कालोपट्टी पर्व हुनसक्छ।

पहिले नाङ्गो रुपमा थियो राजतन्त्र, नाङ्गै रुपमा पेल्थ्यो। अहिले गणतन्त्र भनेको छ, कम्युनिस्ट पार्टी भनेको छ, प्रजातान्त्रिक पार्टी भनेको छ, नाम र विचारमा एकदम चमकधमक देखिन्छ। तर, मुख्य कार्य त त्यही छ। सङ्ख्यात्मक सुधार त समयले ल्याउने सुधार हो। हामीले गुणात्मक सुधार चाहेका थियौं।

पटकपटक विस्फोट भएर बाँकी रहेको खरानी पुनः पुत्पुताइरहेको छ।

(कवि निभासँग रवीन्द्र ढकालले गरेको कुराकानीमा आधारित।)

प्रकाशित : चैत्र ३, २०७६ ११:५५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×