स्वर्ण विजेता महिला भन्छन्- 'अझै महिलालाई हेर्ने नजर बदलिएको छैन'

नमिता दाहाल

काठमाडौँ — १३ औं दक्षिण एसियाली खेलकुद (साग) मा नेपालले जितेका २०७ पदक मध्ये १०७ पदक महिला खेलाडीका नाममा रहे । अर्थात् यो सागमा पुरुषभन्दा महिला खेलाडीले धेरै पदक हात पारे । १३ औं सागमा महिला खेलाडीहरुले २८ स्वर्ण, ४१ रजत, ३३ कांस्य र टिम खेलबाट ५ पदक जिते । सागमा करातेका जम्मा १९ स्वर्ण पदकका लागि खेल भएका थिए ।

त्यसमा १० स्वर्ण नेपालले जितेको थियो। १० स्वर्ण मध्ये ५ स्वर्ण महिला खेलाडीले जिते। त्यस्तै महिला खेलाडीले करातेमै २ रजत र ५ कांस्य पदक हात पारे।


महिला पनि अवसर पाए पुरुषभन्दा कम हुँदैनन्। बरु पुरुषले भन्दा बढि गरेर देखाउँछन्, भन्ने उदाहरण बनेका छन् सागमा पदक दिलाउने महिला खेलाडीहरु। तर, सागमा स्वर्ण पदक दिलाउने महिला खेलाडीका संघर्ष भने लामै छन्।


१३ औं सागमा एक अंक पनि अर्को खेलाडीलाई खोस्न नदिएर स्वर्ण जिताउने खेलाडी हुन्-अनु अधिकारी। १२ वर्षको उमेरदेखि कराते खेल्न थालेकी अधिकारी खेललाई जीवनशैली बनाउन सहज नभएको सुनाउँछिन्। सुरुमा कराते खेल राम्रो हो भनेर परिवारलाई सम्झाउनै कठिन भएको उनी बताउँछिन्। भिड्ने खेलमा अनुलाई पठाउन परिवार सहजै सहमत भएन। आफू र साथीभाईसमेतको सहयोग लिएर परिवारलाई खेल खेल्न जान दिने बनाउन सफल भइन् अनु। परिवारमा कोही पनि खेलसम्बन्धी जानकार नभएकाले सुरुमा खेलमा लाग्न गाह्रो भएको बताउँछिन् उनी।


‘पहिला अहिलेको जस्तो परिस्थिति थिएन। खेलबारे परिवारका कसैलाई केही जानकारी थिएन। त्यसमाथि छोरी। चोट लाग्ने नै भयो। बाबाले नखेल, खेल्नभन्दा पढाइमा नै ध्यान दिनुपर्छ भन्नुहुन्थ्यो,’ उनले आफ्ना संघर्षका सुरुआती कथा सुनाइन्, ‘तर कराते नै खेल्ने मेरो इच्छा थियो। बालाजु डोजोको ध्रुवविक्रम मल्ल गुरुले पनि एकदम सहयोग र प्रेरणा दिनुभयो। अनि बल्ल खेल्न थालें।’


परिवारलाई सहमत गराए पनि समाजले भने अनुको खेलमाथि कर्के आँखा लगाइरहेको थियो। ‘समाजले औंला उठाउँथ्यो। फलानोको छोरी त कराते खेल्छे रे भन्थे। तर खेल्दै जाँदा पदक जित्दै गएपछि भने समाजले पनि बिस्तारै हेर्ने नजर बदलिँदै गयो,’ उनी भन्छिन्, ‘पत्रपत्रिकामा नाम आउन थाल्यो। त्यसपछि भने जाउ तर पढाइलाई पनि ध्यान देउ भन्न थाल्नुभयो।’

अनुले बंगलादेशमा भएको ११ औं सागमा पनि रजत पदक जितेकी थिइन्। तर, नेपालमा खेलमा करिअर बनाउँछु भन्ने अवस्था नरहेको उनको बुझाइ छ। ‘नेपालमा खेलको अवस्था हेरेर खेलमा करिअर बनाउँछु भन्ने अवस्था नै छैन। जे गरे पनि खेललाई सँगसँगै लैजाने तयारीमा चाँहि छ,’ अनुले भनिन्।


करातेमा पुरुषलाई भन्दा महिलालाई गाह्रो भएको अनु बताउँछिन, ‘करातेमा महिलालाई धेरै गाह्रो छ। गुरुले सहयोग गर्न खोज्दा पनि ब्याक बाइटिङका कुराहरु धेरै आउँछन्। अनि विभिन्न क्षेत्रहरुमा पनि महिलालाई भन्दा पुरुषलाई नै बढी प्राथमिकता दिन्छन्।’


अनुजस्तै सागमा स्वर्ण जित्ने काठमाडौंकी सुनिता महर्जनको यहाँसम्मको यात्रा भने अलि फरक छ। सुनिताको परिवारमा करातेप्रति सकरात्मक धारणा थिएन। तर, उनका दाइ भने कराते खेल्थे। उनलाई दाइले खेलेको देख्दा खेल्न मन लाग्थ्यो। घरबाट भने छोरी मान्छे कराते खेल्नु हुँदैन भन्ने गर्थे। सुनिताको मनमा दाइले खेल्न हुने मैले किन नहुने? भन्ने इख गढ्यो।घरमा कुरा गरिन्।


‘केटी मान्छे कराते खेल्नु हुँदैन, भन्नुहुन्थ्यो। पछि दाइले खेल छोड्नुभयो। तर समाजका मानिसहरुको वास्ता नगरी मैले भने खेललाई निरन्तरता दिइरहें,’ उनले भनिन्, ‘मान्छेहरुले त के-के भन्थे, भन्थे। ममीलाई किन छोरीलाई करातेमा पठाएको? छोरीले खेल्न थालेपछि कसले बिहे गर्छ? यस्ता कुराहरु ममीले मलाई ल्याएर सुनाउनुहुन्थ्यो।’


तैपनि सुनिताले केही वास्ता नगरी खेललाई निरन्तरता दिइरहिन्। विवाहपछि पनि उनलाई खेल्न रोक्ने कोही भएन। ‘पछि विवाह हुने बेला पनि मैले श्रीमान्‌लाई खेल त छोड्नु पर्दैन नी? भनेर सोधेकी थिएँ,’ उनले भनिन्, ‘विवाह पछि पनि परिवारमा सबैजना बुझ्ने र खेलप्रति सकरात्मक धारणा राख्ने र हौसला दिने परेकाले खुसी छु।’


सुरुमा खेललाई नै करिअर बनाउँछु भनेर नसोचेकी सुनिता खेलकै माध्यमबाट पुलिस क्लबमा छिरिन्। क्लबमा पुगेपछि भने उनको करिअर खेलमै बन्यो। अहिले खेलाडी भनेर सबै आफन्तले प्रशंसा गर्ने सुनिता बताउँछिन्। स्वर्ण पदकले आफ्नो जीवनलाई नयाँ मोड दिएको सुनिता बताउँछिन्। ‘स्वर्ण पदकले मेरो जीवन नै बदलिदियो। महिला भएर पनि मार्सल आर्टमा आएँ। समाजको धेरै बचनहरु सुनें,’ उनले भनिन्, ‘तर आज सबैले खेलाडी भनेर चिन्दा आफैंलाई गौरव महसुस हुन्छ।’


अनु र सुनिताको भन्दा फरक कथा र अनुभूति बटुलेकी अर्की खेलाडी हुन्, अनुपमा मगर। अनुपमाले मार्सल आर्ट अर्थात कराते अन्यले जस्तो व्यवसायीक क्लबमा गएर सिकेकी होइनन्। १२ वर्षको उमेरमा माओवादी युद्धमा होमिएकी थिइन्। ‘घरबाट यस्तोमा जानु हुँदैन। ममीले नजाउ भन्नुहुन्थ्यो, म भने इच्छाको कारण ममीको कुरा काटेर गएँ,’ उनले भनिन्।


पार्टीमा बसेर कराते सिकेकी अनुपमालाई सिक्दा सबैले मोटी भनेर जिस्काउँथे। ‘कराते खेल्दा उफारेको देख्थें, जीउ घटाउन भनेर कराते सिकें,’ उनले भनिन्।


‘पहिला कराते खेल्दा घरबाट ममीले पनि नखेल हातखुट्टा भाँचिन्छ भन्नुहुन्थ्यो। छोरी भएर यसरी खेलेर पार्टीमा हिँड्दा पछि कसले बिहे गर्छ भन्ने खालको कुराहरु आउँथ्यो,’ अनुपमाले भनिन्।


जतिसुकै छुट्टै वातावरणबाट आएपनि महिला भएको र खेल सुरु गर्न पुरुषको तुलनामा महिलालाई गाह्रै हुने उनको पनि अनुभव छ। उनकाअनुरसार महिला र पुरुष दुवैले मेहनत त गरेकै हुन्छन् तर शारिरीक बनावटहरु महिलाको अलि फरक तथा संवेदनशील हुने भएकाले महिलालाई अलि बढी गाह्रो हुने उनी बताउँछिन्। उनले हाँस्दै भनिन्, ‘व्यक्तिगत रुपले भन्नुपर्दा मलाई खेल खेल्दा खासै महिला वा पुरुष भन्ने फरक महसुस भएन। सायद म अलि छुट्टै वातावरणबाट आएको भएर पनि होला।’


पाल्पाकी सरु कार्की, जो खेलमा लाग्छु भनेर कहिल्यै सोचेकी थिइनन्। २० वर्षको उमेरमा प्रहरीमा भर्ती भएपछि मात्र उनले कराते सिकेकी हुन्। २०७० सालमा प्रहरीमा आवद्ध भएपछि २०७१ सालबाट मात्र उनी यो खेलमा आवद्ध भइन्। ‘सानोमा कराते भन्ने थाहा नै थिएन। म आज जे छु, जस्तो छु, यसमा नेपाल पुलिस क्लबको र योगेन्द्र आचार्य गुरुको एकदमै ठुलो हात छ। मैले महिला र पुरुषबीचमा धेरै फरक पाए। महिला भएपछि शारिरीक बनावट फरक त हुने नै भयो तर मान्छेहरुले गर्ने व्यवहारमा पनि ठूलो फरक हुँदोरहेछ।’


उनले १३ औं सागमा टिम काताबाट नेपाललाई स्वर्ण पदक दिलाएकी थिइन्। अलि बोल्न हिच्किचाउँदै सरुले भनिन्, ‘महिला भएपछि धेरै कुराहरु हुन्छन्, मैले पनि केही भोगें।’ खेल क्षेत्रमा भेदभाव पहिला भन्दा धेरै कम भएको कारण खेल्न धेरै सहयोग मिलेको उनी बताउँछिन्। उनी भन्छिन्, ‘म पुलिसमा आएपछि खेलेको भएर होला त्यति धेरै समाजको भनाइहरु सुन्नु परेन। घरबाट पनि त्यस्तो नकरात्मक केही आजसम्म पाएको छैन।’


उदयपूरकी नेपाली सेनामा कार्यरत खेलाडी हुन्, संगीता मगर। नेपाललाई काता टिमबाट स्वर्ण दिलाउने महिला खेलाडी संगीताले १६ वर्षको उमेरबाट कराते खेल्न सुरु गरिन्। दाइले कराते सिकेको देखेर उनलाई पनि कराते खेल्ने इच्छा पलायो। तर परिवारले छोरी भएर केको कराते खेल्ने भनेर गाली गरेको उनी बताउँछिन्।


तर पछि उनको इच्छाको अघि कसैको केही लागेन र गाउँमा नै कराते सिक्न गइन्। महिला प्रशिक्षकबाटै कराते सिकेकी उनी भन्छिन्, ‘कराते खेल्न मेरी गुरुबाट अझै प्रेरणा मिल्यो। २०६९ सालमा सेनामा भर्ती भए। आर्मी क्लबबाट पनि धेरै कुराहरु सिक्ने मौका पाए, प्रेरणा पाए। त्यस पछि अझ महिला भएर पनि गर्न सकिँदो रहेछ भन्ने भयो।’


पहिला गाउँघरमा महिला भएर किन खेल्छस् भन्ने धेरै भएको उनले बताइन्। ‘समाजमा छोरी २०/२१ वर्ष भएपछि बिहे गर्दिने चलन थियो मेरो परिवारमा पनि यस्तो कुरा नभएको भने होइन। तर, धेरै कठिनाई भोग्दै यहाँसम्म आइपुगे,’ उनले भनिन्, ‘पुरुषको तुलनामा महिलालाई धेरै गाह्रो हुन्छ। ट्रेनिङको बेलामा छुट्टिन्छ। पुरुषहरुको तुलनामा हामीले शारिरीक कामहरु गर्न नसक्दा ओहो म त महिला रहेछु भन्ने कता कता नमज्जाको आभास हुँदो रहेछ।’


सिन्धुपाल्चोक घर भएर अहिले काठमाडौमा बस्ने कुसुम खड्काले पनि महिला खेलाडी हुँदा साह्रै गाह्रो भोग्नु परेको बताउँछिन्। सानै उमेरमा कराते खेल्न सुरु गरेकी कुसुम दिउँसो स्कुल गएर बेलुका कराते सिकेकी हुन्। उनी भन्छिन्, ‘बेलुका ६ देखि ७ बजे सम्म ट्रेनिङ हुन्थ्यो। कहिलेकाही घर आउँदा ८ नै बज्थ्यो। त्यो बेला किन ढिला गरेको, छोरी मान्छे भएर ढिलासम्म बाहिर बस्नु राम्रो होइन भन्नुहुन्थ्यो।’


ठूलो भएपछि भने उनलाई परिवारबाट खेलेर केही हुँदैन जागिर गर्न भन्न थालियो। अहिले भने परिवारबाट समर्थन खेलमा समर्थन रहेको उनी बताउँछिन्। तर पनि आफन्तहरुबाट भने आर्मी पुलिसलाई राम्रो नमान्ने, आर्मी पुलिसमा छोरी मान्छे जानु हुँदैन भन्ने खालको खल्लो प्रतिक्रिया सुनिरहेको उनी बताउँछिन्।


महिला भएर यहाँसम्म आइपुगे पछि मान्छेहरुले हेर्ने नजर नै फरक भएको पदकधारी महिला खेलाडी बताउँछन्। सागमा पदक पाएपछि चिन्ने धेरै बधाई दिन घरमा नै आएको उनीहरुले सम्झिए। यसले आफूहरुमा उर्जा थपिएको र अझै केही गर्नुपर्छ भन्ने भावना जाग्रित भएको उनीहरुको भनाइ छ। प्रकाशित : फाल्गुन २५, २०७६ १२:१७

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

हराउँदै नेवार संस्कृति

पूरै राग गाउन छाडिएको छ । पाटन दरबारमा फूलपाती भित्र्याउँदा देखाइने नाच लोप भइसक्यो । मत्स्येन्द्रबहाल डबलीमा देखाइने कामसिंह राजाको नृत्य पनि देख्न पाइँदैन । 
प्रशान्त माली

(ललितपुर) — सम्यक् महादान पर्व परम्पराअनुसार प्रत्येक वर्ष आयोजना गर्नुपर्ने हो । तर, हिरण्य वर्ण महाविहारले गुठीको आम्दानी कम भएको भन्दै हरेक पाँच वर्षमा मात्र पर्वको आयोजना गर्दै आएको छ । ललितपुरको पाटनस्थित नागबहालमा हालै यो पर्व सकियो ।

खोकना तोरीको तेलका लागि प्रसिद्ध ठाउँ हो । यहाँ तेल राख्ने छालाको भाडा, हुक्का तान्ने बाँसको साधन, धागो बेर्ने यन्त्र फेलु, काठको ठेकी (सिध:प) लोप भइसकेका छन् । नगरा र पछिमा बजाउने चलन पनि बन्द भइसकेको छ । भर्खरै सम्पन्न महोत्सवमा लोप भइसकेका यस्तै सामग्री र संस्कृतिलाई देखाउने प्रयास गरिएको थियो ।
एक महिना नचाउनुपर्ने लोकप्रसिद्ध कात्तिक नाच १२ दिन मात्रै नचाइन्छ । सिद्धिनरसिंह मल्लले राष्ट्र र जनताको कल्याणार्थ नेपाल सम्वत् ७६१ मा सुरु गरेको नाच आर्थिक अभावले जेनतेन सञ्चालनमा छ ।
लोपोन्मुख बन्दै गएका ऐतिहासिक महत्वका जात्रापर्व खोज्दै जाने हो भने लामो सूची बन्न सक्छ । कात्तिक नाच संरक्षण समितिका कोषाध्यक्ष उत्तमरत्न शाक्य अनुसार पाटन दरबार क्षेत्रको कात्तिक डबलीमा नाच देखाइसकेपछि बुङमतीस्थित मत्स्येन्द्रबहाल डबलीमा कामसिंह राजाको नृत्य प्रस्तुत गरिथ्यो । अहिले यो पनि बन्द छ । ठेचोका दाफा खलकहरू ऋतुअनुसार बुङमतीस्थित रातो मत्स्येन्द्रनाथ मन्दिर पुगेर भजन आउने चलन पनि रोकियो । माधवनारायण पर्व र दाफा भजन गाएर स्वयम्भूमा जाने चलन भने जेनतेन चलिरहेको छ ।

स्थानीय तहको चुनावअघि उम्मेदवारहरूले जात्रापर्वहरूको संरक्षण गरेर पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका थिए । चुनावी नारा र घोषणापत्र पनि यी विषय समेटिए । ललितपुर क्षेत्र नम्बर ३ बाट उम्मेदवार बनेकी पम्फा भुसालले ललितपुरलाई सांस्कृतिक राजधानी बनाउने चुनावी नारा अघि सारेकी थिइन् । चुनावी घोषणापत्रमै ललितपुरलाई सांस्कृतिक राजधानी बनाउने उल्लेख थियो । सुनाकाठीमा आयोजित चुनावी घरदैलो कार्यक्रममा पूर्वप्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहालले भुसाललाई जिताएमा सांस्कृतिक राजधानी बनाएरै छाड्ने घोषणासमेत गरेका थिए । भुसालले चुनाव जितिन् पनि । स्थानीय तह, प्रदेश र संघीयस्तरका जनप्रतिनिधिले अहिले यस्ता मुद्दा बिर्सिइसकेका छन् । ‘सांस्कृतिक राजधानी बनाउने अवधारणा छ,’ भुसाल भन्छिन्, ‘प्रस्तुत गर्न सकिएको छैन ।’ युरोप अमेरिकामा जस्तै ललितपुरलाई सांस्कृतिक राजधानी बनाउन सकिने आफ्नो इच्छा रहेको उनको भनाइ छ ।

कात्तिक नाच संरक्षण समितिका कोषाध्यक्ष उत्तमरत्न शाक्यका अनुसार ज्येष्ठ पूर्णिमामा दरबारमा गाइने ३२ राग पनि पूरा गाउन छाडिएको छ । दसैंमा गोरखा दरबारबाट फूलपाती पाटन दरबारमा भित्र्याउँदा देखाइने नाच पनि अहिले देखाइन्न । ‘ललितपुर महानगरपालिकाले नाचका लागि दुई लाख दिने गरेको छ तर एक महिना नाच चलाउन १० लाखभन्दा बढी चाहिन्छ,’ उनले भने । मेयर चिरीबाबु महर्जनले नाच जर्गेना गर्न १० करोड रूपैयाँको कोष स्थापना गर्ने प्रतिबद्धता जनाए पनि त्यो पूरा नभएको उनले गुनासो गरे ।

मूर्त तथा अमूर्त सम्पदा संरक्षणका लागि गोदावरी नगरपालिको १० लाख बजेट छुट्याएको छ । मेयर गजेन्द्र महर्जनले ठेचो, चापागाउँ, ठैबलाई सम्पदा बस्ती घोषणा गर्ने योजनामा रहेको बताए । ‘नगरको सांस्कृतिक सम्पदाकाबारे पाठ्यक्रममा समावेश गर्दै छौं,’ उनले भने, ‘प्रत्येक जात्रापर्व सञ्चालन गर्न बजेटको व्यवस्था गरेका छौं ।’ युनेस्कोले जात्रा, नाच, पाटी, अन्य सम्पदालाई मापदण्ड हेरेर विश्व सम्पदामा सूचीकृत गर्छ । संविधानको अनुसूची–८ मा स्थानीय तहको अधिकारको सूचीमा भाषा, संस्कृति, ललितकलाको संरक्षण र विकास शीर्षकमा नीतिनियम बनाउन सक्ने प्रावधान छ । तर, कुनै पनि निकायले बनाएका छैनन् ।

महालक्ष्मी नगरपालिकाका मेयर रामेश्वर श्रेष्ठले नीति तर्जुमा गर्न लुभू र सानोगाउँका संस्कृतिसँग सम्बन्धित गुठीयारसँग छलफलको तयारीका रहेको बताए । ‘सबैलाई समेटेर एउटा मूल समिति बनाउने तयारीमा जुटेका छौं,’ उनले भने । जिल्लामा सबभन्दा पुरानाको लिच्छवीकालिन संस्कृति पाटन दरबार क्षेत्रसँग सम्बन्धित छ । लिच्छवीकालीन मनमानेश्वरी देवी पूजाविधि पर्व, ल्याकु पायो (दरबारबाट निस्कने खड्ग जात्रा), पाटन नकबहिलको अष्टमात्रिका नाच, ठेचोको नवदुर्गा नाच र हवन पर्व मुख्य हुन् । हवन पर्व र ल्याकु पायो बन्द भएको दुई दशकभन्दा बढी भइसक्यो । हवन पर्वमा दरबारको दसैंघरमा राखिएको जमरा जता ढल्कियो त्यतै अष्टमात्रिका, नवदुर्गा र ल्याकु पायोलाई एकैपटक नगर परिक्रमा गरिन्छ । यस्तो चलन उपत्यकाका अन्य ठाउँमा हुने जात्रापर्वमा छैन ।

हनुमान ढोका दरवार क्षेत्रसँग सम्बन्धित जात्रापर्व पनि क्रमश: बन्द हुदै गएका छन् । इन्द्रजात्राको बेला बसन्तपुर दरबार क्षेत्रमा मत्स्य, कश्यप, बराह, नरसिंह, वामन, परशुराम, राम, कृष्ण, बुद्ध र कल्की दस अवतारको नृत्य गर्ने चलन थियो । यसवर्ष प्रदर्शन भएन ।

इतिहासविद् प्राध्यापक त्रिरत्न मानन्धरले जात्रापर्व संरक्षण गर्न अक्षयकोष खडा गर्नुपर्ने बताए । ‘यसप्रति सरकारको ध्यान जान सकेको छैन,’ उनले भने ।

काठमाडौं महानगर संस्कृति सम्पदा पर्यटन विभाग प्रमुख रामबहादुर थापाले महानगरले संस्कृति संरक्षण प्रवर्द्धन गर्न छुट्टै निनी बनाइसकेको बताए । ‘जात्रापर्व गुठी संस्थानअर्न्तगत सञ्चालन हुन्छ,’ उनले भने, ‘गुठीको अधिकार क्षेत्र हस्तान्तरण भइनसकेकाले कार्यान्वयमा कठिनाइ भइरहेको छ ।’ ललितपुर उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष कृष्णलाल महर्जनले जात्रापर्व संरक्षण गर्न एजेन्डामा छलफल गरेर अगाडि बढ्न तयार रहेको बताए ।

प्रकाशित : फाल्गुन २५, २०७६ १२:१३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×